{"id":110416,"date":"2019-10-29T18:49:24","date_gmt":"2019-10-29T22:49:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=110416"},"modified":"2019-10-30T21:23:00","modified_gmt":"2019-10-31T01:23:00","slug":"kilka-uwag-o-noblu-literackim-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=110416","title":{"rendered":"Kilka uwag o Noblu literackim – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Ja tylko nie\u015bmia\u0142o przypomn\u0119, \u017ce literackiej Nagrody Nobla NIE doczekali si\u0119<\/strong>:<\/p>\r\n

Lew To\u0142stoj,<\/p>\r\n

Henrik Ibsen, August Strindberg,<\/p>\r\n

Joseph Conrad, Henry James, Hilaire Belloc, G.K. Chesterton,<\/p>\r\n

Robert Frost, Wallace Stevens,<\/p>\r\n

Konstandinos Kawafis,<\/p>\r\n

Paul Claudel, Paul Val\u00c3\u00a9ry, Guillaume Apollinaire,<\/p>\r\n

Marcel Proust, Maurice Barr\u00c3\u00a8s, Charles Maurras,<\/p>\r\n

Gabriele D\u2019Annunzio,<\/p>\r\n

Miguel de Unamuno,<\/p>\r\n

Rainer Maria Rilke, Hugo von Hofmannsthal, Stefan George,<\/p>\r\n

Lucian Blaga, Nichifor Crainic,<\/p>\r\n

Stanis\u0142aw Wyspia\u0144ski (zmar\u0142 wprawdzie ju\u017c w 1907, ale wtedy jeszcze regulamin nie wyklucza\u0142 nagr\u00f3d po\u015bmiertnych i by\u0142 taki przypadek), Tadeusz Mici\u0144ski, Karol Hubert Rostworowski,<\/p>\r\n

Wiaczes\u0142aw Iwanow, Andriej Bie\u0142y, Aleksander B\u0142ok, Anna Achmatowa, Michai\u0142 Bu\u0142hakow,<\/p>\r\n

Otokar B\u00c5\u2122ezina, Jaroslav Durych,<\/p>\r\n

Franz Kafka, Joseph Roth, Robert Musil, Heimito von Doderer,<\/p>\r\n

Gottfried Benn (no tak, przez pewien czas nazista, ale przecie\u017c Adolf Hitler by\u0142 w 1935 roku prawie murowanym kandydatem do pokojowej Nagrody Nobla i tylko osadzenie w konclagrze Carla von Ossietzky\u2019ego mu zaszkodzi\u0142o), Ernst J\u00fcnger (\u017cy\u0142 102 lata, wi\u0119c sztuk\u0105 by\u0142o go nie zauwa\u017cy\u0107),<\/p>\r\n

Ezra Pound (wiadomo, faszysta), James Joyce, D.H. Lawrence, Henry Miller (ciekawe, \u017ce wtedy jeszcze sekowano \u201epornograf\u00f3w\u201d), Robert Graves, Aldous Huxley, George Orwell,<\/p>\r\n

Evelyn Waugh, Graham Greene, C.S. Lewis, J.R.R. Tolkien,<\/p>\r\n

Georges Bernanos, Julien Green,<\/p>\r\n

Louis-Ferdinand C\u00c3\u00a9line, Pierre Drieu La Rochelle, Robert Brasillach (ten odebra\u0142 w nagrod\u0119 kulk\u0119 o\u0142owiu),<\/p>\r\n

Antoine de Saint-Exup\u00c3\u00a9ry, Andr\u00c3\u00a9 Malraux,<\/p>\r\n

Michel de Ghelderode, Jean Giraudoux, Henry de Montherlant, Jean Anouilh,<\/p>\r\n

Giovanni Papini, Curzio Malaparte,<\/p>\r\n

Federico Garc\u00c3\u00ada Lorca, Jorge Luis Borges (\u201eukarany\u201d za przyj\u0119cie Medalu Wolno\u015bci od gen. Augusta Pinocheta),<\/p>\r\n

Fernando Pessoa,<\/p>\r\n

S.I. Witkiewicz, Witold Gombrowicz,<\/p>\r\n

Kazimierz Wierzy\u0144ski, Jaros\u0142aw Iwaszkiewicz (temu \u015bwini\u0119 pod\u0142o\u017cyli Sowieci, daj\u0105c mu Nagrod\u0119 Leninowsk\u0105),<\/p>\r\n

Zofia Kossak (nawet by\u0142a kandydatk\u0105!), Teodor Parnicki, J\u00f3zef Mackiewicz,<\/p>\r\n

Yukio Mishima,<\/p>\r\n

Zbigniew Herbert,<\/p>\r\n

Anthony Burgess, Ronald Duncan, Ted Hughes,<\/p>\r\n

Eug\u00c3\u00a8ne Ionesco,<\/p>\r\n

Roger Nimier, Michel D\u00c3\u00a9on, Jean d\u2019Ormesson, Vladimir Volkoff, z \u017cyj\u0105cych na pewno nie doczeka si\u0119 Jean Raspail.<\/p>\r\n

A to jest absolutna czo\u0142\u00f3wka literacka XX wieku!<\/p>\r\n

Z kolei od pocz\u0105tku nagradzano autor\u00f3w, o kt\u00f3rych nawet nie potrafi\u0119 powiedzie\u0107, czy byli dobrymi pisarzami, bo s\u0105 tak doszcz\u0119tnie zapomniani, \u017ce znaj\u0105 ich chyba tylko historycy odno\u015bnych literatur narodowych (g\u0142\u00f3wnie nordyckich). Przyk\u0142ady: Paul Heyse, Karl Gjellerup, Henrik Pontoppidan, Carl Spitteler, Grazia Deledda, Pearl Buck, Frans Silanp\u00c3\u00a4a, Halld\u00f3r Laxness. Jury mia\u0142o te\u017c czasami zwyczaj nagradza\u0107 osoby maj\u0105ce wprawdzie wybitne osi\u0105gni\u0119cia, ale pozaliterackie, mieszcz\u0105ce si\u0119 co najwy\u017cej w szerokim rozumieniu \u201epi\u015bmiennictwa\u201d: vide<\/em> – historyk Theodor Mommsen, filozofowie Rudolf Eucken, Henri Bergson i Bertrand Russell oraz polityk Winston Churchill, nagrodzony za pami\u0119tniki wojenne.<\/p>\r\n

Nie chc\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce nagrod\u0119 zawsze dostawa\u0142y miernoty. Henryk Sienkiewicz, Rudyard Kipling, Maurice Maeterlinck, Gerhart Hauptmann, Knut Hamsun, William Butler Yeats, Sigrid Undset, Thomas Mann, Iwan Bunin, Luigi Pirandello, Eugene O\u2019Neill, Herman Hesse, Andr\u00c3\u00a9 Gide, T.S. Eliot, William Faulkner, Fran\u00c3\u00a7ois Mauriac, Albert Camus, Boris Pasternak, Saint-John Perse, Ivo Andri\u0107, John Steinbeck, Jorgos Seferis, Samuel Beckett, Aleksander So\u0142\u017cenicyn, Eugenio Montale, Saul Bellow, Czes\u0142aw Mi\u0142osz, Elias Canetti, Gabriel Garc\u00c3\u00ada M\u00e1rquez, William Golding, Iosif Brodski, Camilo Jos\u00c3\u00a9 Cela, Octavio Paz, Seamus Heaney, G\u00fcnter Grass, Harold Pinter, Jean-Marie Gustave Le Cl\u00c3\u00a9zio, Mario Vargas Llosa broni\u0105 si\u0119 sami, nawet je\u015bli literatura niekt\u00f3rych z nich troch\u0119 si\u0119 ju\u017c zestarza\u0142a. Tak\u017ce Michai\u0142 Szo\u0142ochow, chocia\u017c wiadomo, \u017ce Cichy Don<\/em> to w 3\/4 dzie\u0142o ukradzione zabitemu \u201ebia\u0142emu\u201d oficerowi kozackiemu. Ale mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce przez mniej wi\u0119cej pierwsze p\u00f3\u0142wiecze cz\u0142onkowie jury byli cz\u0119sto nadmiernie ostro\u017cni, zbyt \u201ekonserwatywni\u201d w gustach literackich, bali si\u0119 formalnego nowatorstwa oraz wszelkiego \u201emistycyzmu\u201d, preferowali te\u017c literatur\u0119 werystyczn\u0105, na przyk\u0142ad popularny (przed nastaniem telewizji i seriali) i niemo\u017cebnie rozwlek\u0142y narracyjnie gatunek wielotomowej roman-fleuve<\/em> (vide<\/em>: Roger Martin du Gard i John Galsworthy).<\/p>\r\n

<\/span><\/p>\r\n

Przede wszystkim jednak Nagroda od pocz\u0105tku uwik\u0142ana by\u0142a ideologicznie, czemu warto\u015bci artystyczne by\u0142y, pocz\u0105tkowo dyskretnie, potem coraz jawniej, podporz\u0105dkowane. Najpierw by\u0142 to protestancki resentyment wobec \u201epapist\u00f3w\u201d: dlatego bez szans byli pisarze katoliccy, jak Paul Claudel, G.K. Chesterton czy Giovanni Papini, kt\u00f3rych tw\u00f3rczo\u015b\u0107 mia\u0142a wybitne pi\u0119tno religijne. Ju\u017c w 1906 nagrod\u0119 dosta\u0142 antykatolicki blu\u017anierca, autor Hymnu do szatana<\/em>, Giosu\u00c3\u00a8 Carducci. Nagrodzenie norweskiej konwertytki Undset by\u0142o raczej ewenementem. Nie lubiano te\u017c nacjonalizmu, ale podchodzono do tego nader selektywnie, nawet z ukryt\u0105 a faktyczn\u0105 presupozycj\u0105 quasi-rasistowsk\u0105 na rzecz narod\u00f3w germa\u0144skich; piewcy imperializmu anglosaskiego, jak Kipling, rasy nordyckiej, jak Jensen, czy hakatysta Hauptmann nie budzili zastrze\u017ce\u0144. \u00c5\u00b9li byli wi\u0119c nacjonali\u015bci narod\u00f3w roma\u0144skich (i katolickich) albo s\u0142owia\u0144skich (dlatego b\u0119d\u0105cy prawie \u201epewniakiem\u201d Stefan \u0179eromski zosta\u0142 zast\u0105piony W\u0142adys\u0142awem Reymontem, bo Wiatr od morza<\/em> oburzy\u0142 juror\u00f3w swoj\u0105 \u201eantyniemiecko\u015bci\u0105\u201d). Komunist\u00f3w te\u017c wprawdzie do\u015b\u0107 d\u0142ugo nie lubiano (Romain Rolland i Anatole France dostali nagrod\u0119, zanim poparli parti\u0119 komunistyczn\u0105, lecz ju\u017c w 1955 nagrod\u0119 dosta\u0142 islandzki komunista Laxness), ale zdecydowanie najbardziej jurorom podobali si\u0119 pisarze o pogl\u0105dach zwanych kiedy\u015b \u201emieszcza\u0144skim humanizmem\u201d, jak G.B. Shaw. Ale totalny ze\u015blizg ku \u201epolitpoprawno\u015bci\u201d zacz\u0105\u0142 si\u0119 w ostatniej dekadzie ubieg\u0142ego wieku. Po pierwsze, przyj\u0119to absurdalne kryterium \u201eparytet\u00f3w\u201d kulturowo-geograficznych, \u017ceby naprawi\u0107 \u201ewiny\u201d europejskiego \u201eimperializmu kulturowego\u201d (a tak\u017ce parytetu p\u0142ciowego, cho\u0107 na razie tylko dw\u00f3ch p\u0142ci). Odt\u0105d musz\u0105 by\u0107 proporcjonalnie obdzielane narodami wszystkie kontynenty, kultury i rasy, cho\u0107by literatura danego kr\u0119gu by\u0142a jeszcze na poziomie, dajmy na to takim, na jakim literatura w j\u0119zyku polskim znajdowa\u0142a si\u0119 w epoce wiersza Przec\u0142awa S\u0142oty o zachowaniu si\u0119 przy stole i Satyry na leniwych ch\u0142op\u00f3w<\/em>. Po drugie, ju\u017c wr\u0119cz ostentacyjnie zacz\u0119to nagradza\u0107 reprezentant\u00f3w najskrajniejszych lewackich pogl\u0105d\u00f3w, zw\u0142aszcza zion\u0105cych wrogo\u015bci\u0105 do religii katolickiej (vide<\/em>: Dario Fo, Jos\u00c3\u00a9 Saramago i Elfriede Jelinek).<\/p>\r\n

I na koniec jeszcze jeden smaczek: Alfred Nobel pragn\u0105\u0142, aby ta nagroda trafia\u0142a w r\u0119ce os\u00f3b tworz\u0105cych dzie\u0142a najbardziej wyr\u00f3\u017cniaj\u0105ce si\u0119 w kierunku idealistycznym. Oczywi\u015bcie, termin \u201eidealistyczne\u201d jest bardzo wieloznaczny, niemniej mo\u017cna zak\u0142ada\u0107, \u017ce fundatorowi chodzi\u0142o o dzie\u0142o, nazwijmy to nieco staro\u015bwiecko, \u201emoralnie buduj\u0105ce\u201d i uszlachetniaj\u0105ce dusze czytelnik\u00f3w. Ciekawe, jak jurorzy radz\u0105 si\u0119 sobie dzisiaj z tym \u017cyczeniem?<\/p>\r\n

Nobel i polityka<\/h4>\r\n

Zbadajmy jeszcze wra\u017cliwo\u015b\u0107 Akademii Szwedzkiej na koniunktury polityczne w r\u00f3\u017cnych okresach. Dzisiaj to go\u0142ym okiem wida\u0107, \u017ce preferowane s\u0105 pogl\u0105dy ultralewackie, ale jak to drzewiej bywa\u0142o?<\/p>\r\n

W pierwszym okresie, tj. do ko\u0144ca I wojny \u015bwiatowej (\u015bci\u015blej do 1917, bo w 1918 nagrody literackiej nie przyznano), pr\u00f3cz Skandynaw\u00f3w, najwi\u0119cej nagr\u00f3d, bo cztery, otrzymali pisarze niemieccy (Mommsen, Eucken, Heyse, Hauptmann). Dowodzi to, \u017ce jurorzy byli pod wra\u017ceniem pot\u0119gi Niemiec cesarskich.<\/p>\r\n

W dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym wida\u0107 narodowo\u015bciow\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 pomi\u0119dzy du\u017cymi pa\u0144stwami: m.in. trzech Francuz\u00f3w, dw\u00f3ch Anglik\u00f3w (jeden Irlandczyk w\u0142a\u015bciwie, tj. Shaw), dwoje W\u0142och\u00f3w, troje Amerykan\u00f3w, ale tylko jeden Niemiec. Chyba by\u0142a pewna sympatia dla narod\u00f3w, kt\u00f3re odzyska\u0142y niepodleg\u0142o\u015b\u0107, bo nagrod\u0119 dosta\u0142 Irlandczyk (Yeats) i Polak (Reymont). W zasadzie uk\u0142ada si\u0119 to w powersalsko-lokarne\u0144ski porz\u0105dek Europy Ligi Narod\u00f3w, z preferencj\u0105 dla pisarzy pacyfistycznych (Rolland, France, Shaw, Martin du Gard) i mniej lub bardziej \u201epost\u0119powych\u201d. Jednakowo\u017c nagroda dla Pirandella (jak najbardziej zas\u0142u\u017cona) to tak\u017ce uk\u0142on w stron\u0119 najpopularniejszego na \u015bwiecie m\u0119\u017ca stanu w okresie mi\u0119dzywojennym, czyli Benita Mussoliniego (dramaturg go popiera\u0142).<\/p>\r\n

Jedyn\u0105 nagrod\u0119 w czasie II wojny \u015bwiatowej otrzyma\u0142 g\u0142osz\u0105cy teorie rasowe pisarz du\u0144ski Johannes V. Jensen (acz nic nie wiadomo, aby kolaborowa\u0142 z III Rzesz\u0105).<\/p>\r\n

Po II wojnie \u015bwiatowej d\u0142ugo panuje totalny \u201eatlantyzm\u201d. W latach 1945-1962 nagrod\u0119 otrzyma\u0142o a\u017c sze\u015bciu autor\u00f3w anglo-ameryka\u0144skich, w tym jeden polityk zwyci\u0119skiej koalicji (Eliot, Faulkner, Bertrand Russell, Churchill, Ernest Hemingway, Steinbeck). Potem Amerykanie wypadaj\u0105 z \u0142aski i dopiero w 1976 nagrod\u0119 otrzymuje Bellow. Na \u201eEurop\u0119 chadeck\u0105\u201d Schumana – De Gasperiego – Adenauera za\u0142apa\u0142 si\u0119 chyba katolik Mauriac. Wobec Sowiet\u00f3w jurorzy stosuj\u0105 polityk\u0119 kija (Pasternak, So\u0142\u017cenicyn) i marchewki (Szo\u0142ochow).<\/p>\r\n

I jeszcze troch\u0119 statystyki.<\/p>\r\n

Na 116 dotychczasowych laureat\u00f3w a\u017c 16 by\u0142o przynajmniej przez cz\u0119\u015b\u0107 swojego dojrza\u0142ego \u017cycia cz\u0142onkami partii komunistycznej<\/strong> (Rolland, France, Laxness, Salvatore Quasimodo, Andri\u0107, Szo\u0142ochow, Pablo Neruda, Jaroslav Seifert, Wis\u0142awa Szymborska, Fo, Saramago, Gao Xingjian, Jelinek, Doris Lessing, Mo Yan, Swiat\u0142ana Aleksijewicz).<\/p>\r\n

I sprawa dra\u017cliwa: je\u015bli chodzi o pisarzy narodowo\u015bci b\u0105d\u017a korzeni \u201eeskimoskich\u201d, to doliczy\u0142em si\u0119 13<\/strong> (Bergson, Pasternak, Samuel Agnon, Nelly Sachs, Bellow, Isaac Bashevis Singer, Canetti, Brodski, Imre Kert\u00c3\u00a9sz, Nadine Gordimer, Jelinek, Pinter, Bob Dylan).<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

11 listopada 2019 roku<\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Ja tylko nie\u015bmia\u0142o przypomn\u0119, \u017ce literackiej Nagrody Nobla NIE doczekali si\u0119: Lew To\u0142stoj, Henrik Ibsen, August Strindberg, Joseph Conrad, Henry James, Hilaire Belloc, G.K. Chesterton, Robert Frost, Wallace Stevens, Konstandinos Kawafis, Paul Claudel, Paul Val\u00c3\u00a9ry, Guillaume Apollinaire, Marcel Proust, Maurice Barr\u00c3\u00a8s, Charles Maurras, Gabriele D\u2019Annunzio, Miguel de Unamuno, Rainer Maria Rilke, Hugo von Hofmannsthal, Stefan […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35,25,20],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/110416"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=110416"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/110416\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=110416"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=110416"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=110416"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}