{"id":11349,"date":"2009-07-18T15:01:12","date_gmt":"2009-07-18T20:01:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=11349"},"modified":"2009-07-18T10:55:54","modified_gmt":"2009-07-18T15:55:54","slug":"panstwowe-szkolnictwo-chory-twor-protestantyzmu-feliks-koneczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=11349","title":{"rendered":"Pa\u0144stwowe szkolnictwo – chory tw\u00f3r protestantyzmu – Feliks Koneczny<\/em>"},"content":{"rendered":"

A\u017c do XVI w., nikt nie pomy\u015bla\u0142, i\u017cby pa\u0144stwo mia\u0142o zajmowa\u0107 si\u0119 szkolnictwem. Przez ca\u0142e wieki szko\u0142y by\u0142y monopolem Ko\u015bcio\u0142a, nie z zasady wcale, lecz z konieczno\u015bci, bo tylko duchowie\u0144stwo mog\u0142o udziela\u0107 nauki ksi\u0105\u017ckowej, gdy\u017c tylko ono j\u0105 posiada\u0142o. Dopiero protestantyzm sta\u0142 si\u0119 pomostem do szko\u0142y pa\u0144stwowej.<\/strong><\/p>\r\n\r\n

Wszyscy byli zgodni z tym, \u017ce szko\u0142a musi by\u0107 wyznaniow\u0105, lecz w rozdrobnionym sekciarstwie nie ka\u017cd\u0105 sekt\u0119 by\u0142o sta\u0107 na w\u0142asne szkolnictwo. Niejedna zagin\u0119\u0142a dla braku szk\u00f3\u0142. Wpraszano si\u0119 wi\u0119c panuj\u0105cemu o subwencj\u0119, a z tego prostym nast\u0119pstwem stawa\u0142o si\u0119, \u017ce kto szko\u0142\u0119 utrzymywa\u0142, ten ni\u0105 rz\u0105dzi\u0142. Z drugiej strony przyznawano panuj\u0105cemu coraz bardziej prawo autentycznego interpretowania artyku\u0142\u00f3w wyznaniowych; szko\u0142y za\u015b pierwszym zadaniem i obowi\u0105zkiem by\u0142o przekazywa\u0107 „czysto\u015b\u0107” danego wyznania. Ostatecznie utrzyma\u0142y si\u0119 i sta\u0142y si\u0119 historycznymi te sekty, do kt\u00f3rych przyst\u0105pili panuj\u0105cy.<\/p>\r\n\r\n

U nas Zygmunt August nie chcia\u0142 by\u0107 panem sumie\u0144. By\u0142 stanowczo katolikiem, protestant\u00f3w wyprowadza\u0142 w pole swoim „dojutrkowstem” i przyj\u0105\u0142 ksi\u0119g\u0119 ustaw soboru trydenckiego – lecz odmawia\u0142 stanowczo, gdy mu (ze stron obydw\u00f3ch) nieraz proponowano, a\u017ceby sta\u0142 si\u0119 zwierzchnikiem wyznaniowym (z czym \u0142\u0105czy\u0142aby si\u0119 w\u0142adza absolutna). Wytwarza\u0142y si\u0119 te\u017c w Polsce ca\u0142kiem inne pomys\u0142y o szkolnictwie, ani\u017celi w Niemczech. Szymon Marycki ju\u017c w r. 1551 twierdzi, \u017ce pa\u0144stwo winno si\u0119 zaj\u0105\u0107 szkolnictwem; powtarza to w r. 1558 Erazm Glinczer Skrzetuski, wielki Zamojski w r. 1598 sam uk\u0142ada plany naukowe szko\u0142y o\u015bmioklasowej. Ma to by\u0107 „schola civilis”; katolicka bez zastrze\u017ce\u0144, pragn\u0105ca jednak wychowa\u0107 nie \u015bwieckiego polemizanta wyznaniowego, lecz obywatela. Nast\u0119pnie Sebastian Petrycy (1626) k\u0142adzie wi\u0119kszy nacisk na wychowanie moralne i kszta\u0142cenie charakteru, ani\u017celi na sam\u0105 nauk\u0119. Spo\u0142eczno-obywatelskie cele szko\u0142y podkre\u015bla z naciskiem najwa\u017cniejszy pisarz pedagogiczny XVII w. Aleksander Olizarowski. Charakterystyczn\u0105 za\u015b cech\u0105 polskiej kultury sta\u0142o si\u0119, \u017ce wszyscy wybitni m\u0119\u017cowie wszelkich zawod\u00f3w zajmuj\u0105 si\u0119 sprawami szkolnictwa; lecz pomys\u0142 szko\u0142y pa\u0144stwowej nie przyj\u0105\u0142 si\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Tymczasem w Niemczech w Althusinus uj\u0105\u0142 spraw\u0119 teoretycznie w r. 1603 w ten spos\u00f3b, \u017ce szkolnictwem musi kierowa\u0107 pa\u0144stwo, skoro ono stanowi zwierzchno\u015b\u0107 ko\u015bcieln\u0105; ma wi\u0119c obowi\u0105zek, \u017ceby panuj\u0105cemu wyznaniu zagwarantowa\u0107 prawowierno\u015b\u0107 m\u0142odego pokolenia.<\/p>\r\n\r\n

Niemieccy w\u0142adcy katoliccy nie chcieli poprzesta\u0107 na w\u0142adzy mniejszej ni\u017c ksi\u0105\u017c\u0119ta protestanccy. W tym geneza j\u00f3zefinizmu. Na dworze Marii Teresy zrodzi\u0142a si\u0119 zasada: Die schule ist ein Politicum. Zjawia si\u0119 nowy cel szko\u0142y: hodowla wiernopodda\u0144czo\u015bci – prosta konsekwencja zwierzchnictwa nad sumieniami.<\/p>\r\n\r\n

Has\u0142o monopolu pa\u0144stwowego w szkolnictwie rozbrzmiewa\u0142o atoli najpierw we Francji. W r. 1763 wyst\u0105pi\u0142 Louis Chalotais z memoria\u0142em, \u017ce pa\u0144stwo nie mo\u017ce pozostawi\u0107 szk\u00f3\u0142 w czyimkolwiek r\u0119ku, skoro przez odpowiednio urz\u0105dzone szko\u0142y da si\u0119 „w ci\u0105gu niewielu lat zmieni\u0107 obyczaje ca\u0142ego narodu”, zako\u0144czenie memoria\u0142u brzmi w te s\u0142owa: „Kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, Wasza Kr\u00f3lewska Mo\u015b\u0107 mia\u0142by po up\u0142ywie niewielu lat, jakby nowy nar\u00f3d i to pierwszy w\u015br\u00f3d narod\u00f3w”. Co za poj\u0119cie o pot\u0119dze szko\u0142y! Wkr\u00f3tce Turgot domaga\u0142 si\u0119 osobnego urz\u0119du do kierowania szkolnictwem publicznym, od elementarnej szk\u00f3\u0142ki a\u017c do uniwersytet\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Pierwszy taki urz\u0105d powsta\u0142 atoli w Polsce. Jeszcze Konarski nie my\u015bla\u0142 o szkolnictwie pa\u0144stwowym, lecz kasta Jezuit\u00f3w grozi\u0142a upadkiem przynajmniej po\u0142owy szk\u00f3\u0142; a\u017ceby ocali\u0107 szkolnictwo od nag\u0142ej ruiny a dobra jezuickie zachowa\u0107 dla szkolnictwa, obmy\u015blono w r. 1773 Komisj\u0119 Edukacyjn\u0105.<\/p>\r\n\r\n

W Niemczech projekt pa\u0144stwowej w\u0142adzy o\u015bwiatowej g\u0142osi\u0142 Martin Ehler w r. 1766, a Basedow wyst\u0105pi\u0142 w r. 1768 ju\u017c z \u017c\u0105daniem, by pa\u0144stwo nadzorowa\u0142o te\u017c szko\u0142y prywatne i z projektem szko\u0142y „mi\u0119dzywyznaniowej”. Pruskie „Landrecht” w r. 1794 oznajmia, jako „Szko\u0142y i uniwersytety s\u0105 zak\u0142adami pa\u0144stwowymi”. J.G. Fichte zap\u0119dzi\u0142 si\u0119 w r.1808 tak daleko, i\u017c zakwestionowa\u0142 prawo wychowawcze rodziny i proponowa\u0142 nawet falanstery dzieci\u0119ce. Nader szeroko zakre\u015blali prawa pa\u0144stwa wobec szkolnictwa nawet Niemeyer i Herbart, chocia\u017c byli przeciwnikami monopolu. Dieszerweg domaga si\u0119 plan\u00f3w naukowych od w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Schleiermacher g\u0142osi, \u017ce m\u0142odzie\u017c nale\u017cy wychowywa\u0107 „fur einen bestimten Staat”, a wi\u0119c czyni wychowanie zawis\u0142ym od rodzaju pa\u0144stwa.<\/p>\r\n\r\n

Dok\u0142adny plan szkolnictwa pa\u0144stwowego (antyko\u015bcielnego) przedstawi\u0142 we Francji Condorcet w r. 1792. Napoleon obwie\u015bci\u0142 w r. 1808, jako „szkolnictwo powierzone jest w ca\u0142ym pa\u0144stwie jedynie i wy\u0142\u0105cznie w\u0142adzom rz\u0105dowym”. Zasady monopolu nie naruszy\u0142 ani biskup de Frayssinous, minister o\u015bwiaty za restauracji. Dopiero po rewolucji w r. 1848 wyst\u0105piono z \u017c\u0105daniem wolno\u015bci nauczania.<\/p>\r\n\r\n

W Hiszpanii zacz\u0119\u0142o si\u0119 szkolnictwo pa\u0144stwowe dopiero od r. 1857, a pa\u0144stwowa ustawa szkolna w Kr\u00f3lestwie Sardynii wysz\u0142a w r. 1895.<\/p>\r\n\r\n

Ca\u0142a Europa uwierzy\u0142a ju\u017c w Chalostaisa’a. Metternich czy Mazzini wierzyli mocno, \u017ce opanowanie szko\u0142y rozstrzyga o przysz\u0142o\u015bci kraju, \u017ce to jest „politicum” nie do pokonania. Tylko Anglia uchroni\u0142a si\u0119 od przes\u0105du polityczno-szkolnego.<\/p>\r\n\r\n

Nadz\u00f3r nad szko\u0142ami \u015brednimi, ustanowony w r. 1864, kontroluje tylko rachunki; przymus za\u015b szkolny nauki elementarnej, wprowadzany stopniowo w latach 1870-1880 pozostawia wolny wyb\u00f3r szko\u0142y gminnej lub prywatnej. O monopolu pa\u0144stwowym nigdy tam nie by\u0142o mowy.<\/p>\r\n\r\n

Uwa\u017ca\u0142em za potrzebne poda\u0107 ten przegl\u0105d, a\u017ceby wykaza\u0107, \u017ce pomys\u0142 szko\u0142y pa\u0144stwowej, a tym bardziej monopolu, jest wcale niedawnej daty; \u017ce nie s\u0105 to bynajmniej rzeczy „rozumiej\u0105ce si\u0119 same przez si\u0119”, lecz wynik\u0142e z okoliczno\u015bci.<\/p>\r\n\r\n

M\u00f3wi\u0105c na og\u00f3\u0142, jest to dar protestantyzmu.<\/p>\r\n\r\n

Upa\u0144stwowienie szk\u00f3\u0142 mia\u0142o w swoim czasie swoje dobre strony. Pa\u0144stwo, uwa\u017caj\u0105c szko\u0142y za swe najlepsze narz\u0119dzia, pomna\u017ca\u0142o je i dba\u0142o o ich poziom. Zaci\u0105\u017cy\u0142o atoli nad wychowaniem publicznym owo „politicum”, zw\u0142aszcza, \u017ce k\u0142adziono na to nacisk tym silniejszy, im bardziej rz\u0105dy si\u0119 psu\u0142y, im bardziej obni\u017ca\u0142 si\u0119 ich poziom moralny i umys\u0142owy. W\u0142adza nad szko\u0142ami pos\u0142u\u017cy\u0142a wreszcie niemal wy\u0142\u0105cznie do walki z Ko\u015bcio\u0142em; my za\u015b w Polsce mieli\u015bmy przera\u017aliwe zaiste widowisko, jak dla polityki szarga\u0142o si\u0119 szko\u0142\u0119, psuj\u0105c charakter m\u0142odzie\u017cy, a od nauczycieli wymagaj\u0105c wr\u0119cz braku charakteru. Trudno doprawdy nie nabra\u0107 przekonania, \u017ce lepiej „dmucha\u0107 na zimne”, ni\u017c pozostawi\u0107 jak\u0105kolwiek mo\u017cno\u015b\u0107 nawrotu do poprzedniej „pedagogii”.<\/p>\r\n\r\n

Nie chcemy, \u017ceby szko\u0142a by\u0142a „politicum”; nie chcemy pedagogii ministerialnej. \u0179\u0105damy natomiast w imi\u0119 naszego has\u0142a etyki totalnej, \u017ceby szko\u0142a by\u0142a rozsadnikiem moralno\u015bci katolickiej; poza tem \u017ceby s\u0142u\u017cy\u0142a samej tylko o\u015bwiacie i niczemu innemu. Szko\u0142a nie mo\u017ce by\u0107 ani areligijna, ani acywilizacyjna. Jakiej\u017ce ma s\u0142u\u017cy\u0107 cywilizacji? Bizanty\u0144skiej, tura\u0144skiej czy mo\u017ce \u017cydowskiej? Je\u017celi kto ma takie tendencje, niechaj wyst\u0119puje z nimi jawnie!<\/p>\r\n\r\n

W szkole katolickiej i oparte na cywilizacji \u0142aci\u0144skiej nie trzeba osobliwych zabieg\u00f3w o wychowanie obywatelskie. Szko\u0142a taka, a przy tym \u015bci\u015ble pedagogiczna, przej\u0119ta jest zawsze duchem obywatelskim. Cz\u0142owiek religijny, porz\u0105dny i \u015bwiat\u0142y, ceni\u0105cy sw\u0105 osobowo\u015b\u0107 i szanuj\u0105cy j\u0105 u innych, a przej\u0119ty altruizmem, b\u0119dzie tym samym dobrym obywatelem polskim.<\/p>\r\n\r\n

Szko\u0142y powszechne i \u015brednie og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce s\u0105 szko\u0142ami o\u015bwiatowymi. Celem ich pog\u0142\u0119bianie i szerzenie o\u015bwiaty; nadto pewien typ szko\u0142y \u015bredniej ma na celu przygotowanie do uprawiania nauki, do wst\u0105pienia na uniwersytet.<\/p>\r\n\r\n

Chc\u0105c zabiera\u0107 g\u0142os w sprawach szk\u00f3\u0142 lub uniwersytet\u00f3w, trzeba okre\u015bli\u0107 sobie nale\u017cycie stosunek o\u015bwiaty do nauki. O\u015bwiata jest to rozcie\u0144czona nauka.<\/p>\r\n\r\n

Stosunki ludzkie nie podlegaj\u0105 bynajmniej prawu przyrody, jako formy wy\u017csze wywodz\u0105 si\u0119 z ni\u017cszych. Mylnym np., jest mniemanie jakoby wszystkie stany pochodzi\u0142y od „ch\u0142opa” i podobnie\u017c mylnie s\u0105dzi si\u0119, jakoby uniwersytety s\u0105 o 600 lat starsze od szko\u0142y powszechnej. Nie wytwarza\u0142a o\u015bwiata nauki, lecz przeciwnie, nauka o\u015bwiat\u0119, o ile nauka uprawiana by\u0142a jawnie. W staro\u017cytnym Egipcie nie popularyzowano nauki, nie tryska\u0142a z niej o\u015bwiata i dlatego z upadkiem uczonego kap\u0142a\u0144stwa run\u0119\u0142a te\u017c cywilizacja egipska. O\u015bwiata stanowi warunek przed\u0142u\u017cenia bytu nauki, lecz ten \u017cywio\u0142 pomocniczy musi sobie nauka wytworzy\u0107 sama. Nauka pochodzi z wytw\u00f3rczo\u015bci, zjawia si\u0119 samorzutnie, sama sobie pani\u0105, sama sobie celem. Wykaza\u0142em gdzie indziej, \u017ce nauka jest bezprzyczynowa. Mieli s\u0142uszno\u015b\u0107 Hellenowie: z piany morskiej rodzi si\u0119 minerwa. O\u015bwiata jednak nigdy samor\u00f3dztwa nie okaza\u0142a.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Gdyby nagle znikn\u0119\u0142o ca\u0142e szkolnictwo o\u015bwiatowe, uniwersytety zrekonstruowa\u0142yby o\u015bwiat\u0119. Natomiast bez wp\u0142yw\u00f3w uniwersytet\u00f3w (cho\u0107by obcych, gdy nie ma swoich) o\u015bwiata prze\u017cuwa\u0142yby przez jaki\u015b czas ostatnie wiadomo\u015bci naukowe, lecz popularyzuj\u0105ce je bez kontroli ze strony nauki, przeinacza\u0142yby je coraz cz\u0119\u015bciej i wypacza\u0142a, a\u017c sko\u0144czy\u0142yby si\u0119 na przes\u0105dach; nieuchronnie nast\u0105pi\u0142by zast\u00f3j z braku \u015bwie\u017cego po\u017cywienia; przyd\u0142ugi zast\u00f3j sprowadzi\u0142by za\u015b rozstr\u00f3j i rozk\u0142ad.<\/p>\r\n\r\n

Nie mo\u017cna wi\u0119c traktowa\u0107 uniwersytet\u00f3w, jakby tolerowane zbytki, troch\u0119 z \u0142aski, troch\u0119 dla „presti\u017cu”. W obni\u017caniu uniwersytet\u00f3w mie\u015bci si\u0119 zasypywanie \u017ar\u00f3de\u0142 o\u015bwiaty.<\/p>\r\n\r\n

W cywilizacji \u0142aci\u0144skiej o\u015bwiata towarzyszy wszystkim stanom i wszystkim szczeblom intelektu. Wymy\u015blono jak\u0105\u015b specjaln\u0105 o\u015bwiat\u0119 „ludow\u0105”; nic takiego nie istnieje w rzeczywisto\u015bci. Zasadnicza to wada, \u017ce si\u0119 nie my\u015bli o szerzeniu o\u015bwiaty w\u015br\u00f3d warstw „wy\u017cszych”, kt\u00f3rych intelekt polega na stopniowym zapominaniu tego, czego si\u0119 kiedy\u015b nauczyli w szkole. Zreszt\u0105 mo\u017cna by\u0107 (wed\u0142ug wzor\u00f3w niemieckich) nawet uczonym, a przy tym pozbawionym odpowiedniego stopnia o\u015bwiaty.<\/p>\r\n\r\n

U nas o\u015bwiata opiera\u0142a si\u0119 od pocz\u0105tku XIX w., na literaturze nadobnej. Tzw., og\u00f3lne wykszta\u0142cenie kwitn\u0119\u0142o na pod\u0142o\u017cu literackim. By\u0142y tego specjalne przyczyny i dobrze si\u0119 sta\u0142o, \u017ce si\u0119 tak dzia\u0142o: przez Morze Czerwone dziej\u00f3w porozbiorowych przeprowadzi\u0142 nas Mickiewicz. Ten okres sko\u0144czy\u0142 si\u0119, a epigonowie jego zaczynaj\u0105 by\u0107 szkodnikami. Powiedziano o pewnym ministrze spraw wewn\u0119trznych, \u017ce uczy\u0142 si\u0119 administracji na S\u0142owackim. Do\u015b\u0107 ju\u017c karykatury tego, co powinno pozosta\u0107 wznios\u0142ym, nawet wtedy, gdy przestaje by\u0107 potrzebnym. Poloni\u015bci naszych gimnazj\u00f3w stwierdzaj\u0105, \u017ce m\u0142odzie\u017c ju\u017c nie chce urabia\u0107 si\u0119 na podobie\u0144stwo literat\u00f3w. Poniewa\u017c og\u00f3lne wykszta\u0142cenie owija si\u0119 zawsze oko\u0142o jakiego\u015b ulubionego przedmiotu, trzeba zawczasu zastanowi\u0107 si\u0119 nad zmian\u0105 kierunku, a\u017ceby szko\u0142a \u015brednia w Polsce nie popad\u0142a w bezkierunkowo\u015b\u0107 pedagogiczn\u0105. S\u0105dzi\u0142bym, \u017ce geografia nadawa\u0142aby si\u0119 najlepiej na mistrzyni\u0119 polskiego og\u00f3lnego wykszta\u0142cenia, najstosowniejsza do naszych potrzeb i upodoba\u0144. Nadzwyczajne urozmaicenie dzia\u0142\u00f3w tej arcyrozleg\u0142ej nauki sprawi, \u017ce ka\u017cdy ucze\u0144 znajdzie w niej, w kt\u00f3rej\u015b jej cz\u0119\u015bci, sw\u0105 osobowo\u015b\u0107; nam za\u015b zale\u017cy jak najbardziej na piel\u0119gnowaniu personalizmu.<\/p>\r\n\r\n

Pozwol\u0119 sobie jeszcze na jedn\u0105 uwag\u0119; nie znaj\u0105ce si\u0119 na rzeczy w\u0142adze pa\u0144stwowe narzuca\u0142y szkole ju\u017c od dw\u00f3ch pokole\u0144 kult miernoty. Wynikn\u0119\u0142o to z mylnego zapatrywania, jakoby spo\u0142ecze\u0144stwa rozkwita\u0142y przez podnoszenie przeci\u0119tnego poziomu. Skutek wzi\u0119to za przycznyn\u0119. Przeci\u0119tna miernota podnosi sw\u00f3j poziom automatycznie w miar\u0119, jak niebosi\u0119\u017cniej\u0105 szczty. \u0179ycie historyczne spo\u0142ecze\u0144stw rozwija si\u0119 przez wybitno\u015b\u0107 personalizm\u00f3w, a gdy tego zabraknie, poziom spo\u0142eczny opada. Og\u00f3\u0142 winien s\u0142u\u017cy\u0107 talentowi za piedesta\u0142. Dbajmy o szczyty, a reszta na pewno si\u0119 znajdzie. Gdy og\u00f3\u0142 przestaje patrze\u0107 w g\u00f3r\u0119 (bo nie ma na co), przestanie te\u017c st\u0105pa\u0107 pod g\u00f3r\u0119. Zupe\u0142nie to fa\u0142szywa droga, \u017ceby szko\u0142\u0119 urz\u0105dza\u0107 dla miernoty, a zdolniejszych oddawa\u0107 do osobnych szk\u00f3\u0142, na „elit\u0119”. Do\u015bwiadczenie poucza, jak dalece nie spos\u00f3b orzec na pewno, kt\u00f3ry z \u017cak\u00f3w szkolnych rozwinie si\u0119 w talent, a kt\u00f3ry st\u0119pieje potem na miernot\u0119; tote\u017c wybieranie „elity” pomi\u0119dzy ch\u0142opcami jest po prostu fa\u0142szyw\u0105 gr\u0105. Tacy wybra\u0144cy t\u0119piej\u0105 zwykle od samej zarozumia\u0142o\u015bci. S\u0105 to eksperymenty antypedagogiczne. W klasie za\u015b szkolnej zdolniejsi s\u0105 niezb\u0119dni, a\u017ceby stanowi\u0107 drogowskaz w g\u00f3r\u0119 i zach\u0119t\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Nie nale\u017cy te\u017c obni\u017ca\u0107 poziomu klasty balastem uczni\u00f3w leniwych, t\u0119pych, krn\u0105brnych. Je\u017celi nauczyciel ma by\u0107 odpowiedzialnym za wyniki nauczania, musi szko\u0142a mie\u0107 prawo, \u017ceby si\u0119 pozbywa\u0107 uczni\u00f3w niepo\u017c\u0105danych i wydala\u0107 ich. Ukochanie miernoty doprowadzi\u0142o do tego, \u017ce mo\u017cna siedzie\u0107 trzy lata w jednej klasie.<\/p>\r\n\r\n

Dobra szko\u0142a nie mo\u017ce by\u0107 tania. Ci\u0119\u017ckie to zadanie na kraj ubogi. Ca\u0142a nadzieja w tym, \u017ce w pa\u0144stwie obywatelskim, skoro odpadn\u0105 koszty biurokracji, b\u0119dzie mo\u017cna przeznaczy\u0107 na szko\u0142y znacznie wi\u0119kszy procent bud\u017cetu. I to jednak nie wystarczy.<\/p>\r\n\r\n

Dobre szkolnictwo wymaga koniecznie specjalnej ofiarno\u015bci publicznej.<\/p>\r\n\r\n

Nie ma obawy, \u017ceby jej w Polsce zabrak\u0142o. Z dum\u0105 mo\u017cemy wspomina\u0107, \u017ce kiedy rz\u0105d rosyjski pozwoli\u0142 w Kongres\u00f3wce istnie\u0107 „Macierzy Szkolnej” przez p\u00f3\u0142tora roku (czerwiec 1906-grudzie\u0144 1907) zorganizowano ze sk\u0142adek publicznych przesz\u0142o 400 polskich szk\u00f3\u0142 prywatnych, trzy seminaria nauczycielskie i kilka gimnazj\u00f3w, obok tego 211 ochronek, sporo kurs\u00f3w dla doros\u0142ych analfabet\u00f3w, rozleg\u0142y „uniwersytet ludowy”, kilkana\u015bcie „dom\u00f3w ludowych” z czytelniami, teatrami amatorskimi itd. Podobnie\u017c dzia\u0142a\u0142a w spo\u0142ecze\u0144stwie polskim na Litwie i Rusi „O\u015bwiata” i szereg rozmaitych specjalnych stowarzysze\u0144. Nie zabraknie tym bardziej ofiarno\u015bci w Polsce niepodleg\u0142ej, gdy og\u00f3\u0142 b\u0119dzie mia\u0142 r\u0119kojmi\u0119, \u017ce daje na szko\u0142y, na o\u015bwiat\u0119, a nie na politykanctwo.<\/p>\r\n\r\n

Liczymy na pomoc zakon\u00f3w. Uprzytomnijmy sobie, \u017ce rz\u0105dy rosyjskie pozamyka\u0142y w granicach samej tylko Litwy i Rusi od r. 1832 polskich szk\u00f3\u0142 \u015brednich i parafialnych 589 (pi\u0119\u0107set osiemdziesi\u0105t dziewi\u0119\u0107), w czym \u015bwieckich by\u0142o zaledwie 24.<\/p>\r\n\r\n

Potrzebne s\u0105 cztery rodzaje szk\u00f3\u0142: powszechne, zmierza\u0107 maj\u0105ce do tego, by wszystkie by\u0142y czteroklasowymi, wydzia\u0142owe siedmioklasowe, \u015brednie zawodowe i \u015brednie og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105ce.<\/p>\r\n\r\n

Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce nauczciele wszelkiego rodzaju i stopnia za\u0142o\u017c\u0105 szereg stowarzysze\u0144 i czasopism, w kt\u00f3rych wszelkie sprawy szkolnictwa, pedagogiczne i gospodarcze b\u0119d\u0105 roztrz\u0105sane wszechstronnie. Inicjatywa nale\u017cy z natury rzeczy do takich stowarzysze\u0144; postanowienia za\u015b do zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych (przymusowych) i do w\u0142adz szkolnych.<\/p>\r\n\r\n

Osobny jest zwi\u0105zek nauczycieli szk\u00f3\u0142 powszechnych i wydzia\u0142owych, osobny dla szk\u00f3\u0142 \u015brednich, do kt\u00f3rych nale\u017c\u0105 tak\u017ce nauczyciele przedmiot\u00f3w og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cych w szko\u0142ach zawodowych; zawodowcy nale\u017c\u0105 za\u015b do zwi\u0105zku in\u017cynierskiego lub innego z gospodarczych.<\/p>\r\n\r\n

Zarz\u0105d powiatowego zwi\u0105zku nauczycielskiego szko\u0142y powszechnej sk\u0142ada si\u0119 z wybranych na przeci\u0105g lat pi\u0119ciu na umy\u015blnym zje\u017adzie dziesi\u0119ciu os\u00f3b, z czego przynajmniej cztery spo\u015br\u00f3d kierownik\u00f3w szk\u00f3\u0142 i przynajmniej jeden katecheta.<\/p>\r\n\r\n

Zwi\u0105zki powiatowe \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w wojew\u00f3dzki, kt\u00f3rego zarz\u0105d stanowi tylko pi\u0119\u0107 os\u00f3b: dwaj delegaci od zarz\u0105d\u00f3w powiatowych, dwaj od grona dyrektor\u00f3w szk\u00f3\u0142 wydzia\u0142owych i delegat konsystorza tej diecezji, do kt\u00f3rej nale\u017cy stolica wojew\u00f3dztwa. Nauczyciele szk\u00f3\u0142 \u015brednich, pr\u00f3cz zawodowc\u00f3w z zawodowych, zrzeszaj\u0105 si\u0119 w wojew\u00f3dzki zwi\u0105zek og\u00f3lnopolski.<\/p>\r\n\r\n

W\u0142adz\u0105 szkoln\u0105 pierwszej instancji dla szk\u00f3\u0142 powszechnych i wydzia\u0142owych jest powiatowa komisja szkolna z kadencj\u0105 pi\u0119cioletni\u0105; sk\u0142ada si\u0119 z pi\u0119ciu os\u00f3b: dw\u00f3ch delegat\u00f3w od zarz\u0105du zwi\u0105zku zawodowego, jednego od Rady powiatowej, z reprezentanta wybranego przez rad\u0119 miejsk\u0105 najludniejszego w powiecie miasta (niekoniecznie mieszka\u0144ca tego miasta), tudzie\u017c z reprezentatnta duchowie\u0144stwa, kt\u00f3rego wyznacza kuria biskupia spo\u015br\u00f3d duchowie\u0144stwa powiatowego. Do tej komisji nale\u017c\u0105 nominacje w szko\u0142ach powszechnych i wydzia\u0142owych, tudzie\u017c uchwalanie planu nauk w szko\u0142ach powszechnych powiatu. Drug\u0105 instancj\u0119 stanowi wojew\u00f3dzka komisja szkolna.<\/p>\r\n\r\n

Celem uchwalenia planu szk\u00f3\u0142 wydzia\u0142owych komisja kooptuje po jednym delegacie od pi\u0119ciu powiatowych zwi\u0105zk\u00f3w gospodarczych. Uczniowie zdaj\u0105 pod koniec klasy si\u00f3dmej egzamin ko\u0144cowy, kt\u00f3rego celem jest stwierdzi\u0107, czy uczniowie w klasie wy\u017cszej nie zapomnieli, czego si\u0119 nauczyli w ni\u017cszej.<\/p>\r\n\r\n

Komisja szkolna powiatowa mianuje na pi\u0119\u0107 lat wizytatora spo\u015br\u00f3d nauczycieli odznaczaj\u0105cych si\u0119 wiedz\u0105 pedagogiczn\u0105; w powiatach rozleg\u0142ych a g\u0119sto zaludnionych (posiadaj\u0105cych przeto wi\u0119cej szk\u00f3\u0142) dw\u00f3ch wizytator\u00f3w. Ich obowi\u0105zkiem jest wizytacja kontrolna ka\u017cdej szko\u0142y przynajmniej dwa razy w ci\u0105gu pi\u0119ciu lat. Wizytator za\u0142atwia wszelkie sprawy personalne (opr\u00f3cz nominacji). W post\u0119powaniach dyscyplinarnych mo\u017cna apelowa\u0107 od niego do komisji szkolnej powiatowej.<\/p>\r\n\r\n

Emerytur\u0119 pobieraj\u0105 nauczyciele szk\u00f3\u0142 powszechnych po 30 latach s\u0142u\u017cby z fundusz\u00f3w wojew\u00f3dzkich.<\/p>\r\n\r\n

Szko\u0142a powszechna nie mo\u017ce by\u0107 w ca\u0142ej Polsce jednakowa; tote\u017c nauczyciel ma prawo nauczania tylko w tym wojew\u00f3dztwie, w kt\u00f3rym ucz\u0119szcza\u0142 do seminarium. Zmiana mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 tylko za zgod\u0105 obydw\u00f3ch wojew\u00f3dzkich referent\u00f3w szkolnych, z wojew\u00f3dztwa dotychczasowej siedziby petenta i z nowo wybranego.<\/p>\r\n\r\n

Dobra szko\u0142a powszechna b\u0119dzie dla nas na d\u0142ugo, jeszcze na bardzo d\u0142ugo, niestety, utopi\u0105. Idea\u0142em dla wszystkich pokole\u0144 pozostanie szko\u0142a w ka\u017cdej wsi czteroklasowa, z zastrze\u017ceniem, \u017ce klasa nie b\u0119dzie liczy\u0107 uczni\u00f3w ponad 25, a zatem szko\u0142a z oddzia\u0142ami r\u00f3wnoleg\u0142ymi. Obecne pokolenie musi by\u0107 zadowolone, gdyby mog\u0142o by\u0107 w ka\u017cdej wsi po dw\u00f3ch nauczycieli, z kt\u00f3rych ka\u017cdy urz\u0105dzi\u0142by, jak si\u0119 da, po dwa kursy, ni\u017cszy i wy\u017cszy jakim\u015b sprytem zawodowym w tym samym miejscu i w tym samym czasie!<\/p>\r\n\r\n

Upierajmy si\u0119 tylko przy tym, \u017ce szko\u0142a musi by\u0107 czterostopniowa. Ucze\u0144, kt\u00f3ry otrzyma dobre \u015bwiadectwo z klasy czwartej szko\u0142y powszechnej, ma prawo zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do egzaminu wst\u0119pnego do gimnazjum.<\/p>\r\n\r\n

Ka\u017cdy powiat musi utrzymywa\u0107 przynajmniej jedn\u0105 szko\u0142\u0119 wydzia\u0142ow\u0105 i ka\u017cde wojew\u00f3dztwo przynajmniej dwa seminaria nauczycielskie: m\u0119skie i \u017ce\u0144skie.<\/p>\r\n\r\n

Seminaria kszta\u0142c\u0105 na nauczycieli szk\u00f3\u0142 nie powszechnych, lecz wydzia\u0142owych; pomimo to, \u017ce wychowankowie seminari\u00f3w b\u0119d\u0105 na posadach w szko\u0142ach powszechnych, a tylko cz\u0119\u015b\u0107 ich przejdzie drog\u0105 awansu do wydzia\u0142owych. Ale ka\u017cdy nauczyciel mo\u017ce urz\u0105dza\u0107 kursy prywatne wed\u0142ug plan\u00f3w szko\u0142y wydzia\u0142owej; tacy uczniowie zdaj\u0105 nast\u0119pnie egzamin ko\u0144cowy w powiatowej szkole wydzia\u0142owej.<\/p>\r\n\r\n

Mog\u0105 te\u017c nauczyciele tworzy\u0107 sp\u00f3\u0142ki szkolne i zak\u0142ada\u0107 prywatne szko\u0142y wydzia\u0142owe; tym bardziej powszechne.<\/p>\r\n\r\n

Plany szkolne dla seminari\u00f3w nauczycielskich nie musz\u0105 by\u0107 jednakowe w ca\u0142ej Polsce. Uk\u0142ada je wojew\u00f3dzka komisja szkolna, z\u0142o\u017cona z pi\u0119ciu os\u00f3b: dw\u00f3ch delegat\u00f3w od wojew\u00f3dzkiego zwi\u0105zku nauczycieli szk\u00f3\u0142 \u015brednich og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cych, jednego od wojew\u00f3dzkiego zwi\u0105zku nauczycieli szk\u00f3\u0142 powszechnych, z referenta szkolnego w radzie wojew\u00f3dzkiej, tudzie\u017c z reprezentanta kurii biskupiej.<\/p>\r\n\r\n

Komisja szkolna wojew\u00f3dzka stanowi w\u0142adz\u0119 szkoln\u0105 drugiej instancji dla szk\u00f3\u0142 powszechnych, a pierwszej instancji dla szk\u00f3\u0142 \u015brednich.<\/p>\r\n\r\n

Inni mog\u0105 korzysta\u0107 z kurs\u00f3w kilkutygodniowych lub kilkumiesi\u0119cznych, urz\u0105dzanych lu\u017anie przez jakiekolwiek w\u0142adze samorz\u0105dowe. Nauczyciele takich kurs\u00f3w musz\u0105 mie\u0107 upowa\u017cnienie od zarz\u0105du powiatowego zwi\u0105zku in\u017cynierskiego i od dyrekcji odpowiedniej szko\u0142y zawodowej.<\/p>\r\n\r\n

Plan nauk dla ka\u017cdej szko\u0142y zawodowej z osobna uk\u0142ada komisja z\u0142o\u017cona z trzech cz\u0142onk\u00f3w: z delegata powiatowego zwi\u0105zku in\u017cynierskiego, z delegata zwi\u0105zku tego zawodu, kt\u00f3rego dotyczy dana szko\u0142a, tudzie\u017c z dyrektora najbli\u017cszej szko\u0142y wydzia\u0142owej. Ta komisja jest powiatow\u0105 w\u0142adz\u0105 szkoln\u0105 szk\u00f3\u0142 zawodowych. W\u0142adz\u0119 drugiej instancji stanowi\u0105 delegaci tych samych zwi\u0105zk\u00f3w wojew\u00f3dzkich, i najstarszy latami s\u0142u\u017cby wzgl\u0119dnie wiekiem, dyrektor szko\u0142y wydzia\u0142owej w wojew\u00f3dztwie.<\/p>\r\n\r\n

Trzeciej instancji nie ma.<\/p>\r\n\r\n

Na wsp\u00f3lne nauczanie obu p\u0142ci w jednej szkole po miastach trzeba osobnego zezwolenia w\u0142adzy szkolnej. W szko\u0142ach \u017ce\u0144skich powszechnych, wydzia\u0142owych i zawodowych nauczaj\u0105 same tylko nauczycielki. Natomiast nie przyjmuje si\u0119 nauczycielek do \u017cadnej szko\u0142y \u015bredniej og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cej, ani do \u017ce\u0144skiej, gdy\u017c wysi\u0142ek ten przekracza mo\u017cliwo\u015bci nerw\u00f3w niewie\u015bcich.<\/p>\r\n\r\n

O osobnych szko\u0142ach wiejskich dla ch\u0142opc\u00f3w i dziewcz\u0105t jak\u017ce\u017c nam marzy\u0107!<\/p>\r\n\r\n

O\u015bwiat\u0105 pozaszkoln\u0105 mo\u017ce zajmowa\u0107 si\u0119 ka\u017cdy, kto uzyska zezwolenie miejscowego kierownika szko\u0142y powszechnej, a gdyby ten mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, od powiatowego referenta szkolnego. Ka\u017cdy proboszcz ma prawo veta przeciwko osobie, propaguj\u0105cej o\u015bwiat\u0119 pozaszkoln\u0105 przeciw tematowi lub metodzie. Veto to ma by\u0107 umotywowane na pi\u015bmie, je\u017celi tego \u017c\u0105da dotkni\u0119ty zakazem. Odwo\u0142anie do komisji szkolnej wojew\u00f3dzkiej.<\/p>\r\n\r\n

W o\u015bwiacie pozaszkolnej wielkie b\u0119dzie mie\u0107 znaczenie wiejska wypo\u017cyczalnia ksi\u0105\u017cek. Najlepiej by\u0142oby, gdyby j\u0105 urz\u0105dzi\u0142 i zarz\u0105dza\u0142 ni\u0105 w\u0142o\u015bcianin (w\u0142o\u015bcianka). Celem ochrony przed agitacj\u0105 niepo\u017c\u0105dan\u0105 dla cywilizacji \u0142aci\u0144skiej, katecheta miejscowej szko\u0142y sprawuje nadz\u00f3r nad wypo\u017cyczalni\u0105. Od wiejskich wypo\u017cyczalni nie op\u0142aca si\u0119 podatku.<\/p>\r\n\r\n

W szko\u0142ach \u015brednich og\u00f3lnokszta\u0142c\u0105cych powinna panowa\u0107 rozmaito\u015b\u0107, a\u017ceby ka\u017cdy m\u00f3g\u0142 trafi\u0107 do zak\u0142adu dla siebie jak najodpowiedniejszego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 takich szk\u00f3\u0142 b\u0119dzie prywatna, a im znaczniejsza wi\u0119kszo\u015b\u0107, tym lepiej. Nauczyciele szk\u00f3\u0142 \u015brednich mog\u0105 zak\u0142ada\u0107 w tym celu towarzystwa lub sp\u00f3\u0142ki.<\/p>\r\n\r\n

Kandydat na nauczyciela szko\u0142y \u015bredniej ma posiada\u0107 dyplom magisterski z uniwersytetu, egzamin ze specjalnej szko\u0142y pedagogicznej i p\u00f3\u0142roczn\u0105 praktyk\u0119 na lekcjach szkolnych. Plan tych szk\u00f3\u0142 uk\u0142ada komisja, z\u0142o\u017cona z siedmiu cz\u0142onk\u00f3w, mianowicie po jednym delegacie od wydzia\u0142\u00f3w humanistycznych (filozoficznych) sze\u015bciu polskich uniwersytet\u00f3w i jednego cz\u0142onka, mianowanego przez Kanclerza O\u015bwiaty. Zatwierdza si\u0119 egzaminy, zdawane przed dotychczasowymi pa\u0144stwowymi komisjami egzaminacyjnymi przy uniwersytetach; zarazem atoli znosi si\u0119 te komisje. Nauczycieli nie posiadaj\u0105cych \u017cadnych egzamin\u00f3w usuwa si\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Nauczyciele szk\u00f3\u0142 \u015brednich mog\u0105 naucza\u0107 bez ogranicze\u0144 w ca\u0142ym pa\u0144stwie. Plany nauczania w szko\u0142ach \u015brednich mog\u0105 by\u0107 rozmaite. Maj\u0105 by\u0107 przedstawiane do zatwierdzenia wojew\u00f3dzkiej komisji szkolnej w tym celu, a\u017ceby komisja stwierdzi\u0142a, czy nie pozostaj\u0105 ponie\u017cej poziomu szko\u0142y \u015bredniej. Komisja ma prawo odm\u00f3wi\u0107 tytu\u0142u szko\u0142y \u015bredniej; na \u017c\u0105danie interesanta okre\u015bli na pi\u015bmie warunki pozyskania, wzgl\u0119dnie odzyskania tego tytu\u0142u.<\/p>\r\n\r\n

Tytu\u0142 gimnazjum przys\u0142uguje takim tylko szko\u0142om \u015brednim, w kt\u00f3rych obowi\u0105zkow\u0105 jest nauka przynajmniej \u0142aciny. Ka\u017cde za\u015b wojew\u00f3dztwo utrzymuje przynajmniej jedno gimnazjum wed\u0142ug dawnego typu o\u015bmioklasowe z obowi\u0105zkow\u0105 nauk\u0105 \u0142aciny zaraz od klasy I, i greki od klasy VI. Nauka j\u0119zyk\u00f3w martwych „niepotrzebnych”, jest bardzo potrzebna, dlatego,\u017ceby m\u0142odzie\u017c uczy\u0142a si\u0119 w szko\u0142ach nie tylko utylitaryzmu, lecz tak\u017ce bezinteresowno\u015bci; nadto nauka gramatyki \u0142aci\u0144skiej posiada ogromn\u0105 warto\u015b\u0107 do nabywania wykszta\u0142cenia formalnego. Natomiast nie naucza si\u0119 obowi\u0105zkowo j\u0119zyk\u00f3w nowo\u017cytnych, gdy\u017c do\u015bwiadczenie uczy, \u017ce nikt si\u0119 jeszcze w szkole nie nauczy\u0142 w\u0142ada\u0107 \u017cadnym j\u0119zykiem, co stanowi istotny cel nauki j\u0119zyk\u00f3w \u017cywych. Oszcz\u0119dzony na tym czas przeznacza si\u0119 w wojew\u00f3dzkich gimnazjach o\u015bmioklasowych na nauk\u0119 geografii we wszystkich o\u015bmiu klasach, tudzie\u017c historii nauk w dw\u00f3ch klasach najwy\u017cszych. Tak zwan\u0105 „nauk\u0119 obywatelsk\u0105” znosi si\u0119. Przywraca si\u0119 za\u015b obowi\u0105zkowo nauczanie dzie\u0142 Zygmunta Krasi\u0144skiego.<\/p>\r\n\r\n

Plan takiego gimnazjum wymaga zatwierdzenia przez Wydzia\u0142 Filozoficzny (humanistyczny i przyrodniczy) najbli\u017cszego uniwersytetu. Matura z tego gimnazjum daje wst\u0119p do ka\u017cdej szko\u0142y akademickiej.<\/p>\r\n\r\n

Obok takiego gimnazjum mog\u0105 istnie\u0107 inne, w kt\u00f3rych nauka j\u0119zyk\u00f3w klasycznych inaczej jest roz\u0142o\u017cona na klasy, greka za\u015b mo\u017ce by\u0107 wykluczona. Matura musi by\u0107 we wszystkich gimnazjach, lecz czy b\u0119dzie dawa\u0142a wst\u0119p na uniwersytet, zale\u017cy od uchwa\u0142 senat\u00f3w akademickich. Szko\u0142y \u015brednie nie gimnazjalne nie daj\u0105 wst\u0119pu na uniwersytet. Inne szko\u0142y akademickie mog\u0105 przyjmowa\u0107 absolwent\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich wed\u0142ug w\u0142asnego uznania. Ka\u017cda za\u015b szko\u0142a akademicka mo\u017ce ustanawia\u0107 u siebie egzamin wst\u0119pny dla kandydat\u00f3w nie posiadaj\u0105cych matury gimnazjum wojew\u00f3dzkiego o\u015bmioklasowego.<\/p>\r\n\r\n

W ka\u017cdym mie\u015bcie, gdzie znajduje si\u0119 szko\u0142a \u015brednia, mo\u017cna zapewni\u0107 z fundusz\u00f3w wojew\u00f3dzkich pewne sta\u0142e pobory pewnej liczbie nauczycieli j\u0119zyk\u00f3w obcych, stosownie do opinii wojew\u00f3dzkiej komisji szkolnej. Tacy subwencjonowania nauczyciele udzielaliby taniej swych lekcji a pewn\u0105 ilo\u015b\u0107 uczni\u00f3w uczyliby bez zap\u0142aty. Nie byliby wcale funkcjonariuszami publicznymi; mog\u0142yby to te\u017c by\u0107 osoby r\u00f3\u017cnych zawod\u00f3w, uwa\u017caj\u0105ce nauczanie j\u0119zyk\u00f3w za zarobek uboczny. Komisja szkolna obmy\u015bli sposoby, jak tacy nauczyciele (nauczycielki) maj\u0105 wylegitymowa\u0107 sw\u0105 kompetencj\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Nominacje do szk\u00f3\u0142 \u015brednich, utrzymywanych z fundusz\u00f3w wojew\u00f3dzkich, za\u0142atwia wojew\u00f3dzka komisja szkolna. Nominacje w szko\u0142ach prywatnych zale\u017c\u0105 od kierownika i w\u0142a\u015bciciela zak\u0142adu. Zak\u0142ada\u0107 i posiada\u0107 na w\u0142asno\u015b\u0107 szko\u0142\u0119 \u015bredni\u0105 mo\u017ce tylko ten, kto posiada kwalifikacje na jej nauczyciela. Emerytur\u0119 po 25 latach s\u0142u\u017cby pobieraj\u0105 z fundusz\u00f3w pa\u0144stwowych tylko nauczyciele gimnazj\u00f3w wojew\u00f3dzkich; wszyscy inni maj\u0105 by\u0107 ubezpieczeni w spos\u00f3b podobny, jak personel kolejowy linii pa\u0144stwowych. Uregulowaniem tej sprawy zajm\u0105 si\u0119 zwi\u0105zki zawodowe.<\/p>\r\n\r\n

Pobory nauczycieli wszelkich rodzaj\u00f3w i stopni powinny by\u0107 takie, i\u017c by nie tylko utrzyma\u0107 rodzin\u0119 na odpowiednim poziomie i dzieciom zapewni\u0107 wychowanie, ale mie\u0107 z czego odk\u0142ada\u0107, kapitalizowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 dochod\u00f3w. Daleko do tego w ubogiej Polsce i na razie nie da si\u0119 uczyni\u0107 zado\u015b\u0107 sprawiedliwym wymaganiom. Oby bogatsze miasta pospieszy\u0142y z podwy\u017cszaniem pobor\u00f3w! \u015bl\u0105sk zapewne da dobry przyk\u0142ad, kt\u00f3rego niestety, przez d\u0142u\u017cszy czas nie b\u0119d\u0105 mog\u0142y na\u015bladowa\u0107 inne wojew\u00f3dztwa. Stopniowo si\u0119 to wyr\u00f3wna kiedy\u015b. Mamy wi\u0119c do wyboru dwie drogi: albo nie podwy\u017csza\u0107 pobor\u00f3w nigdzie, a\u017c je b\u0119dzie mo\u017cna podwy\u017cszy\u0107 wsz\u0119dzie, albo pozwoli\u0107 je podwy\u017csza\u0107 stopniowo, gdzie si\u0119 da i jak si\u0119 da. Roztropniejsze jest to drugie i szybciej doprowadzi do celu. Jednostajno\u015b\u0107 nie bywa bynajmniej objawem sprawiedliwo\u015bci a czasem tamuje drog\u0119 do poprawy, a w ka\u017cdym razie utrudnia j\u0105, bo nie ma nigdzie\u00ef\u00bf\u00bddobrego przyk\u0142adu.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Przejd\u017amy do szk\u00f3\u0142 akademickich. Bior\u0105c rzeczy \u015bci\u015ble, nie s\u0105 one szko\u0142ami.<\/p>\r\n\r\n

Szko\u0142a jest to zak\u0142ad nauczania, w kt\u00f3rym nauczyciel jest odpowiedzialny za to, i\u017c by nauczy\u0107. W uniwersytecie tego nie ma, nie uprawia on te\u017c o\u015bwiaty, tylko nauk\u0119. Przyj\u0119\u0142o si\u0119 atoli nazywa\u0107 szko\u0142\u0105 ka\u017cdy zak\u0142ad gdzie si\u0119 naucza. („Szko\u0142a G\u0142\u00f3wna” stanowi nader zaszczytny ust\u0119p w dziejach polskich uniwersytet\u00f3w).<\/p>\r\n\r\n

W spo\u0142ecze\u0144stwie ubogim rozw\u00f3j nauk dokonuje si\u0119 niemal wy\u0142\u0105cznie w uniwersytetach, tym bardziej wi\u0119c o nie dba\u0107 nale\u017cy. Rozumowanie, \u017ce ubogiego nie sta\u0107 na zbytki, tj., na szko\u0142y akademickie, jest przewrotne, gdy\u017c one u\u0142atwiaj\u0105 w\u0142a\u015bnie drog\u0119 do dobrobytu.<\/p>\r\n\r\n

Uniwersytety nasze wymagaj\u0105 i wielu reform i wielkiej reformy; jest to atoli temat do osobnej specjalnej rozprawy. Na razie odetchn\u0105 sobie, gdy nie b\u0119dzie nad nimi \u017cadnego ministerstwa O.P., i W.R. Mo\u017cna by za\u015b wprowadzi\u0107 natychmiast poprawki nast\u0119puj\u0105ce:<\/p>\r\n\r\n

Nominacja nast\u0119puje przez Senat ale na wniosek Wydzia\u0142u; nie trzeba \u017cadnych dalszych potwierdze\u0144 ni formalno\u015bci.<\/p>\r\n\r\n

Znosi si\u0119 podatki od pobor\u00f3w dla dziekan\u00f3w i rektor\u00f3w. Przywraca si\u0119 ich jednoroczne urz\u0119dowanie w takiej kolejno\u015bci Wydzia\u0142\u00f3w, a na Wydzia\u0142ach w kolejno\u015bci lat s\u0142u\u017cby na stanowisku profesora zwyczajnego, jak bywa\u0142o dawniej w Uniwersytecie Jegielo\u0144skim. Jest to atoli prawo zwyczajowe od kt\u00f3rego wyj\u0105tek mo\u017ce zrobi\u0107 zawsze ka\u017cdy Wydzia\u0142, ka\u017cdy Senat akademicki. Piastowanie tych godno\u015bci nie jest karier\u0105 ni awansem, lecz ci\u0119\u017carem, kt\u00f3ry si\u0119 d\u017awiga z obowi\u0105zku i po kole\u017ce\u0144sku.<\/p>\r\n\r\n

Znosi si\u0119 przywilej profesor\u00f3w nadzwyczajnych dopuszczaj\u0105cych ich do godno\u015bci dzieka\u0144skich. Na przysz\u0142o\u015b\u0107 atoli znosi si\u0119 rozr\u00f3\u017cnianie katedr zwyczajnych i nadzwyczajnych. Wszyscy profesorowie b\u0119d\u0105 zwyczajnymi. „Zwyczajni”. Lecz nowo mianowany ma na Radzie Wydzia\u0142owej przez pierwszy rok od nominacji g\u0142os tylko doradczy, w wyborach dziekana bierze udzia\u0142 dopiero po dw\u00f3ch latach, sam za\u015b mo\u017ce zosta\u0107 nim dopiero po latach pi\u0119ciu. Przenosz\u0105cemu si\u0119 na inny uniwersytet oblicza si\u0119 to pi\u0119ciolecie od samego pocz\u0105tku s\u0142u\u017cby, lecz nawet cho\u0107by najstarszy, gdy si\u0119 przenosi, ma przez pierwszy rok pracy na nowym miejscu tylko g\u0142os doradczy w Radzie Wydzia\u0142owej; lecz po tym jednym roku nie podlegaj\u0105 \u017cadnym ograniczeniom.<\/p>\r\n\r\n

Oddala si\u0119 wszystkich nie habilitowanych. Na pro\u015bb\u0119 zainteresowanego mo\u017ce mu Wydzia\u0142 wyznaczy\u0107 termin do uzyskania habilitacji co najwy\u017cej p\u00f3\u0142roczny. Nie mo\u017ce si\u0119 atoli habilitowa\u0107 w tym uniwersytecie, w kt\u00f3rym wyk\u0142ada\u0142.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Przej\u015bcie profesora na emerytur\u0119 polega na tym, \u017ce nie ma obowi\u0105zku wyk\u0142ada\u0107, i \u017ce obsadza si\u0119 jego katedr\u0119 nowym przybyszem. Mo\u017ce jednak emeryt wyk\u0142ada\u0107 nadal, lecz czyni\u0105c to gratis. Na Radzie Wydzia\u0142owej mo\u017ce bywa\u0107 z g\u0142osem doradczym.<\/p>\r\n\r\n

Rektor ma obowi\u0105zek by\u0107 w roku nast\u0119pnym protektorem. Wybory protektora s\u0105 absolutnie wykluczone. Gdyby protektor chorowa\u0142, koledzy Senatu obmy\u015bl\u0105 sposoby, jak go wyr\u0119czy\u0107. Gdyby odmawia\u0142 b\u0119d\u0105c zdrowym Senat wyznaczy mu sta\u0142ego zast\u0119pc\u0119, odpowiednio p\u0142atnego, a p\u0142ac\u0119 t\u0119 b\u0119dzie si\u0119 odci\u0105ga\u0107 przymusowo z pobor\u00f3w by\u0142ego rektora. Nadto taki profesor traci na zawsze prawo do godno\u015bci akademickich.<\/p>\r\n\r\n

Do w\u0142adz akademickich dekanatu i rektoratu dodajmy trzeci\u0105, mianowicie zjazd rektor\u00f3w. Odbywa si\u0119 przynajmniej raz do roku, kolejno w miastach uniwersyteckich i pod prezydencj\u0105 miejscowego rektora, w kolei nast\u0119puj\u0105cej: Krak\u00f3w, Wilno, Lw\u00f3w, Warszawa, Pozna\u0144, Lublin. Ten porz\u0105dek hierarchiczny obowi\u0105zuje w og\u00f3le przy wszelkich wyst\u0105pieniach publicznych i aktach urz\u0119dowych. Pierwszy zjazd zwo\u0142a rektor Uniwersytetu Jagielo\u0144skiego, w nast\u0119pnym roku rektor wile\u0144ski itd.<\/p>\r\n\r\n

Zjazd rektor\u00f3w decyduje w sprawach wsp\u00f3lnych uniwersytetom, kt\u00f3re stanowi\u0142y ju\u017c przedtem przedmiot narad przynajmniej trzech senat\u00f3w akademickich.<\/p>\r\n\r\n

W\u0105tpliwo\u015bci wniesione przez kt\u00f3rykolwiek Senat rozstrzygaj\u0105 zjazdy jako najwy\u017csza instancja.<\/p>\r\n\r\n

Pierwszy zaraz zjazd rektorski mo\u017ce zastanowi\u0107 si\u0119, kt\u00f3rym „szko\u0142om akademickim” w Polsce pozostawi\u0107 ten tytu\u0142 i organizacj\u0119. Prawo to przys\u0142uguje zjazdom w ci\u0105gu trzech lat od zwo\u0142ania pierwszego. Te zak\u0142aday, kt\u00f3re nie otrzymaj\u0105 w ci\u0105gu trzech lat potwierdzenia Zjazdu, trac\u0105 cech\u0119 szk\u00f3\u0142 akademickich. Na przysz\u0142o\u015b\u0107 nie wolno zak\u0142ada\u0107 \u017cadnej szko\u0142y akademickiej bez zezwolenia Zjazdu rektor\u00f3w uniwersytet\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n

Zjazd mianuje Radc\u0119 finansowego uniwersytet\u00f3w polskich. Obowi\u0105zkiem tego urz\u0119dnika jest znawstwo bud\u017cet\u00f3w uniwersyteckich, za\u0142atwianie wszystkiego, co trzeba do otrzymania odpowiednich kwot z fundusz\u00f3w publicznych. Ma w tym celu pozostawa\u0107 w sta\u0142ym zwi\u0105zku z wszystkimi protektorami i kwesturami. Nominacja jest w zasadzie do\u017cywotnia, lecz w razie opiesza\u0142o\u015bci lub okzywania niezdatno\u015bci, mo\u017ce by\u0107 przez Zjazd cofni\u0119t\u0105.<\/p>\r\n\r\n

Repartycji og\u00f3lnego bud\u017cetu uniwersytetu na polecenie uniwersytetu dokonuje Kanclerz O\u015bwiaty, wys\u0142uchawszy opinii Zjazdu rektor\u00f3w.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

W\u0142asne fundusze Uniwersytetu Lubelskiego nie podlegaj\u0105 tej rachunkowo\u015bci; tylko takie fundusze, kt\u00f3re by\u0142yby mu przyznane ponadto z fundusz\u00f3w publicznych. Inne szko\u0142y akademickie mog\u0105 zrzesza\u0107 si\u0119 w podobny spos\u00f3b co do cel\u00f3w finansowych.<\/p>\r\n\r\n

Uniwersytet\u00f3w mo\u017ce nie przybywa\u0107, lecz trzeba im nada\u0107 prawo ekspansji i decentralizacji. Ka\u017cdy uniwersytet ma prawo zak\u0142adania filii swych wydzia\u0142\u00f3w. Je\u017celi jakie\u015b bogate wojew\u00f3dztwo sta\u0107 np., na utrzymanie wydzia\u0142u medycznego, nie musi zak\u0142ada\u0107 u siebie ca\u0142ego uniwersytetu, lecz wystarczy porozumie\u0107 si\u0119 z kt\u00f3rymkolwiek wydzia\u0142em medycznym i otrzyma\u0107 od niego fili\u0119. Nominacji dokonuje Wydzia\u0142 i Senat uniwersytetu macierzystego. Oby mog\u0142o powstawa\u0107 wi\u0119cej filii medycznych, bo nie tylko brak lekarzy w ca\u0142ej Polsce, ale lekarze polscy maj\u0105 przed sob\u0105 otwarty ca\u0142y Ba\u0142kan, Rosj\u0119, Turcj\u0119.<\/p>\r\n\r\n

Filie widzia\u0142owe b\u0119d\u0105 powstawa\u0107 \u0142atwiej oko\u0142o najzasobniejszych bibliotek publicznych (o jakich mowa by\u0142a w rodz. X). Mo\u017ce w danym mie\u015bcie z czasem powsta\u0107 ca\u0142kiem nowy uniwersytet, je\u017cli si\u0119 b\u0119dzie systematycznie przydawa\u0107 bibliotek\u0119 i fili\u0119 do filii wydzia\u0142\u00f3w, gdy s\u0105 na to fundusze. Wyst\u0119powa\u0107 od razu z ca\u0142ym uniwersytetem, to rzecz nieroztropna.<\/p>\r\n\r\n

Obok nauk, nie zapominajmy o sztukach pi\u0119knych. Prawdziw\u0105 akademi\u0119 sztuk pi\u0119knych by\u0142oby \u0142atwo zorganizowa\u0107 w Wilnie. Odczepiaj\u0105c od uniwersytetu Stefana Batorego to i owo, co tam niepotrzebnie przyczepiono. Mia\u0142oby si\u0119 kadry czterech wydzia\u0142\u00f3w: architektury, rze\u017aby, malarstwa i sztuk reprodukcyjnych; nietrudno by\u0142oby przy\u0142\u0105czy\u0107 konserwatorium muzyczne, dope\u0142ni\u0107 teatrologi\u0105 i powstawa\u0142aby wspania\u0142a instytucja spo\u0142eczna godna na\u015bladowania.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Dla sztuki stosowanej mamy wz\u00f3r krakowski w Wy\u017cszej Szkole Przemys\u0142owej.<\/p>\r\n\r\n

Gdyby\u017c ka\u017cde wojew\u00f3dztwo mog\u0142o mie\u0107 u siebie taki zak\u0142ad! Trudno sobie wyobrazi\u0107 co\u015b po\u017cyteczniejszego.<\/p>\r\n\r\n

Nad ca\u0142ymi rozleg\u0142ymi obszarami o\u015bwiaty, nauki i sztuki ustan\u00f3wmy naczelnika. B\u0119dzie nim „Kanclerz O\u015bwiaty”. Wybiera go wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w kolegium wyborcze z\u0142o\u017cone ze Zjazdu rektor\u00f3w i Wielkiego Wydzia\u0142u zwi\u0105zku zawodowej inteligencji (z in\u017cynierskim). Urz\u0105d Kanclerza jest do\u017cywotnim. B\u0119dzie r\u00f3wny ministrom, \u017ceby nikomu nie podlega\u0142; lecz ministrem nie b\u0119dzie. Nic go nie obchodz\u0105 wstrz\u0105sy gabinetowe. Szko\u0142a przestanie nareszcie by\u0107 „politicum”. Kanclerz O\u015bwiaty mo\u017ce si\u0119 ca\u0142kiem nie interesowa\u0107 polityk\u0105. Kanclerz zdaje co dwa lata sprawe ze stanu szkolnictwa i szk\u00f3\u0142 akademickich przed sejmem spo\u0142ecznym i przedstawia mu bud\u017cet dwuletni ca\u0142ego swego zakresu do uchwalenia.<\/p>\r\n\r\n

Oto pr\u00f3ba organizacji twor\u00f3w Minerwy i Muz. Nazwijmy je wszystkie razem pars pro toto, o\u015bwiat\u0105.<\/p>\r\n\r\n


<\/p>\r\n\r\n

Inteligencja jest jak drzewo: po\u0142owa jego znajduje si\u0119 pod ziemi\u0105 niewidoczna.<\/p>\r\n\r\n

Wiedza stanowi korzenie lecz dzia\u0142alno\u015b\u0107 praktyczna inteligencji zawis\u0142a od jako\u015bci i ilo\u015bci o\u015bwiaty. Inteligencja stanowi zdatno\u015b\u0107 do rozumu, a rozum jest sum\u0105 rozs\u0105dku i wyobra\u017ani. Nie ma instytucji, kt\u00f3re by\u0142yby zdolne wytworzy\u0107 te przymioty w ludziach, lecz nale\u017cy ustanawia\u0107 takie tylko instytucje, kt\u00f3re by darom Ducha \u015bw., nie zawadza\u0142y i nie pr\u00f3bowa\u0142y ich wykrzywia\u0107.<\/p>\r\n\r\n

Szerzenie i pog\u0142\u0119bianie inteligencji przedstawiam sobie w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\r\n\r\n

Celem szko\u0142y powszechnej jest rozbudzenie ciekawo\u015bci do lektury – tak, i\u017c by wychowankowie jej nie potrafili si\u0119 potem obej\u015b\u0107 bez niej, a\u017ceby ksi\u0105\u017cka stanowi\u0142a niezb\u0119dny przedmiot \u017cycia.<\/p>\r\n\r\n

Szko\u0142y \u015bredniej celem wzbudzenie zami\u0142owania do powa\u017cnej lektury, z zaciekawieniem do dzie\u0142 naukowych.<\/p>\r\n\r\n

Cel uniwersytetu uznawa\u0142em i uznaj\u0119 zawsze tylko jeden: propaganda metod naukowych. Reszta sama si\u0119 znajdzie.<\/p>\r\n\r\n

Wyobra\u017amy sobie, \u017ce w naszej Polsce istnieje 30 tysi\u0119cy polskich wypo\u017cyczalni i ruchomych bibliotek, gdzie ka\u017cdy robotnik i parobczak czytuje nie tylko broszurki; \u017ce ludzie ze \u015brednim wykszta\u0142ceniem rozrywaj\u0105 powa\u017cne dzie\u0142a i stanowi\u0105 krociowy \u017cywio\u0142, w kt\u00f3rym rozwija si\u0119 inteligencja oparta o powa\u017cn\u0105 prac\u0119 umys\u0142ow\u0105, towarzysz\u0105c\u0105 im przez ca\u0142e \u017cycie; \u017ce ka\u017cdy student uniwersytetu staje si\u0119 krzewicielem metod naukowych w\u015br\u00f3d og\u00f3\u0142u i naukowego my\u015blenia; wyobra\u017amy sobie, \u017ce z uczni\u00f3w uniwersytet\u00f3w zbiera si\u0119 stutysi\u0119czna rzesza, \u015bledz\u0105ca uwa\u017cnie post\u0119p nauki, stutysi\u0119czny „\u015bwiat naukowy”; dla takiego spo\u0142ecze\u0144stwa jakie\u017c cele by\u0142yby za trudne lub za wielkie? Powsta\u0142by jaki\u015b nar\u00f3d-si\u0142acz, lecz si\u0142acz dobroczy\u0144ca.<\/p>\r\n\r\n

To jest wykonalne. Lecz jeden warunek, a nieodzowny; \u017ceby nie by\u0142o szk\u00f3\u0142 rz\u0105dowych i \u017ceby nie by\u0142o ministerstwa o\u015bwiaty. (..)<\/p>\r\n\r\n

prof. Feliks Koneczny<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"A\u017c do XVI w., nikt nie pomy\u015bla\u0142, i\u017cby pa\u0144stwo mia\u0142o zajmowa\u0107 si\u0119 szkolnictwem. Przez ca\u0142e wieki szko\u0142y by\u0142y monopolem Ko\u015bcio\u0142a, nie z zasady wcale, lecz z konieczno\u015bci, bo tylko duchowie\u0144stwo mog\u0142o udziela\u0107 nauki ksi\u0105\u017ckowej, gdy\u017c tylko ono j\u0105 posiada\u0142o. Dopiero protestantyzm sta\u0142 si\u0119 pomostem do szko\u0142y pa\u0144stwowej. Wszyscy byli zgodni z tym, \u017ce szko\u0142a musi […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[80],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11349"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=11349"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/11349\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=11349"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=11349"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=11349"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}