{"id":11728,"date":"2009-07-26T14:33:01","date_gmt":"2009-07-26T19:33:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=11728"},"modified":"2009-07-26T14:37:30","modified_gmt":"2009-07-26T19:37:30","slug":"singer-schultz-i-tlo-historyczne-zydow-arendarzy-w-rzeczypospolitej-iwo-cyprian-pogonowski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=11728","title":{"rendered":"Singer, Schultz i t\u0142o historyczne \u017byd\u00f3w-Arendarzy w Rzeczypospolitej &#8211; <em>Iwo Cyprian Pogonowski<\/em>"},"content":{"rendered":"<p><strong>Isaak Baszewis Singer<\/strong> (1904-1991) otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Nobla w 1978 roku za jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w j\u0119zyku Jiddisz i by\u0142 przez wielu krytyk\u00f3w uwa\u017cany za Szekspira w literaturze tego j\u0119zyka. Urodzony niedaleko Warszawy, Singer od dzieci\u0144stwa by\u0142 pogr\u0105\u017cony w kulturze i j\u0119zyku \u017cydowskim, (po angielsku Yiddish) do tego stopnia, \u017ce prawie zupe\u0142nie nie zna\u0142 j\u0119zyka polskiego do 15. roku \u017cycia. M\u00f3wi\u0142, \u017ce w dzieci\u0144stwie j\u0119zyk polski by\u0142 jemu tak obcy jak j\u0119zyk chi\u0144ski. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce pod zaborem rosyjskim przed Pierwsz\u0105 Wojn\u0105 \u015awiatow\u0105, nie by\u0142o szk\u00f3\u0142 powszechnych w j\u0119zyku polskim.<\/p>\r\n\r\n<p>Singer by\u0142 autorem artyku\u0142\u00f3w w \u017cydowskiej nowojorskiej gazecie \u201eForverts,\u201d w kt\u00f3rej wyst\u0119powa\u0142 pod pseudonimem Iccok Warszawski. W artykule z 17 wrze\u015bnia 1944 pod tytu\u0142em \u201e\u017bydzi i Polacy \u017cyli razem przez 800 lat, ale nie byli zasymilowani\u201d (\u201eJews and Poles lived together for 800 years, but were not integrated.\u201d), Singer napisa\u0142 mi\u0119dzy innymi, \u017ce: \u201eRzadko zdarza\u0142o si\u0119 \u017ceby \u017byd uwa\u017ca\u0142 za stosowne i potrzebne mu \u017ceby nauczy\u0107 si\u0119 m\u00f3wi\u0107 po polsku; rzadko zdarza\u0142o si\u0119 \u017ceby \u017byd by\u0142 zainteresowany histori\u0105 Polski lub polityk\u0105 polsk\u0105\u201d.<\/p>\r\n\r\n<p>Pisz\u0105c o Drugiej Rzeczpospolitej (1918-1939) Singer stwierdzi\u0142, \u017ce \u201enawet w kilku ostatnich latach nale\u017ca\u0142o do rzadko\u015bci \u017ceby \u017byd m\u00f3wi\u0142 dobrze po polsku. Po\u015br\u00f3d trzech milion\u00f3w \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych w Polsce, dwa i p\u00f3\u0142 miliona os\u00f3b nie umia\u0142o napisa\u0107 po polsku najprostszego listu. \u017bydzi m\u00f3wili po polsku bardzo s\u0142abo. W Polsce \u017cy\u0142o kilkaset tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, dla kt\u00f3rych j\u0119zyk polski by\u0142 r\u00f3wnie obcy jak j\u0119zyk turecki\u201d.<\/p>\r\n\r\n<p>W nast\u0119pnym artykule na ten sam temat w pi\u015bmie \u201eForverts\u201d z 20 marca 1964 roku, Singer napisa\u0142: \u201eMoje usta [i narz\u0105dy mowy] nie mog\u0142y przywykn\u0105\u0107 do mi\u0119kkich sp\u00f3\u0142g\u0142osek w j\u0119zyku polskim. Moi przodkowie \u017cyli w Polsce od wiek\u00f3w, ale w rzeczywisto\u015bci by\u0142em i czu\u0142em si\u0119 w Polsce cudzoziemcem m\u00f3wi\u0105cym oddzielnym j\u0119zykiem i pogr\u0105\u017conym w innej kulturze i religii. Czu\u0142em si\u0119 bardzo obco w Polsce w tej sytuacji i cz\u0119sto my\u015bla\u0142em o przeniesieniu si\u0119 do Palestyny\u201d. [1]<\/p>\r\n\r\n<p><strong>Bruno Schultz<\/strong> (1892-1942) by\u0142 \u017bydem i jednocze\u015bnie cz\u0142onkiem polskiej inteligencji urodzonym w Drohobyczu w Ma\u0142opolsce Wschodniej, w\u00f3wczas Galicji Wschodniej, wed\u0142ug nazwy nadanej w czasie zabor\u00f3w przez Austri\u0119, od Halicza, starego grodu Rusi Czerwonej. Sta\u0142o si\u0119 to w celu stworzenia konfliktu mi\u0119dzy Polakami i mniejszo\u015bci\u0105 rusk\u0105. Pierwszy s\u0142ownik j\u0119zyka ukrai\u0144skiego by\u0142 wydany we Wiedniu. Z upadkiem znaczenia Austrii szkolnictwo polskie by\u0142o w rozkwicie w ca\u0142ej Ma\u0142opolsce tak, \u017ce nawet ortodoksyjni \u017bydzi przewa\u017cnie znali j\u0119zyk polski.<\/p>\r\n\r\n<p>Bruno Schultz pisa\u0142 wy\u0142\u0105cznie po polsku i by\u0142 laureatem Polskiej Akademii Literatury w 1938 roku. By\u0142 on utalentowanym grafikiem tak, \u017ce prasa w j\u0119zyku Jiddisz zacz\u0119\u0142a publikowa\u0107 jego rysunki w 1930 roku. Schultz biegle m\u00f3wi\u0142 po polsku i po niemiecku oraz rozumia\u0142 gwar\u0119 \u017cydowsk\u0105.<\/p>\r\n\r\n<p>Bruno Szultz zosta\u0142 on zabity na ulicy, w Drohobyczu, przez niemieckiego oficera, w mie\u015bcie, w kt\u00f3rym w latach 1924-1941 by\u0142 profesorem gimnazjalnym. Niestety odm\u00f3wi\u0142 on pomocy udzielonej przez jego polskich przyjaci\u00f3\u0142 i nie uciek\u0142 z miejscowego getta. W ten spos\u00f3b straci\u0142 on mo\u017cliwo\u015b\u0107 prze\u017cycia wojny.<\/p>\r\n\r\n<p>\u017bydzi, kt\u00f3rzy dobrze znali j\u0119zyk polski mieli wi\u0119ksze szanse uratowa\u0107 si\u0119 ni\u017c ortodoksyjni \u017bydzi, kt\u00f3rzy m\u00f3wili tylko po \u017cydowsku. Baszewis Singer opisa\u0142 stan przepa\u015bci j\u0119zykowej i kulturalnej mi\u0119dzy Polakami i \u017bydami, kt\u00f3ry to stan przyczyni\u0142 si\u0119 do tragicznego losu \u017byd\u00f3w pod niemieck\u0105 okupacj\u0105. Niemcy poznawali wielu \u017byd\u00f3w po ich wygl\u0105dzie i ubraniu jak te\u017c przez obci\u0119cie napletka (obrzezanie).<\/p>\r\n\r\n<p>Ortodoksyjni \u017bydzi znali j\u0119zyk polski tylko wtedy, kiedy by\u0142 on im potrzebny do zarabiania na \u017cycie. \u017bydzi w zachodnich prowincjach Polski nie m\u00f3wili gwar\u0105 \u017cydowsk\u0105. M\u00f3wili oni po niemiecku, zw\u0142aszcza, \u017ce w czasie dokonywania zaboru pruskiego masy biednych \u017byd\u00f3w, nazywanych \u201ebettel Juden\u201d, czyli \u017byd\u00f3w-\u017cebrak\u00f3w by\u0142y wyp\u0119dzane na wsch\u00f3d. Zamo\u017cni \u017bydzi, kt\u00f3rzy pozostali w zaborze pruskim w kr\u00f3tkim czasie przenosili si\u0119 w g\u0142\u0105b Niemiec i wy\u0142\u0105cznie u\u017cywali j\u0119zyka niemieckiego. Nie wielu \u017byd\u00f3w zosta\u0142o na terenach zaboru pruskiego i stanowili oni bardzo ma\u0142y procent \u017cydostwa polskiego.<\/p>\r\n\r\n<p>Niestety znajomo\u015b\u0107 poprawnego j\u0119zyka niemieckiego \u017byd\u00f3w w zachodniej Polsce nie uchroni\u0142a ich od tragicznego losu, kiedy po przegranej bitwie pod Moskw\u0105, Hitler porzuci\u0142 sw\u00f3j wcze\u015bniejszy plan deportacji wszystkich \u017byd\u00f3w z teren\u00f3w okupacji niemieckiej na wysp\u0119 Madagaskar i postanowi\u0142 dokona\u0107 zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, \u017ceby nie dopu\u015bci\u0107 do najazdu tak zwanych \u201e\u017byd\u00f3w Wschodnich\u201d na Niemcy, w razie kl\u0119ski Niemiec w Drugiej Wojnie \u015awiatowej.<\/p>\r\n\r\n<p>Isaak Baszewis Singel i Bruno Schultz s\u0105 wa\u017cnymi postaciami historycznymi spo\u0142ecze\u0144stwa \u017cydowskiego w czasach Drugiej Rzeczypospolitej, czyli Polsce odrodzonej w 1918 roku po zaborach (1762-1795). Naturalnie stosunki \u017byd\u00f3w z nie-\u017bydami panuj\u0105ce w czasach Pierwszej Rzeczypospolitej czyli w Rzeczypospolitej Szlacheckiej stanowi\u0142y t\u0142o dalszej historii \u017byd\u00f3w na ziemiach Polski przed rozbiorami. Na wi\u0119kszo\u015bci ziem etnicznie Polskich nie by\u0142 stosowany ten szkodliwy dla tych stosunk\u00f3w <strong>system Arendy<\/strong>, kt\u00f3ry by\u0142 u\u017cywany przy tworzeniu wielkich latyfundi\u00f3w magnackich, opartych na zmianach prawa dziedziczenia dokonanych w 1589 roku, kiedy sejm zatwierdzi\u0142 legalne przekazywanie maj\u0105tku najstarszemu synowi. Najwi\u0119ksze latyfundia na wschodzie Rzeczypospolitej by\u0142y terytorialnie wi\u0119ksze ni\u017c wszystkie Wyspy Brytyjskie razem wzi\u0119te.<\/p>\r\n\r\n<p>System Arendy polega\u0142 na przewa\u017cnie jednorocznych z g\u00f3ry op\u0142acanych dzier\u017cawach maj\u0105tk\u00f3w, nieraz sk\u0142adaj\u0105cych si\u0119 z kilku wsi. Oko\u0142o trzy czwarte \u017byd\u00f3w w Rzeczypospolitej Szlacheckiej \u017cy\u0142o na terenach gdzie stosowany by\u0142 system Arendy. Fakt, \u017ce \u017bydzi-Arendarze uzyskiwali z g\u00f3ry p\u0142atne dzier\u017cawy z prawem do kontrolowani ch\u0142op\u00f3w zamieszka\u0142ych w dzier\u017cawionych maj\u0105tkach by\u0142 powodem wielu konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych i powodowa\u0142 pogromy \u017byd\u00f3w zw\u0142aszcza na Ukrainie. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce Arendarze mieli prawo kara\u0107 ch\u0142op\u00f3w karami pieni\u0119\u017cnymi jak r\u00f3wnie\u017c w niekt\u00f3rych maj\u0105tkach kar\u0105 \u015bmierci. Arendarz mia\u0142 prawo nak\u0142ada\u0107 podatki oraz pobiera\u0142 wyp\u0142aty na koszty ko\u015bcielne od ch\u0142op\u00f3w na wschodnich terenach Rzeczypospolitej. Koszty ko\u015bcielne by\u0142y pobierane od ch\u0142op\u00f3w przez \u017byd\u00f3w-Arendarzy za chrzty, \u015bluby, pogrzeby oraz czasem za sam wst\u0119p do ko\u015bcio\u0142a lub cerkwi. Mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107, jakie wra\u017cenia na ch\u0142opach robi\u0142y tego rodzaju wydatki zwi\u0105zane z ich religi\u0105, a nak\u0142adane przez \u017byd\u00f3w-Arendarzy. [2]<\/p>\r\n\r\n<p><strong><em>Iwo Cyprian Pogonowski<\/em><\/strong><\/p>\r\n\r\n<p>PRZYPISY:<\/p>\r\n\r\n<p>[1] Powy\u017csze urywki artyku\u0142\u00f3w Baszewisa Singera wybra\u0142 Chone Shmeruk i opublikowa\u0142 w artykule pod tytu\u0142em \u201eIsaac Bashevis Singel and Bruno Schultz\u201d opublikowanym, w Nowym Jorku w pi\u015bmie \u201ePolish Review\u201d (Vol. CXXVI, No. 2,\u00a01991: 161 &#8211; 167.<\/p>\r\n\r\n<p>[2] I. C. Pogonowski, \u201eJews In Poland\u201d New York, 1993, strony 283 i 309<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Isaak Baszewis Singer (1904-1991) otrzyma\u0142 Nagrod\u0119 Nobla w 1978 roku za jego tw\u00f3rczo\u015b\u0107 w j\u0119zyku Jiddisz i by\u0142 przez wielu krytyk\u00f3w uwa\u017cany za Szekspira w literaturze tego j\u0119zyka. Urodzony niedaleko Warszawy, Singer od dzieci\u0144stwa by\u0142 pogr\u0105\u017cony w kulturze i j\u0119zyku \u017cydowskim, (po angielsku Yiddish) do tego stopnia, \u017ce prawie zupe\u0142nie nie zna\u0142 j\u0119zyka polskiego do [&hellip;]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[30,53,18,44,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11728"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11728"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11728\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11728"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11728"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11728"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}