{"id":109432,"date":"2019-08-23T20:06:44","date_gmt":"2019-08-24T00:06:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=109432"},"modified":"2019-08-23T11:07:32","modified_gmt":"2019-08-23T15:07:32","slug":"tradycjonalizm-sensy-terminu-i-kregi-odniesienia-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=109432","title":{"rendered":"Tradycjonalizm, sensy terminu i kr\u0119gi odniesienia – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Poj\u0119cie tradycji<\/em> (od tradere <\/em>– czyli przekazywa\u0107) prima facie<\/em> zdaje si\u0119 niemal oczywiste i jednoznaczne. W rzeczywisto\u015bci jednak tradycjonalizm <\/em>jest polisemantycznym okre\u015bleniem wskazuj\u0105cym usposobienie, zesp\u00f3\u0142 nawyk\u00f3w i obyczaj\u00f3w albo przekona\u0144 lub nawet sp\u00f3jnej i kompletnej doktryny, kt\u00f3rego precyzyjniejszy sens odczyta\u0107 mo\u017cna, dopiero identyfikuj\u0105c jego zakres przedmiotowy (sfer\u0119 religijn\u0105, filozoficzn\u0105, spo\u0142eczno-polityczn\u0105, kulturaln\u0105, artystyczn\u0105, obyczajow\u0105 etc.) b\u0105d\u017a – w wypadku tradycjonalizmu spo\u0142eczno-politycznego – spos\u00f3b rozumienia tego terminu w r\u00f3\u017cnych uj\u0119ciach szeroko rozumianej postawy i doktryny konserwatywnej. W ka\u017cdym te\u017c wypadku sens tradycjonalizmu uzale\u017cniony jest od adekwatnego dla danego u\u017cycia zakresu i sensu s\u0142owa tradycja<\/em>. Najog\u00f3lniej rzecz ujmuj\u0105c, wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna trzy wyrazi\u015bcie zaznaczone w historii typy tradycjonalizmu, odnosz\u0105ce si\u0119 do r\u00f3\u017cnych, aczkolwiek koreluj\u0105cych wielorako ze sob\u0105, sfer rzeczywisto\u015bci oraz przedmiot\u00f3w namys\u0142u, czyli: tradycjonalizm filozoficzno-teologiczny<\/em>, tradycjonalizm religijny<\/em>, w tym liturgiczny, oraz tradycjonalizm polityczny<\/em>.<\/p>\r\n

Tradycjonalizm filozoficzno-teologiczny<\/h4>\r\n

Sens najw\u0119\u017cszy oraz ograniczony w czasie historycznie, do tego stopnia, \u017ce dzi\u015b jego desygnat znany jest w zasadzie tylko historykom filozofii chrze\u015bcija\u0144skiej, ma XIX-wieczny tradycjonalizm fideistycznych filozof\u00f3w i teolog\u00f3w, pozostaj\u0105cych te\u017c pod wp\u0142ywem jansenizmu, g\u0142osz\u0105cych tez\u0119 o niemo\u017cno\u015bci poznania jakichkolwiek prawd wiary rozumem naturalnym, albowiem rozum ludzki, zdany na w\u0142asne si\u0142y, mo\u017ce tylko popa\u015b\u0107 w b\u0142\u0119dy i nie jest zdolny da\u0107 absolutnie pewnego wyk\u0142adu \u017cadnych prawd wiary, w konsekwencji czego jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy w dziedzinie religii i moralno\u015bci jest sta\u0142a tradycja ludzko\u015bci, oparta ostatecznie na Bo\u017cym Objawieniu. Tez\u0119 t\u0119 g\u0142osili profesor filozofii w Strasburgu ks. Louis-Eug\u00c3\u00a8ne Bautain (1796-1867) oraz za\u0142o\u017cyciel \u201eAnnales de philosophie chr\u00c3\u00a9tienne\u201d ks. Augustin Bonnetty (1798-1879). B\u0142\u0119dy pierwszego z nich zosta\u0142y pot\u0119pione przez biskup\u00f3w francuskich w 1835 i 1838 roku, a drugiego – przez Kongregacj\u0119 Indeksu w 1855 roku, przy czym obaj autorzy podporz\u0105dkowali si\u0119 tym orzeczeniom, podpisuj\u0105c podane im o\u015bwiadczenia1<\/a><\/sup>. Z t\u0105 chwil\u0105 tak rozumiany tradycjonalizm znik\u0142 z filozofii i teologii niemal bez \u015bladu (acz nie fideizm w og\u00f3le, kt\u00f3ry jest zjawiskiem szerszym i wielopostaciowym).<\/p>\r\n

Tradycjonalizm religijny<\/h4>\r\n

Tradycjonalizmem religijnym w og\u00f3lnym sensie nazywa si\u0119 przywi\u0105zanie wyznawc\u00f3w danej religii do utrwalonej w niej i kanonicznej tradycji, rozumianej jako zesp\u00f3\u0142 niekwestionowanych prawd wiary (dogmat\u00f3w) i zrytualizowanych obrz\u0119d\u00f3w, jak r\u00f3wnie\u017c (tak zwyczajowych, jak i skodyfikowanych pozytywnie) norm ni\u017cszego rz\u0119du, na przyk\u0142ad dyscyplinarnych, lecz charakterystycznych dla tego wyznania i silnie okre\u015blaj\u0105cych to\u017csamo\u015b\u0107 wyznawc\u00f3w. Wedle klasycznej i zwi\u0119z\u0142ej definicji jednego ze staro\u017cytnych Ojc\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a – \u015bw. Wincentego z Lerynu (zm. ok. 450) – Tradycj\u0105 (depositum fidei<\/em>) jest to, \u201ew co wsz\u0119dzie, w co zawsze, w co wszyscy [prawowierni chrze\u015bcijanie] wierzyli\u201d, czyli kryterium prawowierno\u015bci jest pod\u0105\u017canie \u201eza powszechno\u015bci\u0105, staro\u017cytno\u015bci\u0105 i jednomy\u015blno\u015bci\u0105\u201d2<\/a><\/sup>. Przeciwnikiem tak rozumianego tradycjonalizmu jest wszelkie \u201enowinkarstwo\u201d (\u201ebezbo\u017cne nowo\u015bci\u201d w terminologii \u015bw. Wincentego) religijne, tak\u017ce w znaczeniu d\u0105\u017cno\u015bci do cz\u0119\u015bciowej cho\u0107by reinterpretacji doktryny czy form kultu albo odej\u015bcia od zakorzenionych zwyczaj\u00f3w. Z kolei antytradycjonali\u015bci w obr\u0119bie danej religii oraz badacze w spos\u00f3b ukryty b\u0105d\u017a jawny mu niech\u0119tni z upodobaniem okre\u015blaj\u0105 go – wzbudzaj\u0105cym emocje pejoratywne – terminem \u201efundamentalizm\u201d3<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w obr\u0119bie religii katolickiej i Ko\u015bcio\u0142a katolickiego mianem tradycjonalizmu katolickiego<\/span> obejmuje si\u0119 \u0142\u0105cznie wzgl\u0119dnie szeroki i zr\u00f3\u017cnicowany wewn\u0119trznie nurt sprzeciwu wobec tych postanowie\u0144 i deklaracji Soboru Watyka\u0144skiego II, kt\u00f3re zdaj\u0105 si\u0119 nie do pogodzenia z integralnie traktowanym depozytem wiary (czyli Tradycj\u0105 sensu proprio<\/em>) lub przynajmniej niejasne i wieloznaczne4<\/a><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c wobec nast\u0119puj\u0105cych w ich konsekwencji licznych dzia\u0142a\u0144 i zjawisk znamionuj\u0105cych kryzys w Ko\u015bciele, czyni\u0105cy ze\u0144 \u201espustoszon\u0105 winnic\u0119\u201d, jak to okre\u015bli\u0142 czo\u0142owy filozof katolicki Dietrich von Hildebrand (1889-1977)5<\/a><\/sup>. W szerszym znaczeniu tradycjonalizm katolicki jest reakcj\u0105 na wszelkie tendencje progresistowskie i neomodernistyczne, postrzegane jako ukryta b\u0105d\u017a jawna herezja, w szczeg\u00f3lno\u015bci za\u015b na religijny naturalizm i b\u0142\u0119dnie rozumiany – bo otwarcie b\u0105d\u017a milcz\u0105co zaprzeczaj\u0105cy zasadzie jedynozbawczo\u015bci Ko\u015bcio\u0142a katolickiego – ekumenizm. Jego signum specificum <\/em>jest wierno\u015b\u0107 klasycznemu rytowi rzymskiemu, zwanemu potocznie \u201etrydenckim\u201d b\u0105d\u017a \u201erytem \u015bw. Piusa V\u201d, a odrzucenie b\u0105d\u017a przynajmniej pe\u0142na w\u0105tpliwo\u015bci rezerwa w stosunku do napr\u0119dce sprokurowanego przez mieszan\u0105 (z udzia\u0142em niekatolik\u00f3w) komisj\u0119 i promulgowanego w 1969 roku przez papie\u017ca Paw\u0142a VI w zwyk\u0142ym trybie administracyjnym, jako nowy ryt powszechny, Novus Ordo Missae<\/em>, redefiniuj\u0105cego Msz\u0119 \u015bw. jako \u201epami\u0105tk\u0119\u201d Wieczerzy Pa\u0144skiej, sprawowanego \u201etwarz\u0105 do ludu\u201d i w j\u0119zykach narodowych. Pozwala to okre\u015bli\u0107 \u00f3w tradycjonalizm w du\u017cej mierze – acz z pewno\u015bci\u0105 nie wy\u0142\u0105cznie – jako tradycjonalizm liturgiczny<\/em>. Trzeba jednakowo\u017c podkre\u015bli\u0107, \u017ce reprezentanci tradycjonalizmu katolickiego niech\u0119tnie autoidentyfikuj\u0105 si\u0119 jako \u201etradycjonali\u015bci\u201d, nie bez racji podkre\u015blaj\u0105c, \u017ce okre\u015blenie takie mo\u017ce wywo\u0142ywa\u0107 b\u0142\u0119dne i niepo\u017c\u0105dane wra\u017cenie wyznawania jakiego\u015b specyficznego pogl\u0105du czy jednej z wielu spornych interpretacji doktryny, tymczasem ich \u201epodstawow\u0105 intencj\u0105\u201d jest stanie na stanowisku integralno\u015bci Tradycji, obowi\u0105zuj\u0105cym ka\u017cdego katolika, kt\u00f3ry w \u015bcis\u0142ym znaczeniu nie mo\u017ce by\u0107 inny, jak \u201etradycyjny\u201d, okre\u015blenie to jest zatem w istocie pleonazmem. Dopuszczaj\u0105 oni jedynie u\u017cywanie tego terminu w sensie \u201etechnicznym\u201d, dla umo\u017cliwienia zidentyfikowania w\u0142asnych pozycji wzgl\u0119dem tych, kt\u00f3rzy Tradycj\u0119 zagubili lub j\u0105 lekcewa\u017c\u0105.<\/p>\r\n

Ruch tradycjonalistyczny w Ko\u015bciele katolickim jest ideowo i organizacyjnie mocno zr\u00f3\u017cnicowany6<\/a><\/sup>, rozci\u0105gaj\u0105c si\u0119 na szerokiej amplitudzie od \u015brodowisk tzw. indultowych, czyli maj\u0105cych uregulowany status kanoniczny i korzystaj\u0105cych (acz nie bez przeszk\u00f3d ze strony lokalnych episkopat\u00f3w) z tych mo\u017cliwo\u015bci celebrowania Vetus Ordo<\/em>, jakie stworzy\u0142o motu proprio Summorum Pontificum<\/em> papie\u017ca Benedykta XVI z 7 lipca 2007 roku, po tzw. sedewakantyst\u00f3w, prze\u015bwiadczonych, i\u017c wobec popadni\u0119cia ca\u0142ej \u201eposoborowej\u201d hierarchii ko\u015bcielnej w rozliczne herezje \u201eNowy Ko\u015bci\u00f3\u0142 koncyliarny\u201d nie jest ju\u017c katolicki, lecz heretycki i schizmatycki, a tron papieski aktualnie jest \u201epusty\u201d (sede vacante<\/em>) i nie wiadomo, kiedy i w jaki spos\u00f3b zostanie ponownie obsadzony7<\/a><\/sup>. Bez w\u0105tpienia jednak najszerszy zasi\u0119g ma nurt zapocz\u0105tkowany przez abpa Marcela Lefebvre\u2019a (1905-1991), st\u0105d te\u017c zwany potocznie \u201elefebvryzmem\u201d, kt\u00f3rego instytucjonaln\u0105 postaci\u0105 jest Bractwo Kap\u0142a\u0144skie \u015aw. Piusa X (FSSPX).<\/p>\r\n

Tradycjonalizm polityczny<\/h4>\r\n

Powszechno\u015b\u0107 u\u017cycia poj\u0119cia tradycjonalizm<\/em> w sferze spo\u0142eczno-politycznej idzie w parze ze zr\u00f3\u017cnicowaniem jego zakresu i sensu. Po\u015br\u00f3d historyk\u00f3w idei szczeg\u00f3lnie popularny jest pogl\u0105d przeciwstawiaj\u0105cy sobie tradycjonalizm i konserwatyzm<\/span> na p\u0142aszczy\u017anie \u201eu\u015bwiadomienia\u201d i teoretycznego wyrafinowania, w kt\u00f3rym to uk\u0142adzie tradycjonalizmowi przypada miejsce ateoretycznego i bezrefleksyjnego odruchu zachowawczego, charakterystycznego dla osobnik\u00f3w umys\u0142owo oci\u0119\u017ca\u0142ych oraz spo\u0142ecze\u0144stw i cywilizacji \u201estagnacyjnych\u201d. Tego rodzaju identyfikacji tradycjonalizmu z przedrefleksyjnym \u201ekonserwatyzmem naturalnym\u201d dokona\u0142 ju\u017c Max Weber (1864-1920), a rozwin\u0105\u0142 j\u0105 marksistowski badacz konserwatyzmu Karl Mannheim (1893-1947), w kt\u00f3rego uj\u0119ciu tradycjonalizm oznacza \u201etendencj\u0119 do trzymania si\u0119 wzor\u00f3w starych, wegetatywnych sposob\u00f3w \u017cycia uznawanych za powszechne i uniwersalne\u201d8<\/a><\/sup>. Tradycjonalizm w tej optyce ma swoj\u0105 genez\u0119 w \u201emagicznych\u201d elementach \u015bwiadomo\u015bci, kt\u00f3rych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie jest \u201eprze\u017cytkiem\u201d. Dlatego te\u017c tradycjonalizm nie musi wcale, zdaniem Mannheima, wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powa\u0107 z konserwatyzmem politycznym ani \u017cadnym innym, b\u0119d\u0105c tylko instynktown\u0105 reakcj\u0105 na \u015bwiadome tendencje reformatorskie. Ostro\u015b\u0107 przeciwie\u0144stwa pomi\u0119dzy tradycjonalizmem a konserwatyzmem ujawnia\u0107 si\u0119 ma w tym, \u017ce o ile \u201ezachowanie tradycjonalistyczne jest nieomal czyst\u0105 seri\u0105 reakcji na bod\u017ace\u201d, o tyle \u201ezachowanie konserwatywne jest sensowne, a w dodatku sensowne w odniesieniu do okoliczno\u015bci zmieniaj\u0105cych si\u0119 z epoki na epok\u0119\u201d9<\/a><\/sup>. Tradycjonalizm zatem to nic innego, jak tylko og\u00f3lna postawa i elementarna reakcja psychologiczna, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 jako tendencja, by trzyma\u0107 si\u0119 tego, co jest i by\u0142o, a sceptycznie podchodzi\u0107 do innowacji. Bez w\u0105tpienia \u015bwiadomym jednakowo\u017c wyborem takiej opcji by\u0142a programowa deklaracja przedrewolucyjnego protokonserwatysty z Osnabr\u00fcck – Justusa M\u00f6sera (1720-1794): \u201ekiedy natrafiam na jaki\u015b stary zwyczaj albo obyczaj, kt\u00f3ry nie pasuje do wsp\u00f3\u0142czesnego sposobu my\u015blenia, wci\u0105\u017c zastanawiam si\u0119 nad tym, \u017ce \u00abnasi dziadkowie nie byli wszak g\u0142upcami\u00bb, dop\u00f3ki nie znajd\u0119 jakiego\u015b rozs\u0105dnego wyja\u015bnienia\u201d10<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Inaczej ni\u017c u Mannheima, bo bez odmawiania tradycjonalistom refleksyjno\u015bci, rzecz si\u0119 ma z rzadziej wprawdzie u\u017cywanym11<\/a><\/sup>, ale synonimicznym do tradycjonalizmu, te\u017c wszelako przeciwstawionym konserwatyzmowi, poj\u0119ciem archaizm<\/em>, kt\u00f3re do nauk spo\u0142ecznych wprowadzi\u0142 s\u0142ynny historyk cywilizacji Arnold J. Toynbee (1889-1975), uznaj\u0105c je za \u201erozmy\u015bln\u0105, podejmowan\u0105 w pe\u0142ni \u015bwiadomo\u015bci pr\u00f3b\u0105 p\u0142yni\u0119cia pod pr\u0105d \u017cycia, w istocie pewnym tour de force<\/em>\u201d. Zdaniem Toynbeego \u201ew dziedzinie post\u0119powania archaizm wyra\u017ca si\u0119 raczej w formalnych instytucjach i sformu\u0142owanych ideach ni\u017c w spontanicznych zachowaniach, a w sferze j\u0119zyka w kwestiach stylu i tematu\u201d12<\/a><\/sup>. Antonimem do archaizmu jest natomiast zrywaj\u0105cy radykalnie z zastan\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105 futuryzm<\/em>, kt\u00f3ry wszelako w pewien spos\u00f3b stanowi odbicie archaizmu, jako \u017ce obie postawy \u201es\u0105 pr\u00f3bami oderwania si\u0119 od niemi\u0142ej tera\u017aniejszo\u015bci przez dokonanie przeskoku od niej do innego odcinka strumienia czasu\u201d13<\/a><\/sup>, tyle tylko \u017ce w przeciwnym kierunku – albo wstecz, albo naprz\u00f3d.<\/p>\r\n

Z powy\u017cszym uj\u0119ciem nie zgadzaj\u0105 si\u0119 na og\u00f3\u0142 sami konserwaty\u015bci, zw\u0142aszcza tzw. ewolucjonistyczni i proweniencji anglosaskiej, pocz\u0105wszy od Edmunda Burke\u2019a (1729-1797), w kt\u00f3rych oczach tradycja, poj\u0119ta jako wyselekcjonowana \u015bwiadomie, najwarto\u015bciowsza cz\u0119\u015b\u0107 dziedzictwa wsp\u00f3lnotowego (cywilizacyjnego i narodowego) jest jednym z g\u0142\u00f3wnych kanon\u00f3w \u201eu\u015bwiadomionego\u201d konserwatyzmu ideowego. Z deprecjonowaniem tradycjonalizmu, jako rzekomo bezwiednego odruchu sprzeciwu wobec innowacji, nie zgadzaj\u0105 si\u0119 tak\u017ce niekt\u00f3rzy badacze, jak francuski filozof nauki Andr\u00c3\u00a9 Lalande (1867-1963), definiuj\u0105cy tradycjonalizm jako przemy\u015blan\u0105 doktryn\u0119, wed\u0142ug kt\u00f3rej \u201ewinno si\u0119 zachowywa\u0107 tradycyjne formy polityczne i religijne nawet wtedy, gdy nie spos\u00f3b rozumowo ich uzasadni\u0107, a to dlatego, \u017ce uwa\u017ca si\u0119 je za prawid\u0142owy wyraz i \u017cywio\u0142owe objawienie prawdziwych potrzeb spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d14<\/a><\/sup>. Z kolei ameryka\u0144ski socjolog Edward Shils (1910-1995) wprowadza rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy tradycjonalizmem \u201epierwotnym\u201d a \u201eideologicznym\u201d, zauwa\u017caj\u0105c przy tym, i\u017c tradycjonalizm, \u201ekt\u00f3ry jest form\u0105 zwi\u0119kszonej wra\u017cliwo\u015bci na sacrum<\/em>, domaga si\u0119 wy\u0142\u0105czno\u015bci. Zadowala go jedynie ca\u0142o\u015b\u0107. Nie wystarcza mu zachowanie tradycji w jakich\u015b oddzielnych sferach, na przyk\u0142ad w rodzinie lub w \u017cyciu religijnym. Jest on zadowolony dopiero w\u00f3wczas, gdy tradycjonalistyczny pogl\u0105d przenika wszystkie sfery – polityczn\u0105, gospodarcz\u0105, kulturaln\u0105 i religijn\u0105 – i jednoczy je we wsp\u00f3lnym uznaniu otrzymanego od przesz\u0142o\u015bci sacrum<\/em>\u201d15<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Tradycjonalizm polityczny jako doktryna odr\u0119bna od konserwatyzmu, a nawet mu przeciwstawna, ze wzgl\u0119du na obecno\u015b\u0107 w konserwatyzmie \u015blad\u00f3w i powi\u0105za\u0144 z liberalizmem, wyst\u0119puje g\u0142\u00f3wnie w krajach roma\u0144skich16<\/a><\/sup>, w tych nurtach i \u015brodowiskach ideowych, kt\u00f3re temat tradycji<\/em> uczyni\u0142y fundamentem i osi\u0105 swojej filozofii (i teologii) politycznej.<\/p>\r\n

Tradycjonalizm francuski<\/h4>\r\n

Szczeg\u00f3lnie wyrafinowan\u0105 intelektualnie posta\u0107 tradycjonalizm doktrynalny znalaz\u0142 w kontrrewolucyjnym tradycjonalizmie francuskim17<\/a><\/sup>, zintegrowanym tak\u017ce z katolickim ultramontanizmem i legitymizmem rojalistycznym18<\/a><\/sup>, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnymi przedstawicielami byli: Joseph hr. de Maistre (1753-1821), Louis wicehr. de Bonald (1754-1840), \u201ewczesny\u201d ks. Hugues-Felicit\u00c3\u00a9 de La Mennais (1782-1854), Antoine Blanc de Saint-Bonnet (1815-1880) i Fr\u00c3\u00a9d\u00c3\u00a9ric Le Play (1806-1882). Ideowe i towarzyskie wi\u0119zi z tradycjonalistami francuskimi \u0142\u0105czy\u0142y tak\u017ce szwajcarskiego konwertyt\u0119 i teoretyka Restauracji, Carla Ludwiga von Hallera (1768-1854).<\/p>\r\n

Dla tradycjonalist\u00f3w francuskich tradycja nie by\u0142a warto\u015bciowan\u0105 pozytywnie cz\u0119\u015bci\u0105 dziedzictwa historycznego, a wi\u0119c ludzkiego – lub przynajmniej nie tylko tym – ale kategori\u0105 metafizyczn\u0105, informuj\u0105c\u0105 o pe\u0142ni bytu, w przeciwie\u0144stwie do \u015bwiata rewolucji – czyli \u201eanty-bytu\u201d (resp<\/em>. \u201eschizmy bytu\u201d, jak mawia\u0142 de Maistre) oraz u\u0142omnego \u201eniebytu\u201d kompromisowej rzeczywisto\u015bci porewolucyjnej. \u0141ad tradycji przedrewolucyjnej, umiejscawiany przez tradycjonalist\u00f3w roma\u0144skich na og\u00f3\u0142 zreszt\u0105 nie w okresie bezpo\u015brednio poprzedzaj\u0105cym wybuch rewolucji, lecz albo w absolutystycznym i klasycystycznym Grand Si\u00c3\u00a8cle<\/em> Ludwika XIV, albo nawet w \u015bredniowieczu, by\u0142 nie dlatego godny zachowania, \u017ce \u201edawny\u201d, lecz z tego powodu, \u017ce stanowi\u0142 mo\u017cliwie wierne odwzorowanie katolickiego ordo<\/em>, czego stra\u017cnikiem i gwarantem by\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski monarcha – \u201ena\u015bladowca\u201d i \u201eporucznik\u201d (lieutenant<\/em>) Boga na ziemi. Tradycja w tym uj\u0119ciu to zatem ponadczasowy i maj\u0105cy sankcj\u0119 metafizyczn\u0105 zbi\u00f3r zasad podstawowych, konstytuuj\u0105cych dobre spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3rym nale\u017ca\u0142oby przywr\u00f3ci\u0107 obowi\u0105zywalno\u015b\u0107, a tym samym dokona\u0107 restauracji. Zasady te obowi\u0105zuj\u0105 zawsze, albowiem tradycja nie jest tylko zespo\u0142em historycznie ukszta\u0142towanych instytucji czy zadawnionych obyczaj\u00f3w, lecz raczej \u201ewprz\u00f3d ustanowionym\u201d – wol\u0105 Bo\u017cej Opatrzno\u015bci – porz\u0105dkiem transcendentnym, kt\u00f3ry znajduje odwzorowanie w niedoskona\u0142ych instytucjach ludzkich. Tradycja (przez du\u017ce \u201eT\u201d – jak depositum fidei<\/em> w Ko\u015bciele) nie rodzi si\u0119 w historii, lecz inkarnuje si\u0119 w ni\u0105, tak, jak wcieli\u0142o si\u0119 w histori\u0119 przedwieczne S\u0142owo Bo\u017ce. Spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re odesz\u0142o od Tradycji, utraci\u0142o kontakt z prawdziw\u0105, bosk\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105, tote\u017c stoi ono przed alternatyw\u0105: totalnego zatracenia albo ca\u0142o\u015bciowego przywr\u00f3cenia Tradycji – nie w rozumieniu konkretnego, wi\u0119c zmiennego kszta\u0142tu minionej rzeczywisto\u015bci historycznej, lecz w znaczeniu utraconej wi\u0119zi z boskim archetypem, wcielonym w odwieczne, okre\u015blone niepisanymi prawami fundamentalnymi, instytucje chrze\u015bcija\u0144skiej monarchii. Takie podej\u015bcie zmienia diametralnie jej status ontologiczny: nie jest ona ju\u017c czym\u015b, co powinno by\u0107 jedynie szanowane i z najwi\u0119ksz\u0105 tylko ostro\u017cno\u015bci\u0105 modyfikowane; trzeba j\u0105 respektowa\u0107 bezwzgl\u0119dnie, tak jak cz\u0142owiek religijny poddaje si\u0119 bezwarunkowo woli Bo\u017cej. Od Burke\u2019owskiego \u201ezadawnienia\u201d bowiem wa\u017cniejsza jest – jak utrzymywa\u0142 L. de Bonald – wi\u0119\u017a z Objawieniem, odnawiana i utrzymywana mimo up\u0142ywu stuleci, przesz\u0142o\u015b\u0107 za\u015b jest \u201e\u015bwi\u0119ta\u201d nie jako przesz\u0142o\u015b\u0107 po prostu, ale dlatego, \u017ce mieszka\u0142o w niej S\u0142owo Bo\u017ce. Zmiana natomiast, w odniesieniu do tego, co jest ekspresj\u0105 Tradycji – do czego zaliczy\u0107 nale\u017cy z pewno\u015bci\u0105 religijn\u0105 sankcj\u0119 porz\u0105dku politycznego, porz\u0105dek hierarchiczny i instytucj\u0119 monarchii, a cz\u0119stokro\u0107 wiele innych jeszcze rzeczy – staje si\u0119 w og\u00f3le niedopuszczalna, jako w istocie grzeszna i blu\u017aniercza.<\/p>\r\n

W \u201eneotradycjonalizmie\u201d p\u00f3\u017aniejszego o kilka pokole\u0144 pozytywisty i agnostyka Charlesa Maurrasa (1868-1952), badaj\u0105cego jedynie warunki niezmienne i \u201epolityki naturalnej\u201d (la politique naturelle<\/em>), poj\u0119cie tradycji utraci\u0142o odniesienie transcendentne, staj\u0105c si\u0119 wy\u0142\u0105cznie oparciem i warunkiem koniecznym prawid\u0142owego funkcjonowania \u201efizyki spo\u0142ecznej\u201d, determinuj\u0105cym indywidualne wybory i decyzje \u017cyciowe, albowiem \u201enie wybieramy naszej krwi ani naszej ojczyzny, ani naszego j\u0119zyka, ani naszej tradycji. Nasze rodzime spo\u0142ecze\u0144stwo jest nam narzucone. Spo\u0142ecze\u0144stwo ludzkie nale\u017cy do potrzeb naszej natury. Mamy tylko zdolno\u015b\u0107 zaakceptowania go, zbuntowania si\u0119 przeciwko niemu, by\u0107 mo\u017ce ucieczki, nie mog\u0105c jednak w istocie rzeczy oby\u0107 si\u0119 bez niego\u201d19<\/a><\/sup>. W nazewniczej opozycji do Maurrasowskiego \u201enacjonalizmu integralnego\u201d, jako oficjalnej doktryny Action Fran\u00c3\u00a7aise, oko\u0142o 1910 roku jeden z XX-wiecznych kontynuator\u00f3w tradycjonalizmu starszego typu, ultrakatolickiego i legitymistycznego – Joseph de Cathelineau Montfort (1861-1953) – zaproponowa\u0142 poj\u0119cie tradycjonalizm integralny<\/em>. Cho\u0107 by\u0142o ono merytorycznie uzasadnione, nie zdo\u0142a\u0142o utrwali\u0107 si\u0119 w tym kontek\u015bcie, poniewa\u017c wkr\u00f3tce zosta\u0142o z\u0142\u0105czone z doktrynami o wiele g\u0142o\u015bniejszych autor\u00f3w, operuj\u0105cych dalekim od katolickiego konceptem Tradycji, acz te\u017c pisanej przez du\u017ce \u201eT\u201d.<\/p>\r\n

Tradycjonalizm integralny<\/h4>\r\n

Mowa tu o wyrazi\u015bcie odr\u0119bnym od wszelkich innych znacze\u0144 i szk\u00f3\u0142 tradycjonalizmu nurcie ideowym, kt\u00f3rego najbardziej znamienn\u0105 cech\u0105 polemiczn\u0105 jest najdalej id\u0105ca w radykalizmie krytyka nowoczesno\u015bci20<\/a><\/sup>, pozytywn\u0105 za\u015b sakralizm i spirytualizm, lecz niemieszcz\u0105cy si\u0119 w \u017cadnej konkretnej tradycji religijnej, tylko swobodnie czerpi\u0105cy z w\u0105tk\u00f3w obecnych w r\u00f3\u017cnych religiach, uznawanych przez przedstawicieli tego nurtu za \u015blady tzw. Tradycji Pierwotnej. Tak rozumiany tradycjonalizm integralny te\u017c nie jest jednak zjawiskiem jednorodnym, wyst\u0119puj\u0105 w nim bowiem dwie, odmiennie rozk\u0142adaj\u0105ce akcenty, szko\u0142y. Pierwsza to tzw. szko\u0142a perenialistyczna, kt\u00f3r\u0105 za\u0142o\u017cy\u0142 francuski ezoteryk, inicjowany r\u00f3wnie\u017c do islamskiego sufizmu i zamieszka\u0142y ostatecznie w Egipcie pod arabskim imieniem i nazwiskiem – R\u00c3\u00a9ne Gu\u00c3\u00a9non (1886-1951). Drug\u0105 personifikuje natomiast w\u0142oski my\u015bliciel i pisarz, w kt\u00f3rego postawie silnie odznacza\u0142 si\u0119 te\u017c tzw. imperializm poga\u0144ski, Julius Evola21<\/a><\/sup> (1898-1974). W tradycjonalizmie integralnym koncept tradycji znamionuje jeszcze bardziej radykalny ni\u017c u francuskich \u201eteokrat\u00f3w\u201d antyhistoryzm. Transcendentalna, absolutna i sakralna, tzw. Tradycja Pierwotna zostaje tu radykalnie przeciwstawiona historii: zieje pomi\u0119dzy nimi przepa\u015b\u0107 (abyssos<\/em>), otwieraj\u0105ca si\u0119 wraz z inwolucyjnym procesem upadku Tradycji w histori\u0119, kt\u00f3rego ostatecznym (aktualnym) rezultatem jest nowoczesno\u015b\u0107, postrzegana jako ca\u0142kowity regres – jak Kali-yuga <\/em>w hinduizmie czy Ragna-R\u00f6rk <\/em>w mitologii nordyckiej. Jedynym warunkiem powrotu do Tradycji Pierwotnej jest przeto nie – jak chcieliby konserwaty\u015bci – zachowywanie ci\u0105g\u0142o\u015bci, lecz ca\u0142kowite odrzucenie wsp\u00f3\u0142czesnej, zdegenerowanej cywilizacji. Historia winna by\u0107 analizowana jedynie jako ci\u0105g\u0142y proces walk cywilizacji tradycyjnych (czyli tych, kt\u00f3re zdo\u0142a\u0142y przechowa\u0107 jakie\u015b okruchy Tradycji Pierwotnej) z o wiele liczniejszymi cywilizacjami antytradycyjnymi – kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c: Tradycji z \u201eantytradycj\u0105\u201d. Tradycja jest bytem \u201ekompletnym\u201d (resp.<\/em> \u201ebytem\u201d po prostu), historia natomiast – co najwy\u017cej \u201estawaniem si\u0119\u201d, heraklitejskim potokiem przemijaj\u0105cych zjawisk. Zachodzi jednak rozbie\u017cno\u015b\u0107 pomi\u0119dzy pojmowaniem Tradycji przez Gu\u00c3\u00a9nona, jako zasady czysto metafizycznej i kontemplowanej przez badaczy nieprzejawiaj\u0105cych zainteresowania \u015bwiatem wsp\u00f3\u0142czesnym, kt\u00f3rego rozpadu nale\u017cy spokojnie oczekiwa\u0107, a postrzeganiem jej przez Evol\u0119, jako zasady, kt\u00f3ra nie powinna by\u0107 li tylko \u201emy\u015blana\u201d jako czysta transcendencja, ale traktowana jako si\u0142a o\u017cywiaj\u0105ca, kt\u00f3ra swoj\u0105 pe\u0142n\u0105 manifestacj\u0119 znajduje w sakralnym porz\u0105dku politycznym Imperium.<\/p>\r\n

Tradycjonalizm hiszpa\u0144ski (karlizm)<\/h4>\r\n

Arystotelesowskim \u201eprzypadkiem g\u0142\u00f3wnym\u201d (\u00cf\u20ac\u00cf\u0081\u00cf\u0152\u00cf\u201a \u00ce\u00ad\u00ce\u00bd lub \u00ce\u00ad\u00cf\u2020\u2019 \u00ce\u00ad\u00ce\u00bd\u00cf\u0152\u00cf\u201a)22<\/a><\/sup>, b\u0119d\u0105cym najw\u0142a\u015bciwszym znaczeniem poj\u0119cia tradycjonalizmu politycznego, zdaje si\u0119 tradycjonalizm hiszpa\u0144ski, zwany tak\u017ce potocznie karlizmem od imienia bezprawnie wydziedziczonego z tronu kr\u00f3la Karola V (hiszp. Don Carlos, 1788-1855), w kt\u00f3rego obronie – p\u00f3\u017aniej za\u015b jego nast\u0119pc\u00f3w – karli\u015bci wszcz\u0119li w XIX wieku trzy powstania, zwane wojnami karlistowskimi. T\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 karlizmu w obszarze tradycjonalizmu mo\u017cna uzasadni\u0107 trojako. Po pierwsze, karlizm przejawia\u0142 wyj\u0105tkow\u0105 \u017cywotno\u015b\u0107 jako mocno zakorzeniony w ludzie hiszpa\u0144skim fenomen socjologiczny, militarny i polityczny przez ponad sto lat, gdy\u017c jego ostatnim mocnym akordem by\u0142 walne przyczynienie si\u0119 do zwyci\u0119stwa obozu narodowego w hiszpa\u0144skiej wojnie domowej 1936-1939, kt\u00f3rej karli\u015bci nadali znami\u0119 religijnej Krucjaty w obronie wiary i Ko\u015bcio\u0142a. Po drugie, pomimo utraty znaczenia politycznego w drugiej po\u0142owie XX wieku karlizm zachowuje wci\u0105\u017c \u017cywotno\u015b\u0107 i \u015bwie\u017co\u015b\u0107 intelektualn\u0105. Po trzecie wreszcie i najwa\u017cniejsze, karlizm jest nie tylko tradycjonalizmem kompletnym, kt\u00f3rego kosmowizja zawiera, pr\u00f3cz stricte<\/em> politycznych, w\u0105tki religijne, filozoficzne i kulturalne, ale stanowi bezpo\u015bredni\u0105 kontynuacj\u0119 mediewalnej tradycji Christianitas <\/em>(hiszp. Cristiandad<\/em>) oraz hiszpa\u0144skiego Z\u0142otego Wieku (Siglo de Oro<\/em>) w \u201ekatechonicznej\u201d, czyli powstrzymuj\u0105cej herezj\u0119, monarchii katolickiej Habsburg\u00f3w, wraz z tomizmem rozwijanym przez scholastyk\u00f3w hiszpa\u0144skich, nie b\u0119d\u0105c w najmniejszym stopniu \u201eska\u017cony\u201d r\u00f3wnie\u017c nowo\u017cytnym absolutyzmem zachodnioeuropejskim, czego nie ustrzegli si\u0119 na przyk\u0142ad tradycjonali\u015bci francuscy23<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Luminarzami hiszpa\u0144skiej my\u015bli tradycjonalistycznej (karlistowskiej) w XIX wieku byli o. Rafael V\u00c3\u00a9lez (1777-1850), o. Mag\u00c3\u00adn Ferrer (1792-1853), Pedro de la Hoz (1800-1865), Antonio Aparisi (1815-1872), Francisco Navarro Villoslada (1818-1895) i ks. Vicente Manterola (1833-1891), w XX wieku – Juan V\u00e1zquez de Mella (1861-1928), V\u00c3\u00adctor Pradera (1872-1936), Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada y Sp\u00c3\u00adnola (1917-1978), Rafael Gambra (1920-2004), \u00c3\u0081lvaro d\u2019Ors (1915-2004) i Francisco Canals Vidal (1922-2009), wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie za\u015b jest nim Miguel Ayuso (ur. 1961). \u015acis\u0142e ideowe powinowactwo z karlizmem zachodzi tak\u017ce w tradycjonalizmie portugalskim, kt\u00f3rego starsz\u0105 postaci\u0105 by\u0142 legitymistyczny miguelizm (od imienia prawowitego kr\u00f3la Micha\u0142a I – portug. Dom Miguel), a p\u00f3\u017aniejsz\u0105 tzw. Integralizm Luzyta\u0144ski, kt\u00f3rego g\u0142\u00f3wnym teoretykiem by\u0142 Ant\u00f3nio Sardinha (1887-1925), a tak\u017ce u brazylijskiego filozofa prawa Jos\u00c3\u00a9 Pedra Galv\u00c4\u0192o de Sousa (1912-1992) i ameryka\u0144skiego tomisty Fredericka D. Wilhelmsena (1923-1996). Z drugiej strony nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce nie wszyscy tradycjonali\u015bci hiszpa\u0144scy byli karlistami, przede wszystkim ze wzgl\u0119du na inn\u0105 pozycj\u0119 w sporze dynastycznym. Dotyczy to m.in. tak wa\u017cnych postaci, jak Juan Donoso Cort\u00c3\u00a9s (1809-1853) – bli\u017cszy tradycjonalistom francuskim oraz augustynista raczej ni\u017c tomista; wielki polihistor Marcelino Men\u00c3\u00a9ndez Pelayo (1856-1912); czy za\u0142o\u017cyciel Acci\u00f3n Espa\u0144ola i teoretyk nacionalcatolicismo<\/em> – Ramiro de Maeztu (1875-1936).<\/p>\r\n

Trzema fundamentami karlizmu s\u0105: (a) prawowito\u015b\u0107 (legitimidad<\/em>), jako \u201esztandar dynastyczny\u201d (bandera din\u00e1stica<\/em>); (b) las Espa\u0144as<\/em>, jako \u201ekontynuacja historyczna\u201d; (c) tradycjonalizm, jako doktryna jurydyczno-polityczna24<\/a><\/sup>. O ile dynastyczny legitymizm jest formaln\u0105 \u201eracj\u0105 bytu\u201d karlizmu, o tyle jego tre\u015bci\u0105 jest tradycjonalizm. Nie nale\u017cy go uto\u017csamia\u0107 z konserwatyzmem, rozumianym jako zachowywanie status quo<\/em>, kt\u00f3rego bronili przeciwnicy karlist\u00f3w – liberalni konserwaty\u015bci (moderados<\/em>), podtrzymuj\u0105cy monarchi\u0119 konstytucyjn\u0105 w sytuacjach kryzysu dyktatur\u0105 wojskow\u0105. W Hiszpanii zatem poj\u0119cia te maj\u0105 sens przeciwstawny oraz konotuj\u0105 dwa wrogie sobie obozy polityczne: konserwatyzm to obrona umiarkowanego modelu liberalnej rewolucji Nuevo R\u00c3\u00a9gimen<\/em> po 1833 roku, tradycjonalizm za\u015b to nieprzejednana opozycja wobec tej rewolucji w ka\u017cdej postaci i w obronie nie absolutystycznego Antiguo R\u00c3\u00a9gimen<\/em> hiszpa\u0144skich Burbon\u00f3w, ale ponadczasowej Santa Tradici\u00f3n<\/em>. Karli\u015bci nie byli bowiem zwolennikami absolutyzmu, bo protestowali w\u0142a\u015bnie przeciwko arbitralno\u015bci suwerena (Ferdynanda VII), \u0142ami\u0105cego zwyczaj nie jego wol\u0105 ustanowiony, kt\u00f3remu on sam winien by\u0107 podporz\u0105dkowany. Dla karlizmu dziedzicem absolutyzmu jest natomiast liberalizm, kt\u00f3ry dokona\u0142 jedynie transferu nielimitowanej niczym w\u0142adzy kr\u00f3la na parlament. Karlizm odrzuca zreszt\u0105 ca\u0142\u0105 nowo\u017cytn\u0105 koncepcj\u0119 suwerenno\u015bci politycznej, uznaj\u0105c j\u0105 za neopoga\u0144sk\u0105, i nawet uwa\u017ca za swoje najwy\u017csze zobowi\u0105zanie \u201eobalenie politycznego mitu suwerenno\u015bci pa\u0144stwa\u201d25<\/a><\/sup>. Konceptowi suwerenno\u015bci przeciwstawia on ide\u0119 \u201ew\u0142adzy najwy\u017cszej\u201d, lecz ograniczonej \u201ez g\u00f3ry\u201d (prawem Bo\u017cym), \u201ez do\u0142u\u201d (prawami poddanych) i \u201ewstecz\u201d (tradycj\u0105) oraz kieruj\u0105cej si\u0119 dobrem wsp\u00f3lnym, jak r\u00f3wnie\u017c ufundowanie wsp\u00f3lnoty politycznej na \u201ecia\u0142ach po\u015brednicz\u0105cych\u201d (los cuerpos intermedios<\/em>) i zasadzie pomocniczo\u015bci. W tym porz\u0105dku w\u0142adca nie jest samow\u0142adnym suwerenem, lecz koniecznym \u201ezwie\u0144czeniem\u201d (c\u00c3\u00bapula<\/em>) cia\u0142a politycznego (cuerpo pol\u00c3\u00adtico<\/em>), b\u0119d\u0105cego organiczn\u0105 \u201espo\u0142eczno\u015bci\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u201d (sociedad de sociedades<\/em>), wewn\u0119trznie suwerennych (infrasoberanos<\/em>). W\u0142adca w doktrynie karlizmu jest reprezentantem Boga na ziemi (vicario de Cristo<\/em>), ale w\u0142a\u015bnie dlatego nie wolno mu czyni\u0107 niczego, co sta\u0142oby w sprzeczno\u015bci z prawem Bo\u017cym i naturalnym.<\/p>\r\n

Esencj\u0105 karlistowskiego tradycjonalizmu jest jego \u201elemat\u201d (llemat<\/em>) zawarty w sekwensie czterech zasad fundamentalnych: DIOS – PATRIA – FUEROS – REY<\/em>. Kr\u00f3l w tym uj\u0119ciu pe\u0142ni zatem funkcj\u0119 stra\u017cnika suwerenno\u015bci Boga nad stworzeniem, gwaranta jedno\u015bci ojczyzny oraz zwyczajowych praw nabytych (fueros<\/em>) prowincji, municypi\u00f3w, stan\u00f3w i korporacji. Niewierno\u015b\u0107 Bogu, zdrada ojczyzny lub zamach na fueros<\/em> czyni kr\u00f3la cezarystycznym tyranem, co zwalnia poddanych od pos\u0142usze\u0144stwa. Mo\u017cna rzec, i\u017c ca\u0142y idea\u0142 polityczny karlizmu zawarty jest w ha\u015ble: \u201enic bez Boga\u201d (nada sin Dios<\/em>), a tak\u017ce w tytule fundamentalnego dzie\u0142a abpa V\u00c3\u00a9leza: La Apolog\u00c3\u00ada<\/em> del Altar y del Trono <\/em>(Obrona O\u0142tarza i Tronu<\/em>); pierwszym obowi\u0105zkiem \u201etronu\u201d jest wspieranie \u201eo\u0142tarza\u201d i wspomaganie go w jego misji prowadzenia dusz ku zbawieniu. Dlatego karlizm wyklucza mo\u017cliwo\u015b\u0107 tolerowania publicznej heterodoksji, niszcz\u0105cej jedno\u015b\u0107 wyznaniow\u0105 i \u017c\u0105da pa\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego, strzeg\u0105cego jedno\u015bci katolickiej (unidad cat\u00f3lica<\/em>) narodu w duchu swoich ustaw i dzia\u0142a\u0144; jedno\u015b\u0107 ta nie oznacza wszelako narzucania wiary katolickiej si\u0142\u0105, lecz zakaz jej atakowania i propagowania sprzecznych z ni\u0105 b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\r\n

Je\u015bli chodzi o karlistowskie rozumienie tradycji, to nie jest ni\u0105 po prostu przekazywanie wszystkiego, co zaistnia\u0142o w przesz\u0142o\u015bci i nawarstwi\u0142o si\u0119 w spichlerzu ludzkich do\u015bwiadcze\u0144. Jak pisa\u0142 Pradera, \u201eTradycja nie jest wszystkim, co minione (todo lo pasado<\/em>). Nie mo\u017ce by\u0107 tradycyjne to, co przeciwstawia\u0142o si\u0119 zasadom pochodnym od natury cz\u0142owieka i od jego \u017cycia spo\u0142ecznego, jako \u017ce (\u2026) Tradycja musi by\u0107 przez nie o\u017cywiona (animada<\/em>). (\u2026) Tradycja jest przesz\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra kwalifikuje<\/em> zdatne fundamenty doktrynalne \u017cycia ludzkiego w relacji do tego, co rozwa\u017cane w abstrakcji; innymi s\u0142owy jest przesz\u0142o\u015bci\u0105, kt\u00f3ra przetrwa\u0142a i jest w\u0142adna tworzy\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107\u201d26<\/a><\/sup>. W selekcjonowaniu element\u00f3w przesz\u0142o\u015bci nie wystarcza wszelako kryterium socjologiczne, albowiem obowi\u0105zuje jeszcze selekcja moralna – podleg\u0142o\u015b\u0107 tego, co ma by\u0107 przekazywane, \u0142adowi etycznemu. Przekazywane winno wi\u0119c by\u0107 tylko to, co ma w sobie cnot\u0119 dobra (bondad<\/em>)27<\/a><\/sup>. Takie podej\u015bcie sprawia, \u017ce nast\u0119puje proces podw\u00f3jnej destylacji i oczyszczania Tradycji: na p\u0142aszczy\u017anie naturalnej oczyszcza si\u0119 ona w toku historii, natomiast \u201emetafizycznie<\/em> puryfikuje si\u0119 w kamieniu (piedra<\/em>) szlifowanym przez warto\u015b\u0107 nieprzemijaj\u0105c\u0105 – prawo Chrystusowe\u201d28<\/a><\/sup>. Przesz\u0142o\u015b\u0107 nie jest Tradycj\u0105, poniewa\u017c Prawda (Verdad<\/em>) nigdy nie jest przesz\u0142o\u015bci\u010529<\/a><\/sup>. Przesz\u0142o\u015bci\u0105 jest to, co przemin\u0119\u0142o i ju\u017c nie wr\u00f3ci, natomiast Tradycja nigdy nie umiera, dlatego przys\u0142\u00f3wkiem czasu dla niej adekwatnym jest ZAWSZE (SIEMPRE<\/em>)30<\/a><\/sup>. Tradycj\u0105 jest to i tylko to, co zawsze odnosi zwyci\u0119stwo nad czasem, co trwa stale i niezmiennie31<\/a><\/sup>. Tradycja jest nienaruszalna, poniewa\u017c jest Boskim Objawieniem (Revelaci\u00f3n Divina<\/em>), kt\u00f3re dokonuje si\u0119 w trojaki spos\u00f3b: naprz\u00f3d, we wszech\u015bwiecie, jako dzie\u0142o Stw\u00f3rcy; nast\u0119pnie w Pi\u015bmie \u015awi\u0119tym, podyktowanym przez Ducha \u015awi\u0119tego; wreszcie w historii, jako symbolu i przed\u0142u\u017ceniu Cz\u0142owieka-Boga. Te trzy tryby Objawienia stanowi\u0105 r\u00f3wnie\u017c dla tradycjonalizmu hiszpa\u0144skiego trzy zasadnicze \u017ar\u00f3d\u0142a gnozeologiczne<\/em> polityki: \u201esztuka rz\u0105dzenia musi by\u0107 zawsze zgodna z \u0142adem wiecznym (orden eterno<\/em>), objawionym w naturze, z Pismem \u015awi\u0119tym – polityk\u0105 Boga (pol\u00c3\u00adtica de Dios<\/em>) i z naukami historii ka\u017cdego narodu\u201d32<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Karlizmu nie mo\u017cna zatem identyfikowa\u0107 po prostu z monarchizmem, albowiem nie zadowala go sama jedynow\u0142adcza forma rz\u0105du, lecz wy\u0142\u0105cznie monarchia tradycyjna, sytuuj\u0105ca si\u0119 poza i ponad \u201epodr\u0119cznikowym\u201d podzia\u0142em na monarchie absolutne i konstytucyjne. Teoretycy karlizmu podj\u0119li trud usystematyzowania cech kardynalnych monarchii prawdziwej<\/em> w rozumieniu karlistowskiego ideario<\/em>. Mo\u017cna przeto odnale\u017a\u0107 u nich takie predykaty monarchii, jak: chrze\u015bcija\u0144ska\/katolicka, dziedziczna, prawowita, federacyjna albo regionalistyczna, foralna, spo\u0142eczna, reprezentacyjna oraz misyjna. Na pierwszym miejscu jest tu zawsze cecha religijna: monarchia tradycyjna to monarchia katolicka, albowiem nie ma Hiszpanii bez katolicyzmu i nie ma prawdziwej<\/em> monarchii bez katolicyzmu. Monarchi\u0119 tradycyjn\u0105 opisywa\u0107 mo\u017cna wi\u0119c przez jej rozliczne i funkcjonalnie ujmowane akcydensy<\/em>, lecz aby odpowiedzie\u0107 na pytanie, co jest jej istot\u0105<\/em>, wystarczy powiedzie\u0107: prawowierne, katolickie chrze\u015bcija\u0144stwo. Monarchia tradycyjna to aplikacja Tradycji katolickiej na obszarze politycznym: \u201eHiszpanie, zjednoczeni pod tylko jedn\u0105 g\u0142ow\u0105, kt\u00f3r\u0105 jest kr\u00f3l, tym samym s\u0105 z\u0142\u0105czeni w jedynej prawdziwej religii, kt\u00f3ra jest katolicka, apostolska i rzymska; tak samo zatem, jak uwa\u017ca si\u0119, \u017ce poza spo\u0142ecze\u0144stwem hiszpa\u0144skim znajduje si\u0119 ten, kto nie chce by\u0107 poddanym swojego kr\u00f3la, nie mo\u017cna uwa\u017ca\u0107 za Hiszpana tego, kt\u00f3ry nie chce wyznawa\u0107 religii wyznawanej wy\u0142\u0105cznie (exclusivamente<\/em>) w spo\u0142ecze\u0144stwie hiszpa\u0144skim\u201d33<\/a><\/sup>. Religia katolicka stanowi nieodwo\u0142alnie ortodoksj\u0119 publiczn\u0105<\/em> hiszpa\u0144skiej monarchii katolickiej.<\/p>\r\n

Drug\u0105 co do wa\u017cno\u015bci – i nieprzekraczaln\u0105 – determinacj\u0105 monarchii tradycyjnej jest jej prawowito\u015b\u0107 (legitimidad<\/em>). \u201ePrawowito\u015b\u0107 – pisa\u0142 kanonik Manterola – jest prawem wzniesionym ponad Tronem (el derecho elevado sobre el Trono<\/em>); to majestat nietykalny, najwy\u017cszy wyraz prawa, to swego rodzaju przestrze\u0144 kultu prawa\u201d34<\/a><\/sup>. Prawowito\u015b\u0107 jest niepodzielna, wi\u0119c absurdem jest m\u00f3wienie o prawowito\u015bci mieszanej albo cz\u0119\u015bciowej: \u201ePrawowito\u015b\u0107 jest albo jej nie ma. I je\u017celi jest, jest ca\u0142kowita (toda entera<\/em>). Prawowito\u015b\u0107 jest prawem niepodzielnym: nie dzieli si\u0119 ani nie rozk\u0142ada na kawa\u0142ki (trozos<\/em>)\u201d35<\/a><\/sup>. Je\u015bli \u201enie ma pe\u0142ni (plenitud<\/em>) prawowito\u015bci, to nie ma \u017cadnej prawowito\u015bci\u201d36<\/a><\/sup>. Je\u017celi natomiast \u201eksi\u0105\u017c\u0119, kt\u00f3ry ma prawo do korony lub – co jest tym samym – do rz\u0105dzenia narodem, dlatego \u017ce prawa \u015bwieckie jego kraju, m\u0105dre i staro\u017cytne konstytucje, pob\u0142ogos\u0142awione przez Ko\u015bci\u00f3\u0142, czyni\u0105ce szcz\u0119\u015bliwym nar\u00f3d, wzywaj\u0105 go do zaj\u0119cia Tronu, kt\u00f3ry chwalebnie zajmowali jego przodkowie, to mo\u017ce powiedzie\u0107, i powiedzie\u0107 s\u0142usznie: \u00abjestem Kr\u00f3lem z prawa boskiego<\/em> (Rey de derecho divino<\/em>)\u00bb; dlatego \u017ce s\u0105 prawowite tytu\u0142y, kt\u00f3re przyzywaj\u0105 do w\u0142o\u017cenia Korony mnie nale\u017cnej i z kt\u00f3rej nie mog\u0119 by\u0107 s\u0142usznie wyzuty\u201d37<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Zwi\u0119z\u0142ej rekapitulacji podstawowych postulat\u00f3w tradycjonalizmu hiszpa\u0144skiego dokona\u0142 F. El\u00c3\u00adas de Tejada, kt\u00f3ry zidentyfikowa\u0142 je jako: (1) obron\u0119 warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144skich przeciwko europejskiej rewolucji; (2) kontynuacj\u0119 politycznej i socjologicznej linii rozwoju lud\u00f3w i ich tradycji, bez zak\u0142\u00f3cania ich wstrz\u0105sami rewolucyjnymi; (3) uznanie, \u017ce porz\u0105dek cel\u00f3w politycznych oznacza podporz\u0105dkowanie pa\u0144stwa spo\u0142ecze\u0144stwu, spo\u0142ecze\u0144stwa cz\u0142owiekowi i cz\u0142owieka Bogu; (4) wyprowadzanie z powy\u017cszego za\u0142o\u017cenia wniosku, i\u017c pierwszym zadaniem rz\u0105dzenia jest osi\u0105ganie dobra publicznego, rozumianego jako historyczna i chrze\u015bcija\u0144ska wolno\u015b\u0107 osoby; (5) rozpoznanie w uprawnieniach prowincjonalnych (fueros<\/em>) system\u00f3w wolno\u015bci historycznych, chrze\u015bcija\u0144skich i konkretnych ka\u017cdego z lud\u00f3w hiszpa\u0144skich; (6) uznanie, \u017ce ludy te s\u0105 uporz\u0105dkowane jako cia\u0142a mistyczne (cuerpos m\u00c3\u00adsticos<\/em>), co znaczy, \u017ce posiadaj\u0105c w\u0142asn\u0105 osobowo\u015b\u0107 kulturaln\u0105, j\u0119zykow\u0105, prawn\u0105 i polityczn\u0105, mog\u0105 one rz\u0105dzi\u0107 si\u0119 samowystarczalnie (gobernarse aut\u00e1rquicamente<\/em>), jako pe\u0142nowarto\u015bciowe republiki chrze\u015bcija\u0144skie (rep\u00c3\u00bablicas cristianas<\/em>); (7) afirmacj\u0119 dwojakiej wi\u0119zi, \u0142\u0105cz\u0105cej te zr\u00f3\u017cnicowane i samodzielne ludy hiszpa\u0144skie: wiary (la fe<\/em>) w tego samego Boga i wierno\u015bci (la fidelidad<\/em>) temu samemu kr\u00f3lowi; (8) uznanie, \u017ce obramowaniem \u0142adu publicznego jest monarchia federacyjna i misyjna (monarqu\u00c3\u00ada federativa y misionera<\/em>)38<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

\r\n

S\u0142owa kluczowe: tradycja, konserwatyzm, kontrrewolucja, monarchia, legitymizm<\/p>\r\n

Streszczenie<\/span><\/h4>\r\n

Przedmiotem artyku\u0142u jest poj\u0119cie tradycjonalizmu oraz jego sens ideowy i podstawowe desygnaty w sferze filozoficzno-teologicznej, religijnej oraz spo\u0142eczno-politycznej. W obszarze politycznym zwr\u00f3cono uwag\u0119 na r\u00f3\u017cne, a nawet przeciwstawne rozumienia tradycjonalizmu, ju\u017c to jako zachowawczej postawy spontanicznej i przedrefleksyjnej, ju\u017c to jako elementu sk\u0142adowego my\u015bli konserwatywnej, ju\u017c to wreszcie jako odr\u0119bnej od konserwatyzmu filozofii politycznej, rozwijanej g\u0142\u00f3wnie w dw\u00f3ch krajach roma\u0144skich: Francji i Hiszpanii. W obu wypadkach specyfik\u0105 tradycjonalizmu jest pojmowanie tradycji jako depozytu zasad wiecznych, zakotwiczonych w transcendencji, a nie tylko wyselekcjonowanego dziedzictwa historii. Przypadek tradycjonalizmu hiszpa\u0144skiego znamionuje przy tym zar\u00f3wno kompletno\u015b\u0107 kosmowizji politycznej, jak i jego d\u0142ugotrwa\u0142o\u015b\u0107, co wynika ze zwi\u0105zania go zar\u00f3wno z tradycj\u0105 mediewalno-tomistyczn\u0105, jak i z legitymistycznym karlizmem, pozwalaj\u0105cym skupi\u0107 obro\u0144c\u00f3w tradycji pod sztandarem prawowitych dziedzic\u00f3w tronu.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

Pierwodruk w: \u201eSensus Historiae\u201d, vol. XXXIII (2018\/4), ss. 17-31<\/p>\r\n

\r\n

1<\/a><\/sup> Zob. Breviarium fidei. Wyb\u00f3r doktrynalnych wypowiedzi Ko\u015bcio\u0142a<\/em>, oprac. S. G\u0142owa SJ, I. Bieda SJ, Ksi\u0119garnia \u015aw. Wojciecha, Pozna\u0144 1989, ss. 5-8.<\/p>\r\n

2<\/a><\/sup> \u015aw. Wincenty z Lerynu, Pami\u0119tnik. Commonitorium<\/em>, prze\u0142. J. Stahr, Fiszer i Majewski, Pozna\u0144 1928, s. 7.<\/p>\r\n

3<\/a><\/sup> Zob. S. Grzechowiak, Ruch arcybiskupa Lefebvre\u2019a, ku roz\u0142amowi w Ko\u015bciele posoborowym<\/em>, Gaudentinum, Gniezno 1998; Z. Paw\u0142owicz, Lefebvre i lefebvry\u015bci. Schizma u schy\u0142ku XX wieku<\/em>, Stella Maris, Gda\u0144sk 1998; K. O\u0142dakowski SJ, Fundamentalizm w polskim odcieniu<\/a><\/em>, Deon.pl  [odczyt 14.01.2019].<\/p>\r\n

4<\/a><\/sup> Zob. Abp M. Lefebvre, Ko\u015bci\u00f3\u0142 przesi\u0105kni\u0119ty modernizmem<\/em>, prze\u0142. K. de Roug\u00c3\u00a9, Canon – Wers, Chorz\u00f3w – Pozna\u0144 1995; Idem<\/em>, Oni Jego zdetronizowali. Od liberalizmu do apostazji. Tragedia soborowa<\/em>, Te Deum, Warszawa 2002; M. Davies, Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II a wolno\u015b\u0107 religijna<\/em>, prze\u0142. A. Juchniewicz, Te Deum, Warszawa 2002; R. Amerio, Iota unum. Analiza zmian w Ko\u015bciele katolickim w XX wieku<\/em>, przek\u0142ad zbiorowy, Antyk, Komor\u00f3w 2009; Idem<\/em>, Stat veritas. Ci\u0105g dalszy \u201eIota unum\u201d<\/em>, Antyk, Komor\u00f3w 2011.<\/p>\r\n

5<\/a><\/sup> Zob. D. von Hildebrand, Spustoszona winnica<\/em>, prze\u0142. T.G. Pszcz\u00f3\u0142kowski, Fronda, Warszawa 2000, oraz Idem<\/em>, Ko\u0144 troja\u0144ski w mie\u015bcie Boga<\/em>, prze\u0142. J. Wocial, Fronda, Warszawa 2000.<\/p>\r\n

6<\/a><\/sup> Zob. M. Karas, Integryzm Bractwa Kap\u0142a\u0144skiego \u015bw. Piusa X. Historia i doktryna rzymskokatolickiego ruchu tradycjonalistycznego<\/em>, Ksi\u0119garnia Akademicka, Krak\u00f3w 2008, ss. 9-10 i 28-36.<\/p>\r\n

7<\/a><\/sup> W\u0105tpliwe, czy w obr\u0119bie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego mieszcz\u0105 si\u0119 jeszcze tzw. konklawi\u015bci, czyli ci tradycjonali\u015bci, kt\u00f3rzy apori\u0119 sedewakantyzmu pr\u00f3buj\u0105 rozwi\u0105za\u0107, zwo\u0142uj\u0105c samowolne \u201ekonklawe\u201d dokonuj\u0105ce wyboru \u201epapie\u017ca\u201d i tworz\u0105c alternatywne hierarchie, z kt\u00f3rych stosunkowo najbardziej znany jest tzw. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Palmaria\u0144ski w Hiszpanii.<\/p>\r\n

8<\/a><\/sup> K. Mannheim, My\u015bl konserwatywna<\/em>, prze\u0142. S. Magala, Kolegium Otryckie, Warszawa 1988, s. 33.<\/p>\r\n

9<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 37.<\/p>\r\n

10<\/a><\/sup> J. M\u00f6ser, S\u00c3\u00a4mtlische Werke<\/em>, t. V, Nicolai, Berlin 1843, s. 260.<\/p>\r\n

11<\/a><\/sup> W polskiej literaturze naukowej archaizm wyodr\u0119bnia od konserwatyzmu, wi\u0105\u017c\u0105c go z takimi postaciami, jak abp Jan Pawe\u0142 Woronicz czy Henryk hr. Rzewuski, nazywani zazwyczaj tradycjonalistami, R.R. Ludwikowski – zob. ten\u017ce, G\u0142\u00f3wne nurty polskiej my\u015bli politycznej 1815-1890<\/em>, PWN, Warszawa 1982.<\/p>\r\n

12<\/a><\/sup> A.J. Toynbee, Studium historii<\/em>, prze\u0142. J. Marz\u0119cki, PIW, Warszawa 2000, s. 437.<\/p>\r\n

13<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 445.<\/p>\r\n

14<\/a><\/sup> Vocabulaire technique et critique de la philosophie<\/em>, PUF, Paris 1960, s. 1141.<\/p>\r\n

15<\/a><\/sup> E. Shils, Tradition and Liberty: Antinomy and Interdependence<\/em>, \u201eEthics\u201d 1958, n\u00ba 3, s. 160.<\/p>\r\n

16<\/a><\/sup> Zob. J. Bartyzel, \u201eUmiera\u0107, ale powoli!\u201d. O monarchistycznej i katolickiej Kontrrewolucji w krajach roma\u0144skich 1815-2000<\/em>, Arcana, Krak\u00f3w 2006[2].<\/p>\r\n

17<\/a><\/sup> Zob. A. Wielomski, Filozofia polityczna francuskiego tradycjonalizmu 1796-1830<\/em>, Capital, Warszawa 2013[2]<\/p>\r\n

18<\/a><\/sup> Zob. J. Bartyzel, Legitymizm. Historia i tera\u017aniejszo\u015b\u0107<\/em>, Fundacja Virtus Nobilitat, Wroc\u0142aw 2011[2].<\/p>\r\n

19<\/a><\/sup> Ch. Maurras, Les Princes des nu\u00c3\u00a9es<\/em>, Jules Tallandier, Paris 1928, s. 114.<\/p>\r\n

20<\/a><\/sup> Zob. J. Evola, Na antypodach modernizmu. Pisma wybrane<\/em>, prze\u0142. (z ang.) M. Rostkowski, Agencja Wydawniczo-Reklamowa \u201eArte\u201d, Bia\u0142a Podlaska 2014.<\/p>\r\n

21<\/a><\/sup> Zob. Z. Miko\u0142ejko, Mity tradycjonalizmu integralnego. Julius Evola i kultura religijno-filozoficzna prawicy<\/em>, IFiS PAN, Warszawa 1998.<\/p>\r\n

22<\/a><\/sup> Zob. Arystoteles, Etyka eudemejska<\/em>, VII, 2: 1236a16-30; Etyka nikomachejska<\/em>, VIII, 4: 1157a30-3; Polityka<\/em>, III, 1: 1275a33-1276b4, wydanie dowolne.<\/p>\r\n

23<\/a><\/sup> Zob. J. Bartyzel, Nic bez Boga, nic wbrew Tradycji. Kosmowizja polityczna tradycjonalizmu karlistowskiego w Hiszpanii<\/em>, von Borowiecky, Warszawa 2015.<\/p>\r\n

24<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 29.<\/p>\r\n

25<\/a><\/sup> \u00c3\u0081. d\u2019Ors, Papeles de oficio universitario<\/em>, Rialp, Madrid 1961, s.324.<\/p>\r\n

26<\/a><\/sup> V. Pradera, El Estado Nuevo<\/em>, Cultura Espa\u00c3\u00b1ola, Madrid 1941[3] s. 25.<\/p>\r\n

27<\/a><\/sup> \u00bfQu\u00c3\u00a9 es el Carlismo?<\/em>, edici\u00f3n cuidada por Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada y Sp\u00c3\u00adnola, Rafael Gambra Ciudad y Francisco Puy Mu\u00c3\u00b1oz, Escelicer, Madrid 1971, ss. 94-95.<\/p>\r\n

28<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 96.<\/p>\r\n

29<\/a><\/sup> J.M. Cod\u00f3n Fern\u00e1ndez, Tradici\u00f3n y Monarqu\u00c3\u00ada<\/em>, Montejurra, Palencia 1961, s. 53.<\/p>\r\n

30<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 22.<\/p>\r\n

31<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 31.<\/p>\r\n

32<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 56.<\/p>\r\n

33<\/a><\/sup> M. Ferrer, Las leyes fundamentales de la Monarqu\u00c3\u00ada Espa\u00c3\u00b1ola seg\u00c3\u00ban fueron antiguamente, y seg\u00c3\u00ban conviene que sean en la \u00c3\u00a9poca actual<\/em>, Imp. de Pablo Riera, Barcelona 1843, t. II, s. 93.<\/p>\r\n

34<\/a><\/sup> V. Manterola, Don Carlos o Petr\u00f3leo<\/em>, [w:] V. Garmendia, Vicente Manterola. <\/em>Can\u00f3nigo, diputado y conspirador carlista<\/em>, Gr\u00e1ficas Gasteiz, Vitoria 1976, Ap\u00c3\u00a9ndice II Los folletos pol\u00c3\u00adticos de Vicente Manterola<\/em>, s. 165.<\/p>\r\n

35<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 166.<\/p>\r\n

36<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>.<\/p>\r\n

37<\/a><\/sup> Ibidem<\/em>, s. 163.<\/p>\r\n

38<\/a><\/sup> F. El\u00c3\u00adas de Tejada, El tradicionalismo pol\u00c3\u00adtico espa\u00c3\u00b1ol<\/em>, rkps, Sevilla ok. 1955, k. 6-7, cyt. za: M. Ayuso Torres, La filosof\u00c3\u00ada jur\u00c3\u00addica y pol\u00c3\u00adtica de Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada<\/em>, Fundaci\u00f3n Francisco El\u00c3\u00adas de Tejada y Erasmo P\u00c3\u00a8rcopo, Madrid 1994, ss. 275-276.<\/p>\r\n<\/div>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Poj\u0119cie tradycji (od tradere – czyli przekazywa\u0107) prima facie zdaje si\u0119 niemal oczywiste i jednoznaczne. W rzeczywisto\u015bci jednak tradycjonalizm jest polisemantycznym okre\u015bleniem wskazuj\u0105cym usposobienie, zesp\u00f3\u0142 nawyk\u00f3w i obyczaj\u00f3w albo przekona\u0144 lub nawet sp\u00f3jnej i kompletnej doktryny, kt\u00f3rego precyzyjniejszy sens odczyta\u0107 mo\u017cna, dopiero identyfikuj\u0105c jego zakres przedmiotowy (sfer\u0119 religijn\u0105, filozoficzn\u0105, spo\u0142eczno-polityczn\u0105, kulturaln\u0105, artystyczn\u0105, obyczajow\u0105 etc.) b\u0105d\u017a […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/109432"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=109432"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/109432\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=109432"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=109432"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=109432"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}