{"id":108778,"date":"2019-07-07T22:00:23","date_gmt":"2019-07-08T02:00:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=108778"},"modified":"2019-07-07T18:17:45","modified_gmt":"2019-07-07T22:17:45","slug":"polityczne-strategie-przetrwania-ugrupowan-katolickich-w-kraju-zniewolonym-przez-komunizm-przypadek-polski-1944-1989-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=108778","title":{"rendered":"Polityczne strategie przetrwania ugrupowa\u0144 katolickich w\u00a0kraju zniewolonym przez komunizm. Przypadek Polski (1944-1989) – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Wprowadzenie<\/h4>\r\n

W nocy z 3 na 4 stycznia 1944 Armia Czerwona, rozwijaj\u0105c kontrofensyw\u0119 przeciwko armii niemieckiej, przekroczy\u0142a wschodni\u0105 granic\u0119 pa\u0144stwa polskiego sprzed 1939 roku. Siedem miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, w toku kolejnej ofensywy sowieckiej, wyparto Niemc\u00f3w z obszaru na zach\u00f3d od tzw. linii Curzona, czyli po\u0142o\u017conego pomi\u0119dzy rzek\u0105 Bug a prawym brzegiem Wis\u0142y i b\u0119d\u0105cego sercem Polski centralnej. Ta operacja zosta\u0142a jednak na rozkaz J\u00f3zefa Stalina gwa\u0142townie wstrzymana na linii Wis\u0142y, kiedy 1 sierpnia 1944 w Warszawie wybuch\u0142o powstanie przeciwko Niemcom, wci\u0105\u017c okupuj\u0105cym stolic\u0119 Polski. Cel takiego post\u0119powania by\u0142 jasny: chodzi\u0142o o to, aby dysponuj\u0105cy ogromn\u0105 przewag\u0105 Niemcy st\u0142umili powstanie, zburzyli miasto oraz zlikwidowali kadr\u0119 przyw\u00f3dcz\u0105 Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego i jego Armii Krajowej. Kolejna ofensywa sowiecka ruszy\u0142a dopiero na pocz\u0105tku stycznia 1945 i tym razem dotar\u0142a a\u017c do Berlina.<\/p>\r\n

Los wschodnich ziem Rzeczypospolitej Polskiej wskutek zdrady anglosaskich aliant\u00f3w Polski zosta\u0142 przes\u0105dzony ju\u017c podczas konferencji tzw. Wielkiej Tr\u00f3jki (J. Stalin, F.D. Roosevelt, W. Churchill) w Teheranie 28 listopada – 1 grudnia 1943, gdzie uzgodniono, \u017ce ziemie te zostan\u0105 wcielone bezpo\u015brednio do Zwi\u0105zku Sowieckiego. Porozumienie to jednak by\u0142o tajne i \u015bwiatowa opinia publiczna oraz rz\u0105d polski na uchod\u017astwie w Londynie i og\u00f3\u0142 Polak\u00f3w dowiedzieli si\u0119 o tym dopiero po kolejnej konferencji nowych pan\u00f3w \u015bwiata w Ja\u0142cie (4-11 lutego 1945). Od pocz\u0105tku 1944 roku w Polsce wiedziano jednak dobrze, \u017ce \u017co\u0142nierze Armii Krajowej, kt\u00f3rzy w ramach akcji \u201eBurza\u201d brali udzia\u0142 w wyzwalaniu od Niemc\u00f3w Wilna, Lwowa i innych miast, byli przez Rosjan rozbrajani i albo mordowani, albo deportowani na Syberi\u0119. Je\u015bli chodzi natomiast o obszar Polski centralnej, to Stalin waha\u0142 si\u0119 przez pewien czas pomi\u0119dzy dwoma rozwi\u0105zaniami: inkorporacji do ZSSR i uczynienia z Polski \u201eXVII republiki sowieckiej\u201d oraz zachowaniem odr\u0119bnego bytu pa\u0144stwowego, lecz ca\u0142kowicie podporz\u0105dkowanego Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu i skomunizowanego. Ostatecznie wybra\u0142 to drugie rozwi\u0105zanie. 22 lipca 1944 Radio Moskwa og\u0142osi\u0142o, \u017ce tzw. Krajowa Rada Narodowa (czyli samozwa\u0144czy pseudoparlament utworzony w nocy z 31 grudnia 1943 na 1 stycznia 1944 przez komunistyczn\u0105 Polsk\u0105 Parti\u0119 Robotnicz\u0105) powo\u0142a\u0142a w pierwszym mie\u015bcie na zach\u00f3d od Buga wolnym od Niemc\u00f3w, czyli w Che\u0142mie, tzw. Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, jako namiastk\u0119 rz\u0105du. Po przekonaniu si\u0119, \u017ce alianci zachodni, b\u0119d\u0105cy wci\u0105\u017c przecie\u017c oficjalnym sojusznikiem legalnego rz\u0105du polskiego na emigracji w Londynie, nie sprzeciwili si\u0119 powo\u0142aniu PKWN, 31 grudnia 1944 Stalin podwy\u017cszy\u0142 stawk\u0119 rozgrywki i nakaza\u0142 temu Komitetowi przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w Rz\u0105d Tymczasowy Rzeczypospolitej Polskiej.<\/p>\r\n

Faktyczn\u0105 w\u0142adz\u0119 na obszarze formalnie polskim sprawowa\u0142 jednak nie ten \u201erz\u0105d\u201d, ale sowiecki aparat bezpiecze\u0144stwa, maj\u0105cy te\u017c w\u0142asne oddzia\u0142y wojskowe, czyli NKWD (G\u0142\u00f3wny Zarz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa Pa\u0144stwowego), oraz obozy koncentracyjne. Ich \u201epolskim\u201d przed\u0142u\u017ceniem by\u0142 Urz\u0105d Bezpiecze\u0144stwa (UB), maj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c \u201edoradc\u00f3w\u201d rosyjskich, kt\u00f3rego prawie ca\u0142a kadra oficerska by\u0142a nadto z\u0142o\u017cona z komunist\u00f3w-\u017byd\u00f3w, nienawidz\u0105cych Polski tyle\u017c z powod\u00f3w rasowych, co ideologicznych. Tak\u017ce podleg\u0142e formalnie rz\u0105dowi Wojsko Polskie (potocznie nazywane \u201eludowym\u201d) faktycznie podlega\u0142o dow\u00f3dztwu sowieckiemu, a znaczna cz\u0119\u015b\u0107 jego kadry oficerskiej, zw\u0142aszcza genera\u0142\u00f3w, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z Rosjan nieznaj\u0105cych nawet j\u0119zyka polskiego. Kraj zosta\u0142 ca\u0142kowicie sterroryzowany. Mordy na \u017co\u0142nierzach podziemia, jeszcze antyniemieckiego, przedstawicielach przedwojennego i wojennego aparatu administracyjnego, dzia\u0142aczach niekomunistycznych ruch\u00f3w politycznych, cz\u0142onkach \u201eklas posiadaj\u0105cych\u201d, by\u0142y codzienn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105. Tortury stosowane wobec uwi\u0119zionych \u017co\u0142nierzy i cywil\u00f3w cz\u0119sto przewy\u017csza\u0142y swoim okrucie\u0144stwem i wyrafinowaniem metody niemieckiego Gestapo. Rozstrzeliwano albo w og\u00f3le bez s\u0105du, albo urz\u0105dzaj\u0105c parodi\u0119 s\u0105downictwa. Na mocy dekret\u00f3w o tzw. reformie rolnej i nacjonalizacji g\u0142\u00f3wnych ga\u0142\u0119zi przemys\u0142u praktycznie zlikwidowano jako klas\u0119 zar\u00f3wno ziemian (w\u0142a\u015bcicieli ziemskich), jak i przemys\u0142owc\u00f3w. Op\u00f3r zbrojny formacji powsta\u0142ych po samorozwi\u0105zaniu Armii Krajowej w styczniu 1945 i na jej bazie, jak r\u00f3wnie\u017c innych formacji, g\u0142\u00f3wnie o charakterze narodowym (Narodowe Si\u0142y Zbrojne, Narodowe Zjednoczenie Wojskowe i in.), z wielkim heroizmem i w niema\u0142ej skali trwa\u0142 do 1947 roku, aczkolwiek mniejsze oddzia\u0142y walczy\u0142y jeszcze w latach 50. Wobec mia\u017cd\u017c\u0105cej przewagi wroga walka zbrojna by\u0142a oczywi\u015bcie skazana na kl\u0119sk\u0119, ale zdo\u0142a\u0142a przynajmniej nieco op\u00f3\u017ani\u0107 pe\u0142n\u0105 sowietyzacj\u0119 Polski.<\/p>\r\n

Z drugiej strony, aby da\u0107 aliantom zachodnim jakie\u015b usprawiedliwienie t\u0142umacz\u0105ce zdradzenie przez nich Polski i wycofanie uznania dla legalnych w\u0142adz Rzeczypospolitej Polskiej na emigracji, Stalin musia\u0142 zgodzi\u0107 si\u0119 na zachowanie pewnych pozor\u00f3w pluralizmu politycznego. Dlatego na mocy porozumie\u0144 ja\u0142ta\u0144skich utworzono 28 czerwca 1945 Tymczasowy Rz\u0105d Jedno\u015bci Narodowej, do kt\u00f3rego pr\u00f3cz komunist\u00f3w i ich agenturalnych satelit\u00f3w weszli niekt\u00f3rzy politycy krajowi i emigracyjni ze stronnictw przedwojennych, z przyw\u00f3dc\u0105 Polskiego Stronnictwa Ludowego (PSL) Stanis\u0142awem Miko\u0142ajczykiem (1901-1966) jako wicepremierem na czele. Opr\u00f3cz maj\u0105cego zasi\u0119g masowy, zw\u0142aszcza na wsi, PSL do jawnej dzia\u0142alno\u015bci dopuszczono tak\u017ce niemarksistowsk\u0105 Polsk\u0105 Parti\u0119 Socjalistyczn\u0105 (PPS) i chrze\u015bcija\u0144sko-demokratyczne Stronnictwo Pracy (SP), co sta\u0142o si\u0119 po s\u0142ynnym pytaniu ambasadora USA Arthura Blissa-Lane\u2019a: \u201ea gdzie jest partia ludzi chodz\u0105cych do ko\u015bcio\u0142a?\u201d. Komuni\u015bci bezwzgl\u0119dnie odrzucili natomiast mo\u017cliwo\u015b\u0107 legalizacji ugrupowa\u0144 prawicowych, okre\u015blanych przez nich jako \u201efaszystowskie\u201d, a przede wszystkim najwi\u0119kszego w II Rzeczypospolitej ugrupowania, czyli Stronnictwa Narodowego (SN). Legalizacja ta, a nawet wej\u015bcie do rz\u0105du, niewiele zmieni\u0142y, poniewa\u017c dzia\u0142acze PSL i SP byli nieustannie obiektem szykan i napa\u015bci, a nawet morderstw. Pierwsze, bo ju\u017c 10 lipca 1946, zmuszone zosta\u0142o do zawieszenia dzia\u0142alno\u015bci Stronnictwo Pracy, poniewa\u017c nie by\u0142o w stanie obroni\u0107 si\u0119 przed nasy\u0142an\u0105 mu agentur\u0105 wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 po cz\u0119\u015bci z ruchu [sic!] neopoga\u0144skiego. PSL dotrwa\u0142o do wybor\u00f3w do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1947, kt\u00f3re odbywa\u0142y si\u0119 w atmosferze totalnego zastraszania (pobicia, porywania i aresztowania dzia\u0142aczy partii, z kt\u00f3rych ok. 200 zosta\u0142o zamordowanych) oraz zosta\u0142y ca\u0142kowicie sfa\u0142szowane. Po kolejnych aresztowaniach przyw\u00f3dc\u00f3w PSL, co zapowiada\u0142o wytoczenie im procesu, Miko\u0142ajczyk przy pomocy ambasady ameryka\u0144skiej uciek\u0142 z kraju.<\/p>\r\n

1945-1956<\/h4>\r\n

W pierwszych latach zdobywania i umacniania swojej w\u0142adzy komuni\u015bci, zdaj\u0105cy sobie spraw\u0119 z braku jakiegokolwiek poparcia w katolickim spo\u0142ecze\u0144stwie i z tego, \u017ce pos\u0142usze\u0144stwo mog\u0105 wymusi\u0107 jedynie terrorem i obc\u0105 przemoc\u0105, ze wzgl\u0119d\u00f3w taktycznych nie podj\u0119li jeszcze otwartej walki z Ko\u015bcio\u0142em katolickim. Pod pretekstem rzekomo prohitlerowskiej polityki papie\u017ca Piusa XII zerwano jedynie ju\u017c we wrze\u015bniu 1945 konkordat ze Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 z 1925 roku. W kraju jednak Ko\u015bci\u00f3\u0142 prawie do ko\u0144ca lat 40. m\u00f3g\u0142 prowadzi\u0107 w zasadzie bez przeszk\u00f3d dzia\u0142alno\u015b\u0107 stricte<\/em> duszpastersk\u0105, organizowa\u0107 bractwa i stowarzyszenia religijne, wydawa\u0107 (acz pod cenzur\u0105) pras\u0119 ko\u015bcieln\u0105. Zniszczone wskutek dzia\u0142a\u0144 wojennych b\u0105d\u017a celowo \u015bwi\u0105tynie by\u0142y odbudowywane, a na poniemieckich ziemiach zachodnich (\u015al\u0105sk, Pomorze), przyznanych Polsce jako rekompensata za utracone prowincje wschodnie, nowa administracja przekazywa\u0142a Ko\u015bcio\u0142owi sakralne budowle poprotestanckie. W szko\u0142ach podstawowych i \u015brednich odbywa\u0142y si\u0119 nadal lekcje religii. Dla omamienia katolickiego spo\u0142ecze\u0144stwa komuni\u015bci wr\u0119cz ostentacyjnie wykonywali niemal \u201eklerykalne\u201d gesty, jak na przyk\u0142ad udzia\u0142 dygnitarzy pa\u0144stwowych – z samym \u201eprezydentem\u201d Boles\u0142awem Bierutem na czele – i wojskowych w procesjach Bo\u017cego Cia\u0142a i niekiedy w uroczystych mszach. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie da\u0142 si\u0119 jednak zwie\u015b\u0107 tym gestom i korzystaj\u0105c z posiadanej jeszcze swobody, przestrzega\u0142 nar\u00f3d przed nasilaj\u0105c\u0105 si\u0119 propagand\u0105 \u201ebezbo\u017cnego materializmu\u201d1<\/a><\/sup>. Sfa\u0142szowane przez komunist\u00f3w \u201ewybory\u201d do Sejmu Ustawodawczego w lutym 1947 \u00f3wczesny Prymas Polski, abp August kardyna\u0142 Hlond (1881-1948), nazwa\u0142 \u201eaktem wielkiego terroru, oszuka\u0144stwa i k\u0142amstwa\u201d2<\/a><\/sup>. Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej natomiast Episkopat Polski og\u0142osi\u0142 Katolickie postulaty konstytucyjne<\/em>, w kt\u00f3rych otwarcie przypomina\u0142 katolick\u0105 doktryn\u0119 prawa naturalnego jako emanacji boskiego prawa wiecznego oraz oznajmia\u0142, \u017ce przysz\u0142a konstytucja polska winna by\u0107 konstytucj\u0105 pa\u0144stwa nie \u201eludowego\u201d (w nomenklaturze komunistycznej), lecz chrze\u015bcija\u0144skiego, \u201ekt\u00f3re uznaje Boga za w\u0142adc\u0119 wszelkiego stworzenia, bierze udzia\u0142 w aktach czci Bo\u017cej i szanuje katolickie sumienia obywateli, u\u0142atwiaj\u0105c im wyznawanie wiary i osi\u0105gni\u0119cie celu ostatecznego\u201d3<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Do otwartej walki z Ko\u015bcio\u0142em – kierowanym ju\u017c, po \u015bmierci kard. Hlonda, kt\u00f3ry na \u0142o\u017cu \u015bmierci zapowiedzia\u0142, \u017ce zwyci\u0119stwo przyjdzie przez Maryj\u0119, przez nowego Prymasa Polski, abpa Stefana Wyszy\u0144skiego (1901-1981) – re\u017cim komunistyczny przyst\u0105pi\u0142 dopiero po z\u0142amaniu oporu niepodleg\u0142o\u015bciowego podziemia zbrojnego i wyeliminowaniu opozycji legalnej. We wrze\u015bniu 1949 wprowadzono przepisy prawne zmuszaj\u0105ce do zawieszenia wszystkich stowarzysze\u0144 ko\u015bcielnych oraz organizowania zgromadze\u0144 religijnych (opr\u00f3cz procesji Bo\u017cego Cia\u0142a). W tym samym czasie zacz\u0119to organizowa\u0107 dywersyjny ruch tzw. ksi\u0119\u017cy patriot\u00f3w, z\u0142o\u017cony z kap\u0142an\u00f3w maj\u0105cych problemy z dyscyplin\u0105 moraln\u0105 i ko\u015bcieln\u0105 albo znanych z modernistycznych pogl\u0105d\u00f3w. W styczniu 1950 odebrano Ko\u015bcio\u0142owi si\u0142\u0105 struktury i mienie ko\u015bcielnej organizacji charytatywnej \u201eCaritas\u201d. Chc\u0105c powstrzyma\u0107 przynajmniej proces fizycznej destrukcji Ko\u015bcio\u0142a, w kwietniu 1950 prymas Wyszy\u0144ski zdecydowa\u0142 si\u0119 podpisa\u0107 porozumienie z w\u0142adzami, na kt\u00f3rego mocy Ko\u015bci\u00f3\u0142 zgodzi\u0142 si\u0119 pot\u0119pi\u0107 tzw. bandytyzm, czyli akcje zbrojne resztek podziemia oraz \u201enie przeszkadza\u0107\u201d w kolektywizacji wsi, w zamian za obietnic\u0119 nielikwidowania nauczania religii w szko\u0142ach oraz istniej\u0105cych jeszcze szk\u00f3\u0142 katolickich i prasy katolickiej. Komuni\u015bci jednak natychmiast zacz\u0119li \u0142ama\u0107 te warunki porozumienia. Ju\u017c w czerwcu tego roku zacz\u0119to usuwa\u0107 katechet\u00f3w ze szk\u00f3\u0142, a do wrze\u015bnia 1952 religia zosta\u0142a usuni\u0119ta ze szkolnictwa ca\u0142kowicie. Do 1954 roku zlikwidowano te\u017c wydzia\u0142y teologiczne na uniwersytetach Jagiello\u0144skim i Warszawskim. Rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 tak\u017ce procesy pokazowe przeciwko ksi\u0119\u017com i zakonnikom, ko\u0144cz\u0105ce si\u0119 wieloletnimi wyrokami wi\u0119zienia. D\u0105\u017c\u0105c do sk\u0142\u00f3cenia Ko\u015bcio\u0142a lokalnego ze Stolic\u0105 \u015awi\u0119t\u0105, komuni\u015bci zmusili kapitu\u0142y tymczasowej administracji ko\u015bcielnej na Ziemiach Odzyskanych do niekanonicznego wyboru ordynariuszy spo\u015br\u00f3d \u201eksi\u0119\u017cy patriot\u00f3w\u201d. W styczniu 1951 aresztowano, a we wrze\u015bniu 1953, po wielomiesi\u0119cznych torturach, skazano na 12 lat wi\u0119zienia bpa kieleckiego Czes\u0142awa Kaczmarka (1895-1963). Aresztowania dotkn\u0119\u0142y wielu innych duchownych. Najwi\u0119kszy rozg\u0142os nadano procesowi ksi\u0119\u017cy kurii krakowskiej, oskar\u017conych o szpiegostwo na rzecz Stan\u00f3w Zjednoczonych, w kt\u00f3rym zapad\u0142y cztery wyroki \u015bmierci (lecz niewykonane). \u0141\u0105cznie pomi\u0119dzy 1944 a 1953 rokiem z r\u0105k komunist\u00f3w straci\u0142o \u017cycie, nieraz w okrutnych m\u0119czarniach (wyd\u0142ubywanie oczu, wycinanie j\u0119zyka i genitali\u00f3w), dwunastu kap\u0142an\u00f3w polskich. Apogeum terroru przypad\u0142o ju\u017c po \u015bmierci Stalina, kiedy wskutek s\u0142ynnego listu Episkopatu \u201enon possumus\u201d z 8 maja 1953, w kt\u00f3rym biskupi o\u015bwiadczyli, \u017ce nie mog\u0105 zgodzi\u0107 si\u0119 na obsadzanie stanowisk ko\u015bcielnych przez w\u0142adze komunistyczne, co przewidywa\u0142 dekret rz\u0105du z lutego tego\u017c roku, prymas Wyszy\u0144ski zosta\u0142 25 wrze\u015bnia 1953 aresztowany, wywieziony z Warszawy i uwi\u0119ziony w kilku kolejnych budynkach poklasztornych, gdzie przybywa\u0142 do jesieni 1955, po czym, przez nast\u0119pny rok, do pa\u017adziernika 1956, miejscem jego przymusowego pobytu w z\u0142agodzonych warunkach by\u0142 \u017ce\u0144ski klasztor w Koma\u0144czy nad granic\u0105 polsko-czechos\u0142owack\u0105.<\/p>\r\n

W obliczu zarysowanej wy\u017cej sytuacji w \u015brodowiskach laikatu katolickiego (i aktywnego spo\u0142ecznie duchowie\u0144stwa) ukszta\u0142towa\u0142y si\u0119 trzy rodzaje postaw i trzy strategie dzia\u0142ania, kt\u00f3rych jedynym wsp\u00f3lnym mianownikiem by\u0142o uznanie nowej rzeczywisto\u015bci geopolitycznej, czyli przymusowego znalezienia si\u0119 Polski pod dominacj\u0105 ZSSR, oraz przyj\u0119cie p\u0142aszczyzny legalizmu. Te trzy strategie mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem: (1) spo\u0142ecznego integralizmu katolickiego i konfrontacji ideowej z marksizmem; (2) defensywnego minimalizmu katolickiego, samoograniczaj\u0105cego si\u0119 do obrony wolno\u015bci kultu i duszpasterstwa oraz do sfery kultury; (3) aktywizmu kolaboracyjnego nie tylko na gruncie politycznym, ale i d\u0105\u017cenia do prosocjalistycznej reorientacji doktryny katolickiej.<\/p>\r\n

Pierwsz\u0105 strategi\u0119 pr\u00f3bowa\u0142o realizowa\u0107 przez trzy lata swojego istnienia (listopad 1945 – sierpie\u0144 1948) \u015brodowisko \u201eTygodnika Warszawskiego\u201d, formalnie niezale\u017cnego, lecz wydawanego pod auspicjami Kurii Metropolitalnej Warszawskiej. Skupia\u0142o ono dzia\u0142aczy i intelektualist\u00f3w wywodz\u0105cych si\u0119 z r\u00f3\u017cnych formacji tradycyjnej prawicy katolickiej w Polsce oraz chrze\u015bcija\u0144skiej demokracji, stoj\u0105cej na gruncie Rerum novarum<\/em> i Quadragesimo anno<\/em>. Redaktorem naczelnym pisma by\u0142 chrze\u015bcija\u0144ski demokrata, szambelan papieski, ks. Zygmunt Kaczy\u0144ski (1894-1953). Najbardziej p\u0142odnym publicyst\u0105 tygodnika, nadaj\u0105cym mu wi\u0119c ton, by\u0142 pisarz Jerzy Braun (1901-1975), propagator \u201efilozofii absolutnej\u201d, zwanej te\u017c mesjanizmem, najwi\u0119kszego XIX-wiecznego filozofa polskiego (acz pisz\u0105cego po francusku), J\u00f3zefa Hoene-Wro\u0144skiego, w czasie wojny za\u0142o\u017cyciel podziemnej katolickiej organizacji pod nazw\u0105 UNIA (kt\u00f3rej – szeregowym – cz\u0142onkiem by\u0142 te\u017c Karol Wojty\u0142a), oraz ostatni delegat legalnego rz\u0105du Rzeczypospolitej Polskiej na Kraj i autor Testamentu Polski Walcz\u0105cej<\/em> z 5 lipca 1945. W redakcji pisma znale\u017ali si\u0119 tak\u017ce przedwojenni konserwaty\u015bci, jak Adam Grabowski (1902-1986), oraz reprezentuj\u0105cy ideologi\u0119 nacjonalizmu chrze\u015bcija\u0144skiego (resp<\/em>. narodowo-katolick\u0105) dzia\u0142acze Stronnictwa Narodowego (na kt\u00f3rego legalizacj\u0119 komuni\u015bci si\u0119 nie zgodzili), po\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wybija\u0142 si\u0119 ju\u017c w\u00f3wczas dzia\u0142acz m\u0142odego pokolenia Wies\u0142aw Chrzanowski (1923-2012). Co warto podkre\u015bli\u0107, niemal wszyscy cz\u0142onkowie zespo\u0142u redakcyjnego byli podczas okupacji niemieckiej konspiratorami i \u017co\u0142nierzami Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego, a ks. Kaczy\u0144ski by\u0142 ministrem o\u015bwiaty w rz\u0105dzie emigracyjnym.<\/p>\r\n

\u201eTygodnik Warszawski\u201d odwa\u017cnie przeciwstawia\u0142 si\u0119 \u201epsychozie kl\u0119ski\u201d4<\/a><\/sup> i afirmowa\u0142 \u201epostaw\u0119 czynn\u0105\u201d5<\/a><\/sup> wobec sfery spo\u0142eczno-politycznej. Katolicka ofensywa pisma sz\u0142a w trzech kierunkach: akcentowania nierozerwalno\u015bci zwi\u0105zku narodu polskiego z Ko\u015bcio\u0142em katolickim, wyra\u017cania wiary w mo\u017cliwo\u015b\u0107 urzeczywistnienia \u201epe\u0142nego chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d6<\/a><\/sup>, czyli realizacji zasad moralnych chrystianizmu w \u017cyciu spo\u0142ecznym, oraz przypominania, \u017ce chrze\u015bcija\u0144ski \u0142ad spo\u0142eczny by\u0142 zawsze ide\u0105 przewodni\u0105 polskiej kultury narodowej, kt\u00f3ra pozostaje nadal aktualna. Pi\u00f3rem Brauna i innych autor\u00f3w pismo g\u0142osi\u0142o otwarcie program \u201epa\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego\u201d7<\/a><\/sup>, poj\u0119tego jako zrzeszenie etyczno-prawne, zapewniaj\u0105ce obywatelom nie tylko dobrobyt materialny, ale r\u00f3wnie\u017c rozw\u00f3j duchowy, kt\u00f3rego celem najwy\u017cszym jest B\u00f3g (na \u0142amach pisma drukowano te\u017c t\u0142umaczenie pracy w\u0142oskiego teoretyka pa\u0144stwa chrze\u015bcija\u0144skiego Guida Gonelli8<\/a><\/sup>). Dop\u00f3ki pozwala\u0142a na to komunistyczna cenzura, \u201eTygodnik Warszawski\u201d bezkompromisowo atakowa\u0142 tak\u017ce ideologi\u0119 marksistowsk\u0105 jako amoraln\u0105 i antyludzk\u0105 oraz demistyfikowa\u0142 rzekomo \u201enaukowy\u201d charakter marksizmu9<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Dzia\u0142alno\u015b\u0107 \u201eTygodnika Warszawskiego\u201d zosta\u0142a brutalnie przerwana przez czerwony re\u017cim w sierpniu 1948 roku. Pismo zosta\u0142o zamkni\u0119te, a jego redaktor\u00f3w i wielu wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w aresztowano. Nast\u0119pnie wytoczono im proces pod zarzutem d\u0105\u017cenia do obalenia przemoc\u0105 \u201edemokratyczno-ludowego\u201d ustroju pa\u0144stwa oraz – szczeg\u00f3lnie pod\u0142ym i absurdalnym – bycia kolaborantami III Rzeszy: na sali s\u0105dowej i w opublikowanym stenogramie z przebiegu procesu nazywano ich \u201esojusznikami Gestapo\u201d10<\/a><\/sup>. Szczeg\u00f3ln\u0105 gehenn\u0119 – z powodu \u201ehardego zachowania\u201d – przeszed\u0142 w \u015bledztwie, katowany 250 razy, Braun, kt\u00f3remu oprawcy wybili jedno oko i ca\u0142e uz\u0119bienie. W procesie zako\u0144czonym w 1951 roku zapad\u0142y a\u017c trzy wyroki do\u017cywotniego wi\u0119zienia oraz wiele innych na czas okre\u015blony. Skazany na 10 lat ks. Kaczy\u0144ski zosta\u0142 dwa lata p\u00f3\u017aniej zamordowany w wi\u0119zieniu.<\/p>\r\n

Strategi\u0119 drug\u0105 przyj\u0105\u0142 – lecz nie od razu – krakowski \u201eTygodnik Powszechny\u201d. Zosta\u0142 on za\u0142o\u017cony, jako organ Kurii Ksi\u0105\u017c\u0119co-Metropolitalnej, przez abpa krakowskiego, Adama Stefana ksi\u0119cia-kardyna\u0142a Sapieh\u0119 (1867-1951), ciesz\u0105cego si\u0119 ogromnym autorytetem w spo\u0142ecze\u0144stwie polskim jako \u201eKsi\u0105\u017c\u0119 Niez\u0142omny\u201d zar\u00f3wno wobec okupanta hitlerowskiego, jak i komunist\u00f3w. Pierwszy numer pisma ukaza\u0142 si\u0119 ju\u017c 24 marca 1945, a wi\u0119c jeszcze przed kapitulacj\u0105 Niemiec. W 1946 roku to samo \u015brodowisko uzyska\u0142o zgod\u0119 na wydawanie miesi\u0119cznika spo\u0142eczno-kulturalnego \u201eZnak\u201d. Pocz\u0105tkowo ster \u201eTygodnika Powszechnego\u201d dzier\u017cy\u0142 faktycznie jego formalny asystent ko\u015bcielny, ks. Jan Piwowarczyk (1889-1959) – chrze\u015bcija\u0144ski demokrata, ale otwarcie polemizuj\u0105cy z marksizmem. Z pismem wsp\u00f3\u0142pracowali tak\u017ce liczni konserwaty\u015bci (nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Krak\u00f3w – dawna stolica Kr\u00f3lestwa Polskiego – by\u0142 tak\u017ce od XIX wieku stolic\u0105 konserwatyzmu polskiego).<\/p>\r\n

Z czasem jednak linia tygodnika zosta\u0142a zdominowana przez grup\u0119 wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 ze \u015brodowiska, kt\u00f3re ju\u017c przed wojn\u0105 akcentowa\u0142o tzw. katolicyzm otwarty na \u015bwiat, reprezentuj\u0105c zarazem swoi\u015bcie elitarystyczn\u0105 wizj\u0119 inteligencji katolickiej. By\u0142o to \u015brodowisko zafascynowane tym, co nazywano modelem \u201ekatolicyzmu francuskiego\u201d, maj\u0105c przede wszystkim na uwadze tzw. personalizm w wersji reprezentowanej przez Jacquesa Maritaina, g\u0142osz\u0105cego te\u017c, jak wiadomo, \u017ce \u201enowa cywilizacja chrze\u015bcija\u0144ska\u201d nie mo\u017ce opiera\u0107 si\u0119 na konfesjonalizacji pa\u0144stwa, tylko na indywidualnej aktywno\u015bci katolik\u00f3w, dzia\u0142aj\u0105cych nie jako<\/span> chrze\u015bcijanie, lecz jak<\/span> chrze\u015bcijanie. By\u0142a to koncepcja sprzeczna z nauczaniem Ko\u015bcio\u0142a o \u201echrze\u015bcija\u0144skiej konstytucji pa\u0144stw\u201d i spo\u0142ecznym panowaniu Chrystusa Kr\u00f3la, a w warunkach polskich po II wojnie \u015bwiatowej wr\u0119cz zab\u00f3jcza. Nadto, specyficznym rysem tego \u015brodowiska by\u0142a niech\u0119\u0107 do nacjonalizmu, tak\u017ce w wersji narodowo-katolickiej, a wi\u0119c postawy dominuj\u0105cej w spo\u0142ecze\u0144stwie polskim i w polskim katolicyzmie politycznym.<\/p>\r\n

Publicystami, kt\u00f3rzy najmocniej wyznaczali ten kierunek my\u015blenia i dzia\u0142ania, byli: d\u0142ugoletni, od ukazania si\u0119 pisma a\u017c do swojej \u015bmierci, redaktor naczelny \u201eTygodnika Powszechnego\u201d, Jerzy Turowicz (1912-1999), oraz pierwszy redaktor naczelny \u201eZnaku\u201d – Stanis\u0142aw Stomma (1908-2005). Manifestem tego \u015brodowiska by\u0142 artyku\u0142 Stommy Maksymalne i minimalne tendencje spo\u0142eczne katolik\u00f3w<\/em> opublikowany w \u201eZnaku\u201d w 1946 roku11<\/a><\/sup>. Sens jego przes\u0142ania sprowadza\u0142 si\u0119 do odrzucenia \u201emaksymalnych tendencji\u201d katolik\u00f3w chc\u0105cych \u201eurobi\u0107 na w\u0142asn\u0105 mod\u0142\u0119 dziedziny \u017cycia spo\u0142ecznego\u201d12<\/a><\/sup>, pocz\u0105wszy od ustroju pa\u0144stwa po \u017cycie gospodarcze. Punktem wyj\u015bcia dla tego postulatu by\u0142a redukcjonistyczna definicja katolicyzmu jako wy\u0142\u0105cznie indywidualnego \u017cycia duszy z Bogiem, w konsekwencji czego \u201ezagadnienia ustrojowe s\u0105 dla katolicyzmu rzecz\u0105 wt\u00f3rn\u0105\u201d13<\/a><\/sup>. Nale\u017cy wi\u0119c, zdaniem Stommy, zrezygnowa\u0107 z katolickiego programu spo\u0142ecznego, zawartego w dokumentach nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, oraz \u201ecofn\u0105\u0107 si\u0119 na dalsze, zupe\u0142nie ostateczne pozycje\u201d14<\/a><\/sup>. Znaczy\u0142o to tyle, \u017ce inteligencja katolicka powinna ograniczy\u0107 si\u0119 do pracy formacyjnej w ma\u0142ych kr\u0119gach, piel\u0119gnuj\u0105cej katolick\u0105 religi\u0119, moralno\u015b\u0107 i kultur\u0119.<\/p>\r\n

\u201eMinimalizm katolicki\u201d Stommy spowodowa\u0142 zrazu nie tylko polemiki ze strony \u201emaksymalist\u00f3w\u201d, czyli \u201eTygodnika Warszawskiego\u201d, protestuj\u0105cego przeciwko oddaniu spo\u0142ecze\u0144stwa i pa\u0144stwa bez walki materialistycznej ideologii15<\/a><\/sup>, ale wzburzy\u0142 nawet cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodowiska \u201eTygodnika Powszechnego\u201d; ze Stomm\u0105 polemizowali ostro J\u00f3zef Marian \u015awi\u0119cicki (1904-1999) oraz ks. Piwowarczyk16<\/a><\/sup>. Jednak coraz bardziej pogarszaj\u0105ca si\u0119 sytuacja polityczna sprzyja\u0142a przyj\u0119ciu postawy proponowanej przez Stomm\u0119. Chocia\u017c przedstawiciele tej grupy podkre\u015blali, \u017ce jako katolicy nie mog\u0105 przyj\u0105\u0107 ideologii marksistowskiej za swoj\u0105, to jednak stopniowo coraz bardziej przesuwali granice oporu oraz akceptacji narzuconego systemu spo\u0142eczno-gospodarczego. Ju\u017c w 1946 roku Turowicz o\u015bwiadczy\u0142, \u017ce \u201eob\u00f3z katolicki\u201d nie stoi na stanowisku zasadniczej negacji wobec dokonuj\u0105cych si\u0119 w Polsce przemian i zdaje sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce era kapitalizmu min\u0119\u0142a bezpowrotnie, a ewolucja ustroju musi i\u015b\u0107 od liberalizmu w stron\u0119 gospodarki planowej17<\/a><\/sup>, a w podpisanym wsp\u00f3lnie przez Turowicza i Stomm\u0119 edytorialu Katolicy w Polsce Ludowej<\/em> w numerze 50 z 1950 roku zosta\u0142a og\u0142oszona jakby formalna kapitulacja, gdy\u017c o\u015bwiadczono: \u201eZwyci\u0119stwo marksist\u00f3w jest bezapelacyjne. I katolicy ten fakt zwyci\u0119stwa uznaj\u0105\u201d18<\/a><\/sup>. Non possumus<\/em> tego \u015brodowiska okaza\u0142a si\u0119 dopiero kwestia tre\u015bci nekrologu J\u00f3zefa Stalina, \u017c\u0105danej przez cenzur\u0119, co spowodowa\u0142o odebranie tygodnika jego w\u0142a\u015bcicielom, a po kilkumiesi\u0119cznej przerwie w jego ukazywaniu si\u0119 – przekazanie jego redakcji grupie zwi\u0105zanej z otwarcie kolaboracyjnym Stowarzyszeniem PAX.<\/p>\r\n

W\u0142a\u015bnie to stowarzyszenie, skupiaj\u0105ce tzw. katolik\u00f3w spo\u0142ecznie post\u0119powych, sta\u0142o si\u0119 wehiku\u0142em trzeciej z wyodr\u0119bnionych tu strategii. Jej pojawienie si\u0119 stanowi\u0142o efekt bardzo z\u0142o\u017conej ewolucji, maj\u0105cej nawet cechy karko\u0142omnej wolty ideologiczno-politycznej. Rzecz w tym, \u017ce trzon \u015brodowiska PAX, z jego liderem, Boles\u0142awem Piaseckim (1915-1979) na czele, wywodzi\u0142 si\u0119 z przedwojennego, niezbyt licznego, ale bardzo dynamicznego Ruchu Narodowo-Radykalnego \u201eFalanga\u201d. Grupa ta, usytuowana na narodowo-rewolucyjnym skraju obozu narodowego, g\u0142osi\u0142a program \u201etotalizmu katolickiego\u201d, opartego na podporz\u0105dkowaniu spo\u0142ecze\u0144stwa i pa\u0144stwa monopartyjnej \u201eorganizacji narodu\u201d z \u201ewodzem\u201d b\u0119d\u0105cym zarazem g\u0142ow\u0105 pa\u0144stwa19<\/a><\/sup>, tote\u017c zazwyczaj postrzegana jest jako polska odmiana faszyzmu. Mieszanka element\u00f3w tradycjonalistycznych z rewolucyjnymi, antymarksizmu i antykapitalizmu z radykalizmem spo\u0142ecznym i programowym etatyzmem oraz \u201edialektyka pi\u0119\u015bci i pistoletu\u201d upodabnia\u0142y Falang\u0119 polsk\u0105 do Falangi hiszpa\u0144skiej, a niew\u0105tpliwa charyzma jej lidera – osobi\u015bcie do Jos\u00c3\u00a9 Antonia Prima de Rivery.<\/p>\r\n

W czasie II wojny \u015bwiatowej i pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 Piasecki – aresztowany przez Niemc\u00f3w, lecz zwolniony po interwencji dyplomacji w\u0142oskiej – za\u0142o\u017cy\u0142 konspiracyjn\u0105 organizacj\u0119 Konfederacja Narodu, kt\u00f3ra reprezentowa\u0142a maksymalistyczny i najbardziej optymistyczny program w ca\u0142ym polskim podziemiu, za podstaw\u0119 maj\u0105cy za\u0142o\u017cenie jednoczesnej kl\u0119ski Rosji sowieckiej i Niemiec hitlerowskich, tote\u017c zak\u0142adaj\u0105cy utworzenie pod egid\u0105 Polski Imperium S\u0142owia\u0144skiego, obejmuj\u0105cego obszar od rzek \u0141aby i Sali na zachodzie po Bram\u0119 Smole\u0144sk\u0105 na przedpolach Moskwy. Utworzone przez KN tzw. Uderzeniowe Bataliony Kadrowe (p\u00f3\u017aniej podporz\u0105dkowane Armii Krajowej) ws\u0142awi\u0142y si\u0119 brawurowymi akcjami zbrojnymi, walcz\u0105c zar\u00f3wno z Niemcami, jak i z sowieck\u0105 i komunistyczn\u0105 partyzantk\u0105. Jednak faktyczne losy wojny obr\u00f3ci\u0142y w nico\u015b\u0107 iluzj\u0119 Imperium S\u0142owia\u0144skiego, a sam Piasecki w listopadzie 1944 zosta\u0142 schwytany przez Rosjan. Wedle wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa powinien zosta\u0107 rozstrzelany, ale sta\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie inaczej. Przes\u0142uchiwany kilkakrotnie przez samego gen. Iwana Sierowa – g\u0142\u00f3wnego \u201edoradc\u0119\u201d NKWD przy Ministerstwie Bezpiecze\u0144stwa Publicznego, kt\u00f3ry dokona\u0142 porwania 16 przyw\u00f3dc\u00f3w Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego – napisa\u0142 dla niego memoria\u0142 i zdo\u0142a\u0142 przekona\u0107 do wy\u0142o\u017conej tam koncepcji wci\u0105gni\u0119cia do wsp\u00f3\u0142pracy z komunistami \u015brodowisk katolickich, narodowych i prawicowych, opowiadaj\u0105cych si\u0119 z pobudek realizmu geopolitycznego za sojuszem z Rosj\u0105 sowieck\u0105, a przy okazji – tzw. roz\u0142adowania lasu, czyli wyprowadzania ludzi ze zbrojnego podziemia niepodleg\u0142o\u015bciowego. Piasecki nie m\u00f3g\u0142 przy tym wiedzie\u0107, \u017ce identyczn\u0105 w tre\u015bci propozycj\u0119 z\u0142o\u017cy\u0142 w Krakowie przedstawicielowi polskoj\u0119zycznych komunist\u00f3w, Jerzemu Borejszy (w\u0142a\u015bc. Beniaminowi Goldbergowi), publicysta i polityk konserwatywny Aleksander Boche\u0144ski (1904-2001).<\/p>\r\n

Piasecki zosta\u0142 zwolniony z wi\u0119zienia w lipcu 1945 i natychmiast otrzyma\u0142 zgod\u0119 na za\u0142o\u017cenie tygodnika \u201eDzi\u015b i Jutro\u201d, na kt\u00f3rego \u0142amach zacz\u0119to propagowa\u0107 wspomnian\u0105 koncepcj\u0119. W 1947 roku otrzyma\u0142 r\u00f3wnie\u017c zezwolenie na za\u0142o\u017cenie Stowarzyszenia PAX oraz wydawanie dziennika \u201eS\u0142owo Powszechne\u201d – jedynej deklaratywnie katolickiej gazety codziennej w ca\u0142ej historii PRL, a dwa lata p\u00f3\u017aniej r\u00f3wnie\u017c Instytutu Wydawniczego PAX oraz katolickiego Liceum \u015bw. Augustyna. Co r\u00f3wnie wa\u017cne, Piaseckiemu i jego ludziom pozwolono zbudowa\u0107 pot\u0119\u017cne zaplecze gospodarczo-finansowe w postaci wielobran\u017cowego przedsi\u0119biorstwa, co by\u0142o zupe\u0142nym ewenementem w gospodarce socjalistycznej. Ca\u0142ym tym koncernem polityczno-prasowo-gospodarczym Piasecki rz\u0105dzi\u0142 jako niekwestionowany dyktator, zupe\u0142nie jak przed wojn\u0105 w Falandze. Niew\u0105tpliw\u0105 zas\u0142ug\u0105 Piaseckiego by\u0142o uratowanie wielu ludzi przed \u015bmierci\u0105, wyci\u0105gni\u0119cie ich z wi\u0119zie\u0144 i danie im \u017ar\u00f3d\u0142a utrzymania w wydawnictwie b\u0105d\u017a w przedsi\u0119biorstwie, jak r\u00f3wnie\u017c drukowanie w wielosettysi\u0119cznych nak\u0142adach Pisma \u015awi\u0119tego i warto\u015bciowej literatury katolickiej.<\/p>\r\n

Jednak cena, kt\u00f3r\u0105 Piasecki i PAX p\u0142aci\u0142 za te koncesje, by\u0142a ogromna. Ju\u017c w grudniu 1948 \u201eDzi\u015b i Jutro\u201d, pi\u00f3rem Konstantego \u0141ubie\u0144skiego (1910-1977), w artykule List otwarty do Pana Juliana \u0141ady<\/em> przekroczy\u0142o granic\u0119 kolaboracji politycznej i geopolitycznej, przechodz\u0105c na p\u0142aszczyzn\u0119 kolaboracji r\u00f3wnie\u017c ideologicznej. Sporz\u0105dzaj\u0105c bilans pierwszych lat istnienia \u201ePolski Ludowej\u201d, autor uzna\u0142 za historyczn\u0105 zas\u0142ug\u0119 komunist\u00f3w obalenie ustroju kapitalistycznego (czytaj: zniesienie du\u017cej i \u015bredniej w\u0142asno\u015bci prywatnej) i opowiedzia\u0142 si\u0119 w imieniu \u015brodowisku za socjalizmem jako ustrojem spo\u0142eczno-gospodarczym20<\/a><\/sup>. Aby usprawiedliwi\u0107 t\u0119 opcj\u0119 za socjalizmem, Piasecki wymy\u015bli\u0142 schemat, w kt\u00f3rym dokona\u0142 sztucznego rozdzielenia w marksizmie jego warstwy \u015bwiatopogl\u0105dowej – materialistycznej i ateistycznej, dla katolik\u00f3w niemo\u017cliwej do zaakceptowania – od warstwy spo\u0142eczno-ekonomicznej, kt\u00f3rej przyzna\u0142 moraln\u0105 wy\u017cszo\u015b\u0107 nad kapitalizmem, jednocze\u015bnie nie przewiduj\u0105c \u017cadnej alternatywy dla obu. By\u0142o to zatem jaskrawo sprzeczne z podej\u015bciem na przyk\u0142ad prymasa Wyszy\u0144skiego, kt\u00f3ry te\u017c surowo ocenia\u0142 liberalny kapitalizm, ale stawia\u0142 go obok socjalizmu, jako dwie ideologie materialistyczne, przeciwstawiaj\u0105c im chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 wizj\u0119 cz\u0142owieka i porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Piaseckiemu jednak jego konstrukcja by\u0142a potrzebna po to, aby dowie\u015b\u0107, \u017ce katolicy mog\u0105, nie wyrzekaj\u0105c si\u0119 wiary, wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z marksistami w budowaniu socjalizmu. Swoim fanatycznie oddanym zwolennikom porozumiewawczo dodawa\u0142, \u017ce chocia\u017c marksizm zwyci\u0119\u017cy w globalnej konfrontacji z kapitalizmem, to jednak jego w\u0142asne b\u0142\u0119dy filozoficzne zostan\u0105 p\u00f3\u017aniej przezwyci\u0119\u017cone przez katolicyzm21<\/a><\/sup>. Z czasem w tych swoich aberracjach Piasecki posun\u0105\u0142 si\u0119 nawet do og\u0142oszenia, \u017ce sam Duch \u015awi\u0119ty sprzyja budowaniu socjalizmu. Nie mog\u0142o to uj\u015b\u0107 uwadze Stolicy Apostolskiej i w 1955 roku Kongregacja Indeksu wpisa\u0142a na index libri prohibitorum <\/em>ksi\u0105\u017ck\u0119 Piaseckiego Zagadnienia istotne<\/em> oraz tygodnik \u201eDzi\u015b i Jutro\u201d. Piasecki natychmiast podporz\u0105dkowa\u0142 si\u0119 formalnie decyzji, ksi\u0105\u017ck\u0119 wycofa\u0142 z obiegu, a tygodnik zlikwidowa\u0142, zast\u0119puj\u0105c go nowym tytu\u0142em \u201eKierunki\u201d, ale faktycznie pozosta\u0142 przy g\u0142oszonych pogl\u0105dach. W sferze dzia\u0142a\u0144 kompromitowa\u0142y go tak\u017ce kontakty z aparatem bezpiecze\u0144stwa oraz dwuznaczna rola odegrana w szczytowym momencie konfrontacji re\u017cimu z Ko\u015bcio\u0142em, kiedy to namawia\u0142 Wyszy\u0144skiego do przyj\u0119cia dekretu o obsadzaniu stanowisk ko\u015bcielnych.<\/p>\r\n

W my\u015bli i dzia\u0142alno\u015bci Piaseckiego mo\u017cna wyodr\u0119bni\u0107 elementy realistyczne i utopijne. Realistyczne by\u0142o jego prze\u015bwiadczenie powzi\u0119te w 1945 roku, \u017ce \u201ebolszewicy st\u0105d nie wyjd\u0105 przez 50 lat\u201d, wi\u0119c trzeba znale\u017a\u0107 z nimi jaki\u015b modus vivendi<\/em>, \u017ceby przetrwa\u0107, co nazywa\u0142 \u201eprzezwyci\u0119\u017caniem zwyci\u0119zcy\u201d. Utopijna w tej strategii by\u0142a natomiast idea \u201ewielo\u015bwiatopogl\u0105dowo\u015bci obozu socjalistycznego\u201d22<\/a><\/sup>, a zw\u0142aszcza id\u00c3\u00a9e fixe<\/em>, \u017ce mo\u017cna doprowadzi\u0107 do sytuacji, w kt\u00f3rej w\u0142adz\u0105 b\u0119d\u0105 si\u0119 wymienia\u0107 dwie partie akceptuj\u0105ce spo\u0142eczne zasady socjalizmu: marksistowska i katolicka.<\/p>\r\n

1956-1976<\/h4>\r\n

W rezultacie perturbacji, jakie w Zwi\u0105zku Sowieckim nast\u0105pi\u0142y po \u015bmierci Stalina (marzec 1953), oraz pot\u0119pienia na XX Zje\u017adzie Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Sowieckiego (luty 1956) przez jej nowego sekretarza generalnego Nikit\u0119 Chruszczowa tzw. kultu jednostki nast\u0105pi\u0142a tzw. destalinizacja oraz \u201eodwil\u017c\u201d, czyli w pierwszym rz\u0119dzie odst\u0105pienie od masowego terroru. W bloku sowieckim owa \u201eodwil\u017c\u201d mia\u0142a najwi\u0119ksze reperkusje na W\u0119grzech – gdzie jednak zbrojny zryw wolno\u015bciowy zako\u0144czy\u0142 si\u0119 brutaln\u0105 pacyfikacj\u0105 przez Armi\u0119 Czerwon\u0105 – oraz w\u0142a\u015bnie w Polsce. Chocia\u017c i tutaj st\u0142umione zosta\u0142o krwawo powstanie robotnicze w Poznaniu w czerwcu 1956, to jednak nie dosz\u0142o do takiej tragedii, jak na W\u0119grzech, a Polska uzyska\u0142a rzeczywi\u015bcie pewien margines swobody, stopie\u0144 zale\u017cno\u015bci od ZSSR zmniejszy\u0142 si\u0119 znacznie i jego formy przybra\u0142y mniej ostentacyjny charakter. Ju\u017c w kwietniu 1956 zwolniono z wi\u0119zie\u0144 niemal wszystkich wi\u0119\u017ani\u00f3w politycznych, nast\u0119pnie anulowano im wyroki, a niekt\u00f3rzy uzyskali nawet rehabilitacj\u0119. Punktem przesilenia politycznego by\u0142 pa\u017adziernik 1956, kiedy to w dramatycznych okoliczno\u015bciach – ruch\u00f3w wojsk sowieckich na terenie Polski – na VIII Plenum KC PZPR nast\u0105pi\u0142a zmiana na stanowisku I sekretarza, kt\u00f3rym zosta\u0142 W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, komunista ju\u017c wcze\u015bniej wykazuj\u0105cy pewn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u0107 wobec moskiewskiego hegemona i nawet przez pewien czas wi\u0119ziony. Zaakceptowany teraz przez Chruszczowa, kt\u00f3ry osobi\u015bcie przyby\u0142 do Warszawy, Gomu\u0142ka proklamowa\u0142 tzw. polsk\u0105 drog\u0119 do socjalizmu, co oznacza\u0142o przede wszystkim: wycofanie si\u0119 z kolektywizacji rolnictwa i zaakceptowanie drobnej (ch\u0142opskiej) w\u0142asno\u015bci rolnej; rezygnacj\u0119 z forsowania w kulturze tzw. socrealizmu i wydatne zwi\u0119kszenie swob\u00f3d kulturalnych r\u00f3wnie\u017c w \u017cyciu naukowym; wycofanie si\u0119 z otwartej walki z Ko\u015bcio\u0142em, przywr\u00f3cenie mu niekt\u00f3rych form dzia\u0142alno\u015bci duszpasterskiej, wcze\u015bniej zlikwidowanych, a tak\u017ce przyznanie koncesji na istnienie pewnych form dzia\u0142alno\u015bci laikatu.<\/p>\r\n

Prymas Wyszy\u0144ski zosta\u0142 zwolniony z internowania w klasztorze w Koma\u0144czy i dopuszczony do ponownego obj\u0119cia swojego urz\u0119du arcybiskupiego. Z wi\u0119zie\u0144 wyszli te\u017c inni duchowni, w tym szczeg\u00f3lnie okrutnie torturowany w \u015bledztwie (zrywano mu mi\u0119dzy innymi paznokcie i godzinami trzymano bez ubrania w lodowatej, pe\u0142nej fekali\u00f3w celi) bp Antoni Baraniak (1904-1977). Wzgl\u0119dny dobrostan Ko\u015bcio\u0142a nie trwa\u0142 jednak d\u0142ugo. W\u0142adze komunistyczne nigdy nie zrezygnowa\u0142y z agresywnej propagandy antyreligijnej i pr\u00f3b ateizacji narodu; w 1961 roku ostatecznie wycofano nauczanie religii ze szk\u00f3\u0142 (przywr\u00f3cone po 1956). S\u0142u\u017cba Bezpiecze\u0144stwa inwigilowa\u0142a duchownych i katolik\u00f3w \u015bwieckich, buduj\u0105c tak\u017ce siatk\u0119 agenturaln\u0105 w\u015br\u00f3d ksi\u0119\u017cy, najcz\u0119\u015bciej poprzez wykorzystywanie ich upadk\u00f3w moralnych. Sta\u0142ym polem konfliktu by\u0142a tak\u017ce kwestia budowy nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w dla zaspokajania potrzeb duszpasterskich. W\u0142adze nie dopuszcza\u0142y przede wszystkim do wznoszenia \u015bwi\u0105ty\u0144 w nowych dzielnicach mieszkaniowych i w miastach tworzonych wraz z forsown\u0105 industrializacj\u0105, takich jak Nowa Huta pod Krakowem. W\u0142a\u015bnie tam 27 kwietnia 1960 dosz\u0142o do prawdziwej bitwy ulicznej pomi\u0119dzy milicj\u0105 a wiernymi broni\u0105cymi krzy\u017ca wzniesionego w miejscu, gdzie mia\u0142 powsta\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz udzielon\u0105 wcze\u015bniej zgod\u0119 cofni\u0119to. Najwi\u0119ksz\u0105 w\u015bciek\u0142o\u015b\u0107 komunist\u00f3w budzi\u0142 jednak opracowany przez prymasa Wyszy\u0144skiego jeszcze podczas internowania i zapocz\u0105tkowany aktem Jasnog\u00f3rskich \u015alub\u00f3w Narodu Polskiego w Cz\u0119stochowie, 26 sierpnia 1956, plan duchowej mobilizacji katolickiego spo\u0142ecze\u0144stwa poprzez obchody tzw. Wielkiej Nowenny przed Millenium Chrztu Polski (966-1966). Programem tej nowenny by\u0142o wprowadzanie w \u017cycie poszczeg\u00f3lnych \u015blubowa\u0144 odnawiaj\u0105cych ducha narodu, a wsparciem duchowym dla nich by\u0142a peregrynacja kopii cudownego obrazu Matki Boskiej Cz\u0119stochowskiej po wszystkich diecezjach i parafiach. W\u0142adze r\u00f3\u017cnymi sposobami usi\u0142owa\u0142y przeszkodzi\u0107 tym niekontrolowanym przez siebie zgromadzeniom. Kulminacj\u0105 tej wrogo\u015bci komunist\u00f3w by\u0142 rok milenijny 1966, kiedy to obraz zosta\u0142 \u201earesztowany\u201d i odwieziony do Cz\u0119stochowy na Jasn\u0105 G\u00f3r\u0119, z zakazem jej opuszczania, lecz wtedy po parafiach zacz\u0119\u0142y pielgrzymowa\u0107 puste ramy, Ewangeliarz, lilia i \u015bwieca.<\/p>\r\n

Je\u015bli chodzi o laikat, to beneficjentem \u201eodwil\u017cy\u201d po Pa\u017adzierniku 1956 okaza\u0142o si\u0119 krakowskie \u015brodowisko, kt\u00f3remu przewodzi\u0142 Jerzy Turowicz. Grupa ta odzyska\u0142a \u201eTygodnik Powszechny\u201d oraz miesi\u0119cznik \u201eZnak\u201d. Co wi\u0119cej, zosta\u0142a liczebnie wzmocniona przez warszawsk\u0105 grup\u0119 skupion\u0105 wok\u00f3\u0142 nowego (od 1958) miesi\u0119cznika \u201eWi\u0119\u017a\u201d, kt\u00f3remu przewodzi\u0142 Tadeusz Mazowiecki (1927-2013). Grupa \u201eWi\u0119zi\u201d wywodzi\u0142a si\u0119 z PAX, ale ze wzgl\u0119du na m\u0142ody wiek jej cz\u0142onk\u00f3w nie mia\u0142a nacjonalistyczno-radykalnej przesz\u0142o\u015bci \u201epretorian\u00f3w\u201d Piaseckiego. Natomiast sam Mazowiecki, jako redaktor naczelny \u201eWroc\u0142awskiego Tygodnika Katolik\u00f3w\u201d, splami\u0142 si\u0119 brutalnym atakiem na uwi\u0119zionego i torturowanego bpa kieleckiego, Czes\u0142awa Kaczmarka23<\/a><\/sup>. Grupa Mazowieckiego, zwana potocznie \u201efrond\u0105\u201d, zbuntowa\u0142a si\u0119 przeciwko Piaseckiemu w 1955 roku, zarzucaj\u0105c mu \u201eniedemokratyczny styl kierowania\u201d stowarzyszeniem, przy czym pomocy w walce o przej\u0119cie PAX szuka\u0142a u w\u0142adz partii komunistycznej (PZPR), ale bezskutecznie, i sama zosta\u0142a wyeliminowana ze stowarzyszenia. Fuzja grupy Mazowieckiego ze \u015brodowiskiem \u201eTygodnika Powszechnego\u201d oznacza\u0142a jednak jeszcze wi\u0119kszy wsp\u00f3lny przechy\u0142 na lewo, albowiem \u201eWi\u0119\u017a\u201d inspirowa\u0142a si\u0119 personalizmem jeszcze bardziej radykalnym ni\u017c Maritaina, bo Emmanuela Mouniera i \u201eEsprit\u201d, nadto za\u015b otwarcie i szczerze opowiada\u0142a si\u0119 za socjalizmem, walcz\u0105c jedynie o \u201ehumanistyczn\u0105 perspektyw\u0119 \u015bwiata socjalistycznego\u201d24<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

\u201eTygodnik Powszechny\u201d i \u201eWi\u0119\u017a\u201d zdominowa\u0142y pi\u0119\u0107 Klub\u00f3w Inteligencji Katolickiej (Warszawa, Krak\u00f3w, Wroc\u0142aw, Pozna\u0144 i Toru\u0144), na kt\u00f3rych istnienie w\u0142adze da\u0142y koncesj\u0119. Co najwa\u017cniejsze, \u015brodowisko to otrzyma\u0142o ofert\u0119 wej\u015bcia do polityki pa\u0144stwowej i j\u0105 przyj\u0119\u0142o. Oferta polega\u0142a na tym, \u017ce ci dzia\u0142acze katoliccy, kt\u00f3rych zaakceptowa\u0142o kierownictwo Partii (komunistycznej), otrzymali tzw. miejsca mandatowe na jedynej krajowej li\u015bcie wyborczej tzw. Frontu Jedno\u015bci Narodu, skupiaj\u0105cego PZPR oraz jej \u201estronnictwa sojusznicze\u201d i wyselekcjonowanych bezpartyjnych. \u201eWybrani\u201d w ten spos\u00f3b, a raczej mianowani, pos\u0142owie katoliccy otrzymali zezwolenie na utworzenie Ko\u0142a (ale nie Klubu) Poselskiego \u201eZnak\u201d – odt\u0105d stanie si\u0119 to r\u00f3wnie\u017c nieformaln\u0105 nazw\u0105 ca\u0142ego \u015brodowiska. Liczba pos\u0142\u00f3w Ko\u0142a nie przekracza\u0142a pi\u0119ciu, z wyj\u0105tkiem kadencji 1956-1961, kiedy to przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do niego kilku pos\u0142\u00f3w niezrzeszonych. Nadto, zwi\u0105zany ze \u015brodowiskiem pisarz Jerzy Zawieyski (1902-1969) zosta\u0142 mianowany jednym z szesnastu cz\u0142onk\u00f3w Rady Pa\u0144stwa – fasadowej instytucji pe\u0142ni\u0105cej formalnie obowi\u0105zki kolektywnej g\u0142owy pa\u0144stwa.<\/p>\r\n

Swoje zaanga\u017cowanie w \u015bci\u015ble limitowan\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 grupa \u201eZnaku\u201d uzasadnia\u0142a sformu\u0142owan\u0105 ad hoc<\/em> w serii artyku\u0142\u00f3w Turowicza25<\/a><\/sup>, Stommy26<\/a><\/sup> i Stefana Kisielewskiego27<\/a><\/sup> (1911-1991) doktryn\u0105 tzw. neopozytywizmu (nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce odniesieniem nie jest tu pozytywizm w sensie og\u00f3lnoeuropejskiego pr\u0105du umys\u0142owego w XIX wieku, lecz tzw. pozytywizm warszawski w okresie po st\u0142umieniu powstania styczniowego przeciwko Rosji w 1864 roku, rozumiany jako polityka ostro\u017cna, ugodowa i realistyczna, w przeciwie\u0144stwie do romantycznego insurekcjonizmu). Neopozytywizm ten motywowany by\u0142 przede wszystkim wzgl\u0119dami geopolitycznymi, tj. akceptacj\u0105 faktu uzale\u017cnienia (nazywanego \u201esojuszem\u201d) Polski od Rosji Sowieckiej. Polska jednak, jak to pisa\u0142 Kisielewski, powinna by\u0107 \u201enogami\u201d na Wschodzie, a \u201eg\u0142ow\u0105\u201d na Zachodzie, to znaczy, \u017ce pomimo politycznych, militarnych i gospodarczych wi\u0119z\u00f3w ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim duchowo i kulturalnie nale\u017cy i chce nale\u017ce\u0107 do zachodniej cywilizacji \u0142aci\u0144skiej. Tym samym stosunki \u201ePolski Ludowej\u201d (PRL) z ZSSR powinny zosta\u0107 odideologizowane i oparte wy\u0142\u0105cznie na wsp\u00f3lnocie interes\u00f3w. Akceptuj\u0105c r\u00f3wnie\u017c z powod\u00f3w geopolitycznych w\u0142adz\u0119 partii komunistycznej w Polsce, bo tylko ona gwarantuje Rosjanom lojalno\u015b\u0107 Polski, pos\u0142owie katoliccy chc\u0105 sta\u0142ego zwi\u0119kszania swob\u00f3d religijnych, kulturalnych i gospodarczych kraju, ale b\u0119d\u0105 odgrywa\u0107 rol\u0119 \u201eperswaduj\u0105cej i doradzaj\u0105cej opozycji Jego Kr\u00f3lewskiej Mo\u015bci\u201d28<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Program neopozytywizmu, cho\u0107 minimalistyczny, okaza\u0142 si\u0119 i tak nazbyt wyg\u00f3rowany. Komuni\u015bci nie \u017cyczyli sobie \u017cadnego \u201edoradztwa\u201d ani w og\u00f3le opozycji i nie tolerowali \u017cadnej dyskusji w sprawach, kt\u00f3re wykracza\u0142y poza kr\u0105g kwestii \u015bci\u015ble ko\u015bcielnych. Pos\u0142owie, kt\u00f3rzy przekraczali t\u0119 granic\u0119, byli z kadencji na kadencj\u0119 eliminowani z list wyborczych i zast\u0119powani pos\u0142uszniejszymi. Jako pierwszego spotka\u0142o to najbardziej \u201eniepokornego\u201d Kisielewskiego, kt\u00f3ry odt\u0105d stawa\u0142 si\u0119 w coraz wi\u0119kszym stopniu rozpoznawalnym w spo\u0142ecze\u0144stwie i przez to bardzo popularnym opozycjonist\u0105 wobec systemu. Jego cotygodniowe felietony, zamieszczane na ostatniej stronie \u201eTygodnika Powszechnego\u201d, by\u0142y czytywane entuzjastycznie, poniewa\u017c pisarz ten znalaz\u0142 metod\u0119 – wzorowan\u0105 na wrogu Napoleona III, Henrim de Rochefort – wyszydzania absurd\u00f3w socjalizmu w spos\u00f3b tak finezyjny, \u017ce cenzura na og\u00f3\u0142 nie mia\u0142a si\u0119 do czego przyczepi\u0107. W 1968 roku Kisielewski zostanie nawet dotkliwie pobity w zau\u0142kach Starego Miasta w Warszawie przez \u201enieznanych sprawc\u00f3w\u201d. W tym samym roku, w nast\u0119pstwie tzw. wydarze\u0144 marcowych, b\u0119d\u0105cych z\u0142o\u017conym splotem buntu m\u0142odzie\u017cy akademickiej i \u015brodowiska literackiego przeciwko ograniczeniom swob\u00f3d w kulturze z wewn\u0105trzpartyjn\u0105 rozgrywk\u0105 frakcji \u201enarodowo-komunistycznej\u201d z \u201esyjonistyczn\u0105\u201d, pos\u0142owie \u201eZnaku\u201d zostali do\u015b\u0107 brutalnie zaatakowani z trybuny sejmowej, a Zawieyski straci\u0142 funkcj\u0119 w Radzie Pa\u0144stwa i nied\u0142ugo potem zmar\u0142 (oficjalnie wypad\u0142 z okna w szpitalu) w podejrzanych okoliczno\u015bciach. By\u0142 to zarazem pierwszy przypadek zbli\u017cenia tego \u015brodowiska do neotrockistowskiej grupy \u201edysydent\u00f3w\u201d usuni\u0119tych wcze\u015bniej z partii komunistycznej, odgrywaj\u0105cych istotn\u0105 rol\u0119 w \u201ewydarzeniach marcowych\u201d. Ostateczna kl\u0119ska polityki neopozytywistycznej nast\u0105pi\u0142a w 1976 roku, kiedy to jedyny z pos\u0142\u00f3w \u201eZnaku\u201d od pocz\u0105tku istnienia ko\u0142a i jego przewodnicz\u0105cy, Stanis\u0142aw Stomma, wstrzyma\u0142 si\u0119 od g\u0142osu podczas g\u0142osowania w Sejmie poprawek do konstytucji PRL m\u00f3wi\u0105cych o \u201ewieczystym sojuszu\u201d ze Zwi\u0105zkiem Sowieckim oraz o \u201eprzewodniej roli partii w budowaniu socjalizmu\u201d. \u201eBohaterstwo\u201d Stommy nie by\u0142o jednak a\u017c tak wielkie, nie tylko dlatego, \u017ce nie zag\u0142osowa\u0142 przeciw, ale r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce wiedzia\u0142 ju\u017c, \u017ce i tak komuni\u015bci nie zaakceptuj\u0105 jego obecno\u015bci w nast\u0119pnej kadencji, wi\u0119c zako\u0144czenie kariery czym\u015b tak haniebnym, jak poparcie tych poprawek, by\u0142oby plam\u0105 na \u017cyciorysie nie do zmazania.<\/p>\r\n

Jeszcze bardziej ujemn\u0105 stron\u0105 dzia\u0142alno\u015bci grupy \u201eZnak\u201d w tym okresie by\u0142a permanentna nielojalno\u015b\u0107 wobec prymasa Wyszy\u0144skiego i obranej przez niego linii post\u0119powania wobec re\u017cimu. Wynika\u0142o to zar\u00f3wno z zasadniczych rozbie\u017cno\u015bci co do pojmowania katolicyzmu i wizji Ko\u015bcio\u0142a, jak i z b\u0142\u0119dnej oceny sytuacji w aspekcie pragmatycznym. Liberalni katolicy z \u201eTygodnika Powszechnego\u201d i \u201esocjali\u015bci humanistyczni\u201d z \u201eWi\u0119zi\u201d opowiadali si\u0119 za \u201eKo\u015bcio\u0142em cichej pracy\u201d, skoncentrowanym na formacji elit, zreszt\u0105 w duchu modernistycznym. Ofensywny wobec komunistycznego materializmu i laicyzmu oraz adresowany do rzesz narodu program Prymasa jawi\u0142 im si\u0119 jako nazbyt tradycjonalistyczny, \u201eskostnia\u0142y\u201d, a nawet \u201eprymitywny\u201d, bo bazuj\u0105cy na religijno\u015bci ludowej, nadto za\u015b rozbudzaj\u0105cy nacjonalizm, kt\u00f3rego \u201emaritaini\u015bci\u201d byli, jak wiadomo, zdecydowanymi wrogami. Konflikt ten zaostrzy\u0142 si\u0119 jeszcze w czasie trwania Soboru Watyka\u0144skiego II, kiedy to \u015brodowisko \u201eTygodnika Powszechnego\u201d i \u201eWi\u0119zi\u201d ods\u0142oni\u0142o ju\u017c ca\u0142kiem swoje progresistowskie nastawienie. Wyra\u017caj\u0105c i szerz\u0105c entuzjazm wobec \u201esoborowej odnowy\u201d, \u015brodowisko to domaga\u0142o si\u0119 natychmiastowej i jak najszerszej implementacji wszystkich \u201enowinek\u201d, podczas gdy Prymas – atakowany r\u00f3wnolegle za \u201ewstecznictwo\u201d przez propagand\u0119 komunistyczn\u0105 – stara\u0142 si\u0119 przynajmniej op\u00f3\u017ani\u0107 i z\u0142agodzi\u0107 destrukcyjne skutki owej \u201eodnowy\u201d. Do tego ludzie \u201eZnaku\u201d przypisywali napi\u0119cia w stosunkach Ko\u015bcio\u0142a z pa\u0144stwem nie z\u0142ej woli komunist\u00f3w, lecz nazbyt sztywnemu i nieprzejednanemu charakterowi Wyszy\u0144skiego. Po cichu, w rozmowach prywatnych, redaktorzy \u201eTygodnika Powszechnego\u201d wr\u0119cz l\u017cyli Prymasa, a w 1963 roku Stomma posun\u0105\u0142 si\u0119 do tego, \u017ce podczas pobytu w Rzymie rozpowszechnia\u0142 w dykasteriach watyka\u0144skich tzw. Opini\u0119<\/em>, w kt\u00f3rej opisywa\u0142 Prymasa jako przeszkod\u0119 w normalizacji stosunk\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwem a Ko\u015bcio\u0142em powszechnym i polskim oraz sugerowa\u0142 wszcz\u0119cie ponad jego g\u0142ow\u0105 przez dyplomacj\u0119 papiesk\u0105 rozm\u00f3w maj\u0105cych doprowadzi\u0107 do nawi\u0105zania stosunk\u00f3w dyplomatycznych pomi\u0119dzy Stolic\u0105 Apostolsk\u0105 a PRL29<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W odr\u00f3\u017cnieniu od grupy \u201eZnaku\u201d dla PAX i Piaseckiego prze\u0142om pa\u017adziernikowy sta\u0142 si\u0119 momentem krytycznym. Wynika\u0142o to z tego, \u017ce zbyt bliskie stosunki z czynnikami re\u017cimowymi, nawi\u0105zane w poprzednim okresie, uwik\u0142a\u0142y grup\u0119 Piaseckiego w wewn\u0105trzpartyjne walki frakcji partii komunistycznej, kt\u00f3re rozgorza\u0142y po \u015bmierci Stalina. Piasecki postawi\u0142 na grup\u0119 nazywan\u0105 \u201eNatolinem\u201d, od nazwy pa\u0142acu pod Warszaw\u0105, w kt\u00f3rej zbierali si\u0119 jej cz\u0142onkowie. By\u0142a to grupa dzia\u0142aczy pochodzenia polskiego i plebejskiego, kt\u00f3ra chcia\u0142a utrzyma\u0107 stalinowskie status quo<\/em>, ale zaj\u0105\u0107 miejsce towarzyszy pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3rzy dominowali w poprzednim okresie. Ci drudzy to w\u0142a\u015bnie frakcja tzw. Pu\u0142awian, nazywana tak, poniewa\u017c zbierali si\u0119 w kamienicy przy ulicy Pu\u0142awskiej w Warszawie. Istota sprawy tkwi\u0142a jednak w tym, \u017ce Pu\u0142awianie, kt\u00f3rzy byli w najwi\u0119kszym stopniu odpowiedzialni za terror i sowietyzacj\u0119 w pierwszym dziesi\u0119cioleciu, gdy tylko w Zwi\u0105zku Sowieckim zacz\u0119\u0142a si\u0119 \u201eodwil\u017c\u201d, b\u0142yskawicznie przedzierzgn\u0119li si\u0119 w partyjnych \u201elibera\u0142\u00f3w\u201d i \u201ereformator\u00f3w\u201d, staj\u0105c na czele ruchu przemian. P\u00f3\u017aniej obie frakcje zyska\u0142y sobie dosadniejsze nazwy: \u201eCham\u00f3w\u201d i \u201e\u017byd\u00f3w\u201d30<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Piasecki, kt\u00f3ry za spraw\u0119 najpilniejsz\u0105 uzna\u0142 wyeliminowanie z polityki \u201ePu\u0142awian\u201d, opublikowa\u0142 w gor\u0105cych dniach pa\u017adziernika 1956 artyku\u0142 pt. Instynkt pa\u0144stwowy<\/em>, wzywaj\u0105cy do rozwagi, kt\u00f3ry jednak zosta\u0142 odczytany jako wrogi wolno\u015bci31<\/a><\/sup>. W propagandzie \u201ePu\u0142awian\u201d sta\u0142 si\u0119 natychmiast wrogiem nr 1, tak jakby za ca\u0142e z\u0142o stalinizmu odpowiada\u0142 w\u0142a\u015bnie on, a nie komuni\u015bci. Przypominano tak\u017ce faszyzuj\u0105cy i antysemicki charakter organizacji, kt\u00f3r\u0105 kierowa\u0142 przed wojn\u0105. W trakcie tej nagonki dosz\u0142o tak\u017ce do uprowadzenia oraz zamordowania jego 15-letniego syna, Bohdana Piaseckiego, kt\u00f3rego rany na ciele (odnalezionym dopiero dwa lata p\u00f3\u017aniej) wskazywa\u0142y na mo\u017cliwo\u015b\u0107, \u017ce dokonano na nim mordu rytualnego. W listopadzie 1956 nast\u0105pi\u0142a tak\u017ce secesja grupy dzia\u0142aczy PAX, kt\u00f3rzy utworzyli Chrze\u015bcija\u0144skie Stowarzyszenie Spo\u0142eczne (ChSS) – jedyn\u0105 z koncesjonowanych grup wyznaniowych w PRL, kt\u00f3ra statutowo mia\u0142a charakter interkonfesyjny (dotyczy\u0142o to w szczeg\u00f3lno\u015bci prawos\u0142awnych). Istnienie PAX w og\u00f3le by\u0142o zagro\u017cone, lecz uratowa\u0142 go nowy przyw\u00f3dca PZPR, W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, kt\u00f3ry wprawdzie Pu\u0142awianom zawdzi\u0119cza\u0142 powr\u00f3t do w\u0142adzy, ale nie zapomnia\u0142 im prze\u015bladowania go w minionym okresie. PAX przetrwa\u0142, a Piasecki swoj\u0105 osobist\u0105 karier\u0119 uwie\u0144czy\u0142 cz\u0142onkostwem (od 1971) w Radzie Pa\u0144stwa, ale jego sen o wielo\u015bwiatopogl\u0105dowo\u015bci ustroju socjalistycznego i rz\u0105dzeniu przez katolik\u00f3w na zmian\u0119 z komunistami nigdy si\u0119 nie urzeczywistni\u0142. W toku swojej dalszej dzia\u0142alno\u015bci PAX uprawia\u0142 szczeg\u00f3lnie szkodliw\u0105 dywersj\u0119 ideologiczn\u0105 na korzy\u015b\u0107 komunist\u00f3w za granic\u0105. Jego dzia\u0142acze, obdarowywani hojnie przywilejem paszport\u00f3w, przekonywali opini\u0119 katolick\u0105 na Zachodzie, \u017ce w Polsce pod rz\u0105dami komunist\u00f3w po\u0142o\u017cenie katolik\u00f3w ulega systematycznej poprawie.<\/p>\r\n

\u201eOdwil\u017c\u201d 1956 roku nie przynios\u0142a natomiast najmniejszych mo\u017cliwo\u015bci legalnego organizowania si\u0119 i dzia\u0142ania katolikom reprezentuj\u0105cym tradycyjny katolicyzm, nurt narodowo-katolicki czy kieruj\u0105cy si\u0119 nauk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 Ko\u015bcio\u0142a. Wszystkie pr\u00f3by zarejestrowania klub\u00f3w czy stowarzysze\u0144 tego typu spotyka\u0142y si\u0119 z odmow\u0105 w\u0142adz. W tej sytuacji katolikom tym pozosta\u0142o jedynie albo prowadzenie pracy formacyjnej w ma\u0142ych, nieformalnych k\u00f3\u0142kach (inwigilowanych przez S\u0142u\u017cb\u0119 Bezpiecze\u0144stwa), albo jeszcze bardziej ryzykowne tworzenie organizacji konspiracyjnych, albo skupienie si\u0119 wok\u00f3\u0142 prymasa Wyszy\u0144skiego w jego Zespole Informacyjnym i oddzia\u0142ywanie ideowo-wychowawcze na rzesze wiernych poprzez wyg\u0142aszanie prelekcji w pomieszczeniach parafialnych. Ten ostatni przypadek dotyczy m.in. wspomnianego ju\u017c tu przy okazji prezentacji \u201eTygodnika Warszawskiego\u201d, najwybitniejszego po wojnie reprezentanta my\u015bli katolicko-narodowej, Wies\u0142awa Chrzanowskiego, zwolnionego z wi\u0119zienia w 1954 roku. Ju\u017c rok p\u00f3\u017aniej w uwagach w zwi\u0105zku z uchwa\u0142ami emigracyjnego Stronnictwa Narodowego Chrzanowski postawi\u0142 fundamentaln\u0105 tez\u0119 ideow\u0105, i\u017c ruch narodowy musi swoj\u0105 koncepcj\u0119 programow\u0105 tworzy\u0107 na bazie \u015bwiatopogl\u0105du katolickiego nie tylko dlatego, \u017ce katolicyzm jest religi\u0105 wi\u0119kszo\u015bci narodu, ale przede wszystkim z tego powodu, \u017ce jest on po prostu Prawd\u010532<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Najwi\u0119ksz\u0105 zas\u0142ug\u0105 Chrzanowskiego by\u0142o sformu\u0142owanie opartej na g\u0142\u0119bokiej analizie historycznej teorii i praktyki dzia\u0142ania w warunkach pa\u0144stwa jeszcze totalitarnego i niesuwerennego, ale ju\u017c trac\u0105cego sw\u00f3j ideologiczny zapa\u0142 w d\u0105\u017ceniu do komunistycznej quasi-eschatologii, kt\u00f3rego aparat coraz bardziej koncentruje si\u0119 jedynie na pragnieniu zachowania w\u0142adzy i przywilej\u00f3w \u201enomenklatury\u201d. Swoj\u0105 koncepcj\u0119 Chrzanowski nazwa\u0142 \u201emodelem obrony czynnej\u201d narodu i Ko\u015bcio\u0142a33<\/a><\/sup>, przeciwstawiaj\u0105c go dwu innym modelom, powielaj\u0105cym dwa jeszcze XIX-wieczne wzory, z epoki, gdy Polska by\u0142a podzielona mi\u0119dzy trzy pa\u0144stwa zaborcze, z kt\u00f3rych jedno (Rosja) by\u0142o nadto schizmatyckie, a drugie (Prusy\/Niemcy) protestanckie. Te dwa odrzucane modele to: (1) model \u201efalowania rewolucyjnego\u201d oraz (2) model \u201eoddzia\u0142ywania odg\u00f3rnego\u201d. Pierwszy, charakterystyczny dla ruch\u00f3w lewicy rewolucyjno-demokratycznej, a p\u00f3\u017aniej socjalistycznej, polega\u0142 na tworzeniu kadrowych organizacji konspiracyjnych, uprawiaj\u0105cych demagogiczn\u0105 agitacj\u0119, niekiedy za\u015b tak\u017ce indywidualny terror, maj\u0105cy na celu takie \u201erozko\u0142ysanie\u201d mas, kt\u00f3re doprowadzi do wielkiego spo\u0142ecznego wybuchu, rozsadzaj\u0105cego struktury w\u0142adzy, nie licz\u0105c si\u0119 przy tym w og\u00f3le z \u201ekosztami ludzkimi\u201d takiego poruszenia. Drugi, uprawiany przez XIX-wiecznych konserwatyst\u00f3w, bior\u0105cych owe koszty w rachub\u0119 a\u017c przesadnie, polega\u0142 na pr\u00f3bie racjonalnej perswazji wobec elity przyw\u00f3dczej pa\u0144stw zaborczych, \u017ce polityka ucisku narodowego i religijnego wobec Polak\u00f3w wymaga utrzymywania permanentnego \u201estanu wyj\u0105tkowego\u201d, kt\u00f3rego koszty s\u0105 zbyt wysokie r\u00f3wnie\u017c dla tych pa\u0144stw. Celem takiej polityki by\u0142o zawarcie z w\u0142adcami i elit\u0105 kierownicz\u0105 zaborc\u00f3w ugody, kt\u00f3ra przynios\u0142aby zarazem uspokojenie spo\u0142eczne, korzystne dla obu stron, jak i mo\u017cliwo\u015b\u0107 swobodnego rozwoju \u017cycia narodowego Polak\u00f3w b\u0119d\u0105cych poddanymi tych monarch\u00f3w.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 aplikacj\u0119 pierwszego modelu Chrzanowski dostrzega\u0142 w rodz\u0105cej si\u0119 opozycji by\u0142ych \u201erewizjonist\u00f3w partyjnych\u201d, kt\u00f3rzy wypadli z obozu w\u0142adzy, a obecnie chcieliby z Polski uczyni\u0107 zap\u0142on rewolucji w ca\u0142ym bloku sowieckim, aby ustanowi\u0107 \u201esocjalizm demokratyczny\u201d, drugiego za\u015b – w opisanej wy\u017cej doktrynie \u201eneopozytywizmu\u201d i taktyce ko\u0142a \u201eZnak\u201d. Pierwszy model odrzuca\u0142 z powod\u00f3w zasadniczych, jako antynarodowy i \u015bmiertelnie gro\u017any, drugi uwa\u017ca\u0142 za nierealistyczny, bo nierozumiej\u0105cy r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy zawieraniem ugody z do\u015b\u0107 jeszcze tradycyjnymi monarchiami a pr\u00f3b\u0105 ugody z totalitarystami, kt\u00f3rzy nie respektuj\u0105 \u017cadnych zasad34<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Zalecany przez Chrzanowskiego model obrony czynnej powinien natomiast polega\u0107 na wytrwa\u0142ym budowaniu oddolnej samoorganizacji narodu, wykorzystuj\u0105cej ka\u017cd\u0105 szczelin\u0119 rysuj\u0105c\u0105 si\u0119 na p\u0119kaj\u0105cym powoli gmachu monopartyjnego pa\u0144stwa, przede wszystkim za\u015b wychodz\u0105cym od tego obszaru, kt\u00f3rego totalitarna w\u0142adza ju\u017c w pe\u0142ni nie kontrolowa\u0142a, czyli \u017cycia wewn\u0105trzko\u015bcielnego. Model obrony czynnej powinien by\u0107 maksymalnie pluralistyczny i \u201egi\u0119tki\u201d, a odrzucaj\u0105c jedynie dwa niebezpieczne ekstrema: konfrontacj\u0119 si\u0142ow\u0105 oraz abdykacj\u0119 z aspiracji wolno\u015bciowych, winien wykorzystywa\u0107 wszystkie istniej\u0105ce \u015brodki nacisku na re\u017cim i budowa\u0107 wszystkie mo\u017cliwe formy organizowania si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa, nie zaniedbuj\u0105c jednak przy tym, na rzecz akcji dora\u017anych, d\u0142ugofalowej pracy formacyjnej, prowadzonej niezmiennie na bazie katolicyzmu i my\u015bli narodowej. Ten wzorzec Chrzanowski propagowa\u0142 w \u015brodowiskach patriotycznej i katolickiej m\u0142odzie\u017cy, takich jak utworzony w 1979 roku Ruch M\u0142odej Polski.<\/p>\r\n

1976-1989<\/h4>\r\n

Dalsz\u0105 ewolucj\u0119 postaw \u015brodowisk katolickich oraz pojawianie si\u0119 nowych nale\u017cy postrzega\u0107 w \u015bwietle trzech donios\u0142ych kompleks\u00f3w wydarze\u0144 w nast\u0119puj\u0105cej kolejno\u015bci: (1) ujawnienia si\u0119 zorganizowanej opozycji politycznej w Polsce, przed kt\u00f3rej si\u0142ow\u0105 likwidacj\u0105 w\u0142adze powstrzymywa\u0142y si\u0119 ze wzgl\u0119du na podpisane w Akcie Ko\u0144cowym KBWE w Helsinkach zobowi\u0105zania dotycz\u0105ce przestrzegania tzw. praw cz\u0142owieka; (2) wyboru 1 pa\u017adziernika 1978 Polaka – abpa krakowskiego, Karola kardyna\u0142a Wojty\u0142y – na papie\u017ca Ko\u015bcio\u0142a Powszechnego, a w konsekwencji tego\u017c pierwszej pielgrzymki Jana Paw\u0142a II do ojczyzny w czerwcu 1979, kt\u00f3ra ujawni\u0142a si\u0142\u0119 polskiego katolicyzmu, widoczn\u0105 w wielosettysi\u0119cznych rzeszach gromadz\u0105cych si\u0119 na \u201emszach papieskich\u201d pod go\u0142ym niebem; (3) powstania, dzi\u0119ki tzw. porozumieniom sierpniowym mi\u0119dzy strajkuj\u0105cymi w Gda\u0144sku, Szczecinie i na \u015al\u0105sku robotnikami, Niezale\u017cnego Samorz\u0105dnego Zwi\u0105zku Zawodowego \u201eSolidarno\u015b\u0107\u201d, b\u0119d\u0105cego faktycznie wielomilionowym ruchem spo\u0142ecznym o silnie narodowym i katolickim obliczu, acz dotyczy to raczej mas cz\u0142onkowskich ani\u017celi przyw\u00f3dc\u00f3w, a zw\u0142aszcza odgrywaj\u0105cych wielk\u0105 i niekoniecznie pozytywn\u0105 rol\u0119 tzw. doradc\u00f3w. W nast\u0119pstwie za\u015b tego trzeba uwzgl\u0119dni\u0107 z\u0142amanie tego ruchu wskutek wprowadzenia 13 grudnia 1981 stanu wojennego i aresztowania tysi\u0119cy os\u00f3b, trwaj\u0105cy kilka lat, lecz stopniowo s\u0142abn\u0105cy, cywilny op\u00f3r podziemia, a wreszcie zwrot wywo\u0142any tzw. pierestrojk\u0105 w ZSSR, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do nawi\u0105zania rozm\u00f3w mi\u0119dzy w\u0142adzami PRL i cz\u0119\u015bci\u0105 opozycji.<\/p>\r\n

Waga polityczna tych zdarze\u0144 jest mniej wi\u0119cej r\u00f3wnorz\u0119dna, natomiast w aspekcie wyznaniowo-ko\u015bcielnym najwa\u017cniejszy by\u0142 oczywi\u015bcie pontyfikat Jana Paw\u0142a II. Poci\u0105ga\u0142 on za sob\u0105 ogromny wzrost presti\u017cu Ko\u015bcio\u0142a polskiego w ca\u0142ym \u015bwiecie, postrzeganego, mo\u017ce przesadnie – zw\u0142aszcza przez kr\u0119gi tradycyjne, zaniepokojone posoborowym kryzysem katolicyzmu – jako bastion ortodoksyjnej religijno\u015bci, kt\u00f3ry dzielnie przetrwa\u0142 nap\u00f3r ateistycznego komunizmu i jeszcze wzm\u00f3g\u0142 swoj\u0105 si\u0142\u0119. Z korzy\u015bci\u0105 by\u0142o to r\u00f3wnie\u017c dla rozwoju jedynego w \u015bwiecie komunistycznym uniwersytetu katolickiego w Lublinie (KUL), a zw\u0142aszcza dla jednego z najwybitniejszych na \u015bwiecie o\u015brodk\u00f3w filozofii tomistycznej, czyli Szko\u0142y Lubelskiej35<\/a><\/sup>, z ks. prof. Mieczys\u0142awem A. Kr\u0105pcem (1921-2008) na czele. R\u00f3wnie\u017c re\u017cim komunistyczny musia\u0142 zmieni\u0107, przynajmniej oficjalnie, swoj\u0105 taktyk\u0119 wobec Ko\u015bcio\u0142a. Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Polsce sta\u0142 si\u0119 uznanym partnerem rz\u0105dz\u0105cych, do kt\u00f3rego mediacji najch\u0119tniej odwo\u0142ywano si\u0119 w sytuacjach kryzysowych. Rz\u0105dz\u0105cy w PRL nie mogli ju\u017c nie wpu\u015bci\u0107 do Polski papie\u017ca, kt\u00f3ry do ko\u0144ca PRL odby\u0142 trzy pielgrzymki do kraju, w tym jedn\u0105 w stanie wojennym. Z drugiej strony nie nale\u017cy zapomina\u0107 ani o zamachu na papie\u017ca w 1981 roku, ani o bestialskim mordzie na kap\u0142anie Solidarno\u015bci b\u0142. Jerzym Popie\u0142uszce w 1984 roku, ani o tym, \u017ce ostatnich zab\u00f3jstw polskich ksi\u0119\u017cy (Stefan Niedzielak, Stanis\u0142aw Suchowolec, Sylwester Zych) dokonano jeszcze w roku 1989, w czasie rozm\u00f3w Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u.<\/p>\r\n

Istniej\u0105ce dot\u0105d katolickie grupy koncesjonowane w r\u00f3\u017cny spos\u00f3b przystosowywa\u0142y si\u0119 do nowych wyzwa\u0144. Wypchni\u0119te w 1976 z Sejmu \u015brodowisko \u201eTygodnika Powszechnego\u201d i \u201eWi\u0119zi\u201d coraz bardziej otwarcie zbli\u017ca\u0142o si\u0119 do opozycji, ali\u015bci fraternizuj\u0105c si\u0119 z jej lewicowym od\u0142amem – tzw. lewic\u0105 laick\u0105 (Jacek Kuro\u0144, Adam Michnik i inni), kt\u00f3rej ekspozytur\u0105 by\u0142 Komitet Obrony Robotnik\u00f3w (p\u00f3\u017aniej Komitet Samoobrony Spo\u0142ecznej KOR). \u0141atwiej wi\u0119c znajdowa\u0142o wsp\u00f3lny j\u0119zyk z by\u0142ymi trockistami i z ateistami ni\u017c z nieliberalnymi katolikami.<\/p>\r\n

Inn\u0105 drog\u0105 posz\u0142a grupa dawnych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w \u201eWi\u0119zi\u201d, z Januszem Zab\u0142ockim (1926-2014) na czele, kt\u00f3rzy w odr\u00f3\u017cnieniu od swoich by\u0142ych koleg\u00f3w d\u0105\u017cyli do uzyskania zgody w\u0142adz na reaktywowanie partii chrze\u015bcija\u0144sko-demokratycznej. Pomimo zajmowania ugodowej postawy wobec w\u0142adz celu swojego nie osi\u0105gn\u0119li, a jedynie w 1981 roku uzyskali zgod\u0119 na utworzenie stowarzyszenia Polski Zwi\u0105zek Katolicko-Spo\u0142eczny, kt\u00f3rego cz\u0142onkowie mieli 4-5 mandat\u00f3w poselskich w Sejmie, oraz za\u0142o\u017cenie tygodnika \u201e\u0141ad\u201d.<\/p>\r\n

Stowarzyszenie PAX po \u015bmierci Boles\u0142awa Piaseckiego (1979) prze\u017cywa\u0142o permanentny kryzys, wype\u0142niony rywalizacj\u0105 pomi\u0119dzy frakcj\u0105 nast\u0119pnego prezesa, Ryszarda Reiffa (1923-2007), kt\u00f3ry sk\u0142ania\u0142 si\u0119 ku solidarno\u015bciowej opozycji i jako jedyny cz\u0142onek Rady Pa\u0144stwa g\u0142osowa\u0142 przeciwko wprowadzeniu stanu wojennego, a zwolennikami \u015bcis\u0142ej kolaboracji z re\u017cimem. Zwi\u0105zany z PAX powie\u015bciopisarz katolicki Jan Dobraczy\u0144ski (1910-1994) zosta\u0142 nawet cz\u0142onkiem wspieraj\u0105cego junt\u0119 Wojciecha Jaruzelskiego Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Z drugiej strony, wielu \u201edysydent\u00f3w\u201d PAX zasili\u0142o szeregi opozycji niepodleg\u0142o\u015bciowej, pocz\u0105wszy od wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciela (1979) Konfederacji Polski Niepodleg\u0142ej i wieloletniego wi\u0119\u017ania politycznego Romualda Szeremietiewa (ur. 1945) oraz jego koleg\u00f3w.<\/p>\r\n

Epilog. Po 1989 roku<\/h4>\r\n

Ugoda zawarta wiosn\u0105 1989 roku przy tzw. Okr\u0105g\u0142ym Stole pomi\u0119dzy re\u017cimem komunistycznym a wyselekcjonowan\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 opozycji demokratycznej i Solidarno\u015bci otworzy\u0142a drog\u0119 wiod\u0105c\u0105 ku \u201etransformacji\u201d systemu komunistycznego w demokratyczno-parlamentarn\u0105 III Rzeczpospolit\u0105. W rezultacie wybor\u00f3w kontraktowych z 4 czerwca, czyli przyznaj\u0105cych z g\u00f3ry listom niere\u017cimowych, a w praktyce li\u015bcie Solidarno\u015bci, 35 procent mandat\u00f3w poselskich, p\u00f3\u017aniej za\u015b przej\u015bcia na stron\u0119 Solidarno\u015bci dotychczasowych \u201estronnictw sojuszniczych\u201d PZPR, to jest Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego, we wrze\u015bniu tego roku zosta\u0142 utworzony rz\u0105d koalicyjny, na kt\u00f3rego czele stan\u0105\u0142 Tadeusz Mazowiecki, aczkolwiek wicepremierem i ministrem spraw wewn\u0119trznych pozosta\u0142 komunista gen. Czes\u0142aw Kiszczak. W nowym systemie, teoretycznie pluralistycznym politycznie, ale z zagwarantowan\u0105 uprzywilejowan\u0105 pozycj\u0105 postkomunist\u00f3w, zw\u0142aszcza w \u017cyciu gospodarczym, r\u00f3wnie\u017c wielu innych dzia\u0142aczy katolickich ze \u015brodowiska \u201eTygodnika Powszechnego\u201d i \u201eWi\u0119zi\u201d zosta\u0142o dygnitarzami pa\u0144stwowymi. W \u017cadnym wypadku nie oznacza\u0142o to jednak sukcesu katolicyzmu w \u017cyciu publicznym i ustanowienia \u201echrze\u015bcija\u0144skiej konstytucji pa\u0144stwa\u201d. Politycy z tego kr\u0119gu konsekwentnie sprzeciwiali si\u0119 konfesjonalizacji pa\u0144stwa, nawet w sferze symbolicznej, jak na przyk\u0142ad uwie\u0144czenia god\u0142a pa\u0144stwowego, czyli Or\u0142a Bia\u0142ego, nie tylko (przywr\u00f3con\u0105 mu) koron\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c krzy\u017cem. Zajmowali oni tak\u017ce chwiejne i dwuznaczne stanowisko w fundamentalnych kwestiach moralnych, jak ochrona \u017cycia prenatalnego, i przyczynili si\u0119 do zawarcia tzw. kompromisu aborcyjnego, dozwalaj\u0105cego przerwanie \u017cycia w kilku wypadkach. Sam premier Mazowiecki, kt\u00f3ry na pocz\u0105tku swojego urz\u0119dowania z\u0142o\u017cy\u0142 wymown\u0105 deklaracj\u0119, i\u017c najpierw jest demokrat\u0105, a p\u00f3\u017aniej chrze\u015bcijaninem, ju\u017c w p\u00f3\u017aniejszym okresie, jako cz\u0142onek parlamentarnej komisji konstytucyjnej, przyczyni\u0142 si\u0119 wydatnie do przyj\u0119cia relatywistycznej preambu\u0142y (napisanej przez autor\u00f3w z \u201eTygodnika Powszechnego\u201d), kt\u00f3ra wprawdzie odwo\u0142uje si\u0119 do \u201echrze\u015bcija\u0144skiego dziedzictwa narodu\u201d, ale \u201euniwersalne warto\u015bci\u201d zawarte w konstytucji wyprowadza r\u00f3wnorz\u0119dnie z wiary jednych obywateli w Boga jako \u017ar\u00f3d\u0142a prawdy, sprawiedliwo\u015bci, dobra i pi\u0119kna, oraz z nienazwanych \u201einnych \u017ar\u00f3de\u0142\u201d, uznawanych przez obywateli niepodzielaj\u0105cych tej wiary36<\/a><\/sup>. Obserwuj\u0105c postawy tego \u015brodowiska w ostatnich dekadach, mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce sta\u0142o si\u0119 ono ju\u017c po prostu cz\u0119\u015bci\u0105 laickiego obozu demoliberalnego. G\u0142oszony od zawsze przez \u015brodowisko \u201eTygodnika Powszechnego\u201d katolicyzm \u201eotwarty\u201d otworzy\u0142 si\u0119 a\u017c tak bardzo, \u017ce dzisiaj jego publicy\u015bci jawnie kontestuj\u0105 nauk\u0119 moraln\u0105 Ko\u015bcio\u0142a i prawo naturalne, opowiadaj\u0105c si\u0119 nawet za ideologi\u0105 gender <\/em>i jak\u0105\u015b form\u0105 prawnego uznania zwi\u0105zk\u00f3w homoseksualnych.<\/p>\r\n

Pozytywn\u0105 stron\u0105 przemian by\u0142o to, \u017ce nurt tradycyjny i katolicko-narodowy zyska\u0142 mo\u017cno\u015b\u0107 zorganizowania si\u0119 politycznego. Jesieni\u0105 1989 roku zosta\u0142a utworzona partia Zjednoczenie Chrze\u015bcija\u0144sko-Narodowe, na kt\u00f3rej czele stan\u0105\u0142 nestor tego ruchu Wies\u0142aw Chrzanowski – wkr\u00f3tce tak\u017ce minister sprawiedliwo\u015bci, a nast\u0119pnie (1991-1993) Marsza\u0142ek Sejmu. ZChN podj\u0105\u0142 walk\u0119 o pa\u0144stwo katolickie, zgodnie z tradycyjn\u0105 nauk\u0105 Ko\u015bcio\u0142a, oraz o pe\u0142n\u0105 ochron\u0119 \u017cycia pocz\u0119tego, napotykaj\u0105c zwarty mur wrogo\u015bci wszystkich si\u0142 laickich oraz katolik\u00f3w liberalnych. P\u00f3\u017aniej jednak ZChN uwik\u0142a\u0142 si\u0119 w koalicj\u0119 rz\u0105dow\u0105 z partiami centrowymi i odt\u0105d stopniowo ulega\u0142 dezintegracji. Kontynuacj\u0105 jego konserwatywnego skrzyd\u0142a jest obecnie partia Prawica Rzeczypospolitej, kt\u00f3rej przewodzi europose\u0142 Marek Jurek (ur. 1960).<\/p>\r\n

Fenomenem katolicyzmu ludowego jest, maj\u0105ce bardzo szeroki, wielomilionowy zasi\u0119g, \u015brodowisko Rodzin Radia Maryja, skupione wok\u00f3\u0142 rozg\u0142o\u015bni za\u0142o\u017conej w 1991 roku przez redemptoryst\u0119, o. Tadeusza Rydzyka CSsR (ur. 1945), oraz innych zwi\u0105zanych z nim instytucji, jak Telewizja Trwam czy Wy\u017csza Szko\u0142a Kultury Spo\u0142ecznej i Medialnej. Radio Maryja jest znienawidzone przez \u015brodowiska laickie, jak r\u00f3wnie\u017c przez progresist\u00f3w, oskar\u017caj\u0105cych je o \u201eskrajny tradycjonalizm\u201d i sabotowanie \u201eodnowy soborowej\u201d oraz szerzenie nacjonalizmu, ksenofobii i antysemityzmu, a tak\u017ce domagaj\u0105cych si\u0119 nieustannie od Episkopatu zamkni\u0119cia tej rozg\u0142o\u015bni. W rzeczywisto\u015bci prawda jest inna. Radio Maryja stanowi amalgamat tradycyjnych form pobo\u017cno\u015bci ludowej oraz typowego w historii Polski zrostu religijno\u015bci z uczuciowym patriotyzmem i z \u201eposoborow\u0105\u201d w\u0142a\u015bnie wizj\u0105 \u201enowej ewangelizacji\u201d Jana Paw\u0142a II.<\/p>\r\n

Ko\u0144cz\u0105c \u00f3w skr\u00f3towy z konieczno\u015bci przegl\u0105d dotycz\u0105cy kultury katolickiej w Polsce wsp\u00f3\u0142czesnej, wolnej ju\u017c od prawie trzech dekad od komunizmu, ale usidlonej przez innego typu wi\u0119zy, typowe dla \u015bwiata demoliberalnego i postmodernistycznego, nale\u017cy koniecznie wspomnie\u0107, \u017ce po 1989 roku mo\u017cliwa sta\u0142a si\u0119 tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 katolickich \u015brodowisk stricte <\/em>tradycjonalistycznych, broni\u0105cych zar\u00f3wno tradycyjnej, ortodoksyjnej liturgii, jak integralnej katolickiej doktryny, tak\u017ce spo\u0142ecznej. Stanowi\u0105 one szeroki wachlarz grup, od stoj\u0105cych na gruncie Summorum Pontificum<\/em>, jak na przyk\u0142ad znakomite intelektualnie \u015brodowisko pisma \u201eChristianitas\u201d z filozofem Paw\u0142em Milcarkiem (ur. 1966) na czele, czy polska mutacja ruchu Tradycja – Rodzina – W\u0142asno\u015b\u0107, czyli Stowarzyszenie Kultury Chrze\u015bcija\u0144skiej im. ks. Piotra Skargi, po wiernych korzystaj\u0105cych z pos\u0142ugi kap\u0142a\u0144skiej Bractwa \u015bw. Piusa X, a nawet mikroskopijne \u015brodowisko sedewakantyst\u00f3w. Ruch tradycjonalistyczny przenika si\u0119 te\u017c cz\u0119sto z metapolitycznymi klubami czy portalami konserwatywnymi i monarchistycznymi. Je\u015bli chodzi za\u015b o aktywno\u015b\u0107 stricte <\/em>polityczn\u0105, to na razie posiada on jedynie pewne przycz\u00f3\u0142ki w ugrupowaniach narodowych i narodowo-radykalnych albo takich jak ruch \u201ePobudka\u201d znanego re\u017cysera dokumentalisty Grzegorza Brauna (ur. 1967).<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

Podstawowa literatura:<\/strong><\/p>\r\n

Bo\u017cena Bankowicz & Antoni Dudek, Ze studi\u00f3w nad dziejami Ko\u015bcio\u0142a i katolicyzmu w PRL<\/em>, Wydawnictwo PiT, Krak\u00f3w 1996.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel, Stefan Kisielewski jako publicysta i \u201ezwierz\u0119 polityczne\u201d<\/em>, [w:] Dysonanse. Tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Stefana Kisielewskiego (1911-1991)<\/em>, red. A. Hejmej, K. Hawryszk\u00f3w, K. Cudzich-Budziak, Wydawnictwo UJ, Krak\u00f3w 2011, ss. 37-72.<\/p>\r\n

Konrad Bia\u0142ecki, Rafa\u0142 \u0141atka, Rafa\u0142 Reczek, El\u017cbieta Wojcieszyk, Arcybiskup Antoni Baraniak 1904-1977<\/em>, IPN, Pozna\u0144 – Warszawa 2017.<\/p>\r\n

Sabina Bober (red.), Komu s\u0142u\u017cy\u0142 PAX<\/em>. Materia\u0142y z sympozjum Od PAX-u do Civitas Christiana<\/em> zorganizowanego przez Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana 30-31 stycznia 2008 roku, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 2008.<\/p>\r\n

Andrzej Brzeziecki, Tadeusz Mazowiecki. Biografia naszego premiera<\/em>, ZNAK, Krak\u00f3w 2015.<\/p>\r\n

Ewa K. Czaczkowska, Kardyna\u0142 Wyszy\u0144ski<\/em>, \u015awiat Ksi\u0105\u017cki, Warszawa 2009.<\/p>\r\n

Antoni Dudek, Grzegorz Pytel, Boles\u0142aw Piasecki. Pr\u00f3ba biografii politycznej<\/em>, Aneks, Londyn 1990.<\/p>\r\n

Jan Engelgard, Boles\u0142aw Piasecki 1939-1956<\/em>, Wydawnictwo My\u015bl Polska, Warszawa 2015.<\/p>\r\n

Andrzej Friszke, Ko\u0142o pos\u0142\u00f3w \u201eZnak\u201d w Sejmie PRL 1957-1976<\/em>, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2002.<\/p>\r\n

Andrzej Friszke, Oaza na Kopernika. Klub Inteligencji Katolickiej. 1956-1989<\/em>, Biblioteka \u201eWi\u0119zi\u201d, Warszawa 1997.<\/p>\r\n

Roman Graczyk, Cena przetrwania? SB wobec \u201eTygodnika Powszechnego\u201d<\/em>, Czerwone i Czarne, Warszawa 2011.<\/p>\r\n

Roman Graczyk, Katolicy-rewizjoni\u015bci: nowa \u201ewielo\u015bwiatopogl\u0105dowo\u015b\u0107\u201d?<\/em>, \u201eChristianitas\u201d, nr 51\/2013, ss. 265-284.<\/p>\r\n

Aleksander Hall, Idee polityczne Wies\u0142awa Chrzanowskiego<\/em>, Wydawnictwo Arche, Gda\u0144sk 2013.<\/p>\r\n

Andrzej Jaszczuk, Ewolucja ideowa Boles\u0142awa Piaseckiego, 1932-1956<\/em>, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2005.<\/p>\r\n

Grzegorz Kucharczyk, Polska my\u015bl polityczna po roku 1939<\/em>, Wydawnictwo D\u0119bog\u00f3ra, D\u0119bog\u00f3ra 2009.<\/p>\r\n

Halina Lisicka, Pluralizm \u015bwiatopogl\u0105dowy w koncepcjach politycznych PAX, ChSS, PZKS<\/em>, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego, Wroc\u0142aw 1991.<\/p>\r\n

Rafa\u0142 \u0141\u0119tocha, \u201eOportet vos nasci denuo\u201d. My\u015bl spo\u0142eczno-polityczna Jerzego Brauna<\/em>, Zak\u0142ad Wydawniczy Nomos, Krak\u00f3w 2006.<\/p>\r\n

Maciej \u0141\u0119towski, Ruch i Ko\u0142o Poselskie ZNAK 1957-1976<\/em>, Wydawnictwo Unia Jerzy Skwara, Katowice 1998.<\/p>\r\n

Lech Ma\u017cewski, Wojciech Turek (red.), Zapomniany rok 1966. W XXX rocznic\u0119 obchod\u00f3w Millenium Chrztu Polski<\/em>, Instytut Konserwatywny im. E. Burke\u2019a, Gda\u0144sk 1996.<\/p>\r\n

Andrzej Micewski, Kardyna\u0142 Wyszy\u0144ski. Prymas i m\u0105\u017c stanu<\/em>, \u00c3\u2030ditions du Dialogue, Paris 1982.<\/p>\r\n

Andrzej Micewski, Wsp\u00f3\u0142rz\u0105dzi\u0107 czy nie k\u0142ama\u0107? Pax i Znak w Polsce 1945-1976<\/em>, Libella, Pary\u017c 1978.<\/p>\r\n

Stanis\u0142aw Murza\u0144ski, W\u015br\u00f3d \u0142opotu sztandar\u00f3w rewolucji. Rzecz o \u201ekatolewicy\u201d 1945-1989<\/em>, Wydawnictwo ARCANA, Krak\u00f3w 1998.<\/p>\r\n

Jerzy Pietrzak, Pe\u0142nia prymasostwa. Ostatnie lata Prymasa Polski kardyna\u0142a Augusta Hlonda, 1945-1948<\/em>, Wydawnictwo Pozna\u0144skie, Pozna\u0144 2009.<\/p>\r\n

Rados\u0142aw Ptaszy\u0144ski, Stommizm. Biografia polityczna Stanis\u0142awa Stommy<\/em>, ZNAK, Krak\u00f3w 2018.<\/p>\r\n

Peter Raina, Piasecki na indeksie watyka\u0144skim. Geneza sprawy<\/em>, Wydawnictwo von Boroviecky, Warszawa 2002.<\/p>\r\n

Ryszard Reiff, Archiwum Stowarzyszenia PAX<\/em>, t. I-II, Wydawnictwo Comandor, Warszawa 2006-2007.<\/p>\r\n

Tomasz Sikorski, Marcin Kulesza, Niez\u0142omni w epoce fa\u0142szywych prorok\u00f3w. \u015arodowisko \u201eTygodnika Warszawskiego\u201d (1945-1948)<\/em>, Wydawnictwo von Boroviecky, Warszawa 2013.<\/p>\r\n

Maciej Struty\u0144ski, Religia i nar\u00f3d. Inspiracje katolickie w my\u015bli ruchu narodowego w Polsce wsp\u00f3\u0142czesnej (1989-2001)<\/em>, Zak\u0142ad Wydawniczy Nomos, Krak\u00f3w 2006.<\/p>\r\n

Agata Tasak, Katolicy w \u015bwiecie polityki w Polsce w latach 80. Strategia Polskiego Zwi\u0105zku Katolicko-Spo\u0142ecznego<\/em>, \u201eAnnales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica\u201d, nr 9\/2013, ss. 73-87.<\/p>\r\n

Agata Tasak, Miejsce i rola Polskiego Zwi\u0105zku Katolicko-Spo\u0142ecznego w rzeczywisto\u015bci spo\u0142eczno-politycznej lat osiemdziesi\u0105tych w Polsce – problem opozycyjno\u015bci koncesjonowanej<\/em>, \u201ePolityka i Spo\u0142ecze\u0144stwo\u201d 2016, nr 1 (14), ss. 123-141.<\/p>\r\n

Wies\u0142aw Chrzanowski. Historia – Polityka – Idee<\/em>, red. R. Kostro, R. Kuraszkiewicz, M. Wysocki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2012.<\/p>\r\n

Jan Wiszniewski, Z historii prasy katolickiej w Polsce: \u201eTygodnik Warszawski\u201d 1945-1948<\/em>, Wydawnictwo PiT, Krak\u00f3w 1998.<\/p>\r\n

Janusz Zab\u0142ocki, Odwag\u0119 \u0142\u0105czy\u0107 z rozwag\u0105 – Polski Zwi\u0105zek Katolicko-Spo\u0142eczny w latach 1980-1983<\/em>, OSPiS, Lublin 2001.<\/p>\r\n

Zygmunt Zieli\u0144ski (red.), Prymas Tysi\u0105clecia w pa\u0144stwie komunistycznym<\/em>, Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne POLWEN, Radom 2003.<\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n

Artyku\u0142 niniejszy stanowi polskoj\u0119zyczn\u0105 wersj\u0119 wyst\u0105pienia na LV Reuni\u00f3n de Amigos de la Ciudad Cat\u00f3lica „La cultura pol\u00c3\u00adtica y los cat\u00f3licos: del siglo XX al XXI\u201d, zorganizowanego przez Fundaci\u00f3n Speiro i Consejo de Estudios Hisp\u00e1nicos „Felipe II\u201d, na Universidad Antonio de Nebrija w Madrycie w dniu 7 IV 2018, a nast\u0119pnie opublikowanego pt. Las estrategias pol\u00c3\u00adticas de la supervivencia de las agrupaciones cat\u00f3licas en un pa\u00c3\u00ads esclavizado por el comunismo y su posterioridad<\/em>) w ksi\u0105\u017cce pod red. prof. Miguela Ayuso La cultura pol\u00c3\u00adtica y los cat\u00f3licos del siglo XX al XXI<\/em> (Ed. Itinerarios, Madrid 2018, ss. 165-197) oraz w dwumiesi\u0119czniku \u201eVerbo\u201d (Madrid 2018, nr 569-570, ss. 895-927).<\/p>\r\n

Pierwodruk wersji polskiej: \u201eArcana\u201d, nr 145-146\/2019, ss. 88-110.<\/p>\r\n

 <\/p>\r\n

\r\n

 <\/p>\r\n

[Przypisy:]<\/strong><\/p>\r\n

1<\/a><\/sup> Zob. G. Kucharczyk, Polska my\u015bl polityczna po roku 1939<\/em>, Wydawnictwo D\u0119bog\u00f3ra, D\u0119bog\u00f3ra 2009, s. 70.<\/p>\r\n

2<\/a><\/sup> Zob. P. Stachowiak, Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki wobec przemian konstytucyjnego ustroju PRL<\/em>, [w:] Silna demokracja w silnym pa\u0144stwie. Koncepcje reformy ustroju politycznego pa\u0144stwa w publicystyce politycznej XX wieku<\/em>, red. J. Fary\u015b, T. Sikorski, P. G\u0142owi\u0144ski, PWSZ, Gorz\u00f3w Wielkopolski 2007, s. 335.<\/p>\r\n

3<\/a><\/sup> Ibidem, s. 336.<\/p>\r\n

4<\/a><\/sup> Zob. J. Braun, W cieniu dekadencji (Psychoza kl\u0119ski w katolicyzmie francuskim)<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 30 III 1947, nr 13.<\/p>\r\n

5<\/a><\/sup> Zob. ks. Z. Kaczy\u0144ski, O postaw\u0119 czynn\u0105<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 20 VII 1947, nr 29.<\/p>\r\n

6<\/a><\/sup> Zob. Nasza generalna linia<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 19 X 1947, nr 42.<\/p>\r\n

7<\/a><\/sup> Zob. J. Braun, Pa\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 9 XI 1947, nr 45; S. Grabski, Idea chrze\u015bcija\u0144skiego narodu<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 14 VII 1946, nr 28; K. Studentowicz, O chrze\u015bcija\u0144ski styl \u017cycia<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 7 IX 1946, nr 36.<\/p>\r\n

8<\/a><\/sup> Cfr. G. Gonella, Pa\u0144stwo chrze\u015bcija\u0144skie<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 18 IV 1948, nr 16.<\/p>\r\n

9<\/a><\/sup> Zob. ks. Z. Kaczy\u0144ski, Reformy i cz\u0142owiek<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 16 XII 1945, nr 6; J. Braun, Marksizm a spo\u0142ecze\u0144stwo przysz\u0142o\u015bci<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 11 V 1947, nr 19; Idem, Marksizm – nauka – objawienie<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 27 VII 1947, nr 30.<\/p>\r\n

10<\/a><\/sup> Zob. Sojusznicy Gestapo. Proces Kwasiborskiego i innych<\/em>, Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1951.<\/p>\r\n

11<\/a><\/sup> Zob. S. Stomma, Maksymalne i minimalne tendencje spo\u0142eczne katolik\u00f3w<\/em>, \u201eZnak\u201d 1946, nr 3, ss. 257-275.<\/p>\r\n

12<\/a><\/sup> Ibidem, s. 258.<\/p>\r\n

13<\/a><\/sup> Ibidem, s. 267.<\/p>\r\n

14<\/a><\/sup> Ibidem.<\/p>\r\n

15<\/a><\/sup> Zob. J. Braun, W cieniu dekadencji (Psychoza kl\u0119ski w katolicyzmie francuskim)<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 30 III 1947, nr 13; A. \u0179ur [W. Chrzanowski], Neopozytywizm na tle rzeczywisto\u015bci<\/em>, \u201eTygodnik Warszawski\u201d, 22 VI 1947, nr 25.<\/p>\r\n

16<\/a><\/sup> Zob. J.M. \u015awi\u0119cicki, O katolickim maksymalizmie<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 2 II 1947, nr 5; Idem, Kwestia zasady czy taktyki?<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 20 IV 1947, nr 19; ks. Jan Piwowarczyk, Rada nie na czasie<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 20 IV 1947, nr 19.<\/p>\r\n

17<\/a><\/sup> Zob. J. Turowicz, W stron\u0119 uspo\u0142ecznienia<\/em>, \u201eZnak\u201d 1946, nr 1, ss. 63-92.<\/p>\r\n

18<\/a><\/sup> Zob. S. Stomma, J. Turowicz, Katolicy w Polsce Ludowej<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 10 XII 1950, nr 50.<\/p>\r\n

19<\/a><\/sup> Zob. B. Piasecki, Organizacja Polski Narodowej<\/em>, \u201eSztafeta\u201d1934, nr 3; Duch czas\u00f3w nowych a Ruch M\u0142odych<\/em>, Warszawa 1935, ss. 54-59; Zasady programu narodowo-radykalnego<\/em>, Warszawa 1937, passim.<\/p>\r\n

20<\/a><\/sup> Zob. K. \u0141ubie\u0144ski, List otwarty do Pana Juliana \u0141ady. Na marginesie notatki w <\/em>\u201e<\/em>The Tablet<\/em>\u201d<\/em>, \u201eDzi\u015b i Jutro\u201d, 5 XII 1948.<\/p>\r\n

21<\/a><\/sup> B. Piasecki, Wytyczne<\/em> [1950], cyt. za: B. Bankowicz, W labiryncie wielo\u015bwiatopogl\u0105dowo\u015bci. Stowarzyszenie PAX mi\u0119dzy marzeniem a rzeczywisto\u015bci\u0105<\/em>, [w:] B. Bankowicz, A. Dudek, Ze studi\u00f3w nad dziejami Ko\u015bcio\u0142a i katolicyzmu w PRL<\/em>, Wydawnictwo PiT, Krak\u00f3w 1996, s. 54.<\/p>\r\n

22<\/a><\/sup> Ibidem, s. 55.<\/p>\r\n

23<\/a><\/sup> Zob. T. Mazowiecki, Wnioski<\/em>, \u201eWroc\u0142awski Tygodnik Katolicki\u201d, 27 IX 1953, nr 5.<\/p>\r\n

24<\/a><\/sup> T. Mazowiecki, Pozycje i praca \u015brodowiska \u201eWi\u0119\u017a\u201d<\/em>, \u201eWi\u0119\u017a\u201d, marzec 1961, nr 3 (35), s. 12.<\/p>\r\n

25<\/a><\/sup> Zob. J. Turowicz, Czy neopozytywizm? Na historycznym zakr\u0119cie<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 25 XII 1956, nr 1.<\/p>\r\n

26<\/a><\/sup> Zob. S. Stomma, Idea i si\u0142a<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 25 XII 1956, nr 1; Idem, Dlaczego kandyduj\u0119 do Sejmu<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 20 I 1957, nr 3; Idem, Pozytywizm od strony moralnej<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 14 IV 1957, nr 15.<\/p>\r\n

27<\/a><\/sup> Zob. S. Kisielewski, Czy neopozytywizm?<\/em>, \u201eTygodnik Powszechny\u201d, 25 XII 1956, nr 1.<\/p>\r\n

28<\/a><\/sup> B. Bankowicz, Neopozytywizm Znaku: pr\u00f3ba legalizmu motywowana realizmem<\/em>, [w:] B. Bankowicz, A. Dudek, Ze studi\u00f3w nad dziejami Ko\u015bcio\u0142a i katolicyzmu w PRL<\/em>, Wydawnictwo PiT, Krak\u00f3w 1996, s. 44.<\/p>\r\n

29<\/a><\/sup> Zob. R. Graczyk, Katolicy-rewizjoni\u015bci: nowa \u201ewielo\u015bwiatopogl\u0105dowo\u015b\u0107\u201d?<\/em>, \u201eChristianitas\u201d, nr 51\/2013, ss. 275-278; zob. tak\u017ce: T. Mazowiecki, A. Wielowieyski, Otwarcie na Wsch\u00f3d<\/em>, \u201eWi\u0119\u017a\u201d, listopad-grudzie\u0144 1963, nr 11\/12 (67), ss. 7-13.<\/p>\r\n

30<\/a><\/sup> Zob. W. Jedlicki, Chamy i \u017bydy<\/em>, \u201eKultura\u201d (Pary\u017c), 1962, nr 12 (182), ss. 3-41.<\/p>\r\n

31<\/a><\/sup> Zob. B. Piasecki, Instynkt pa\u0144stwowy<\/em>, \u201eS\u0142owo Powszechne\u201d, 16 X 1956, nr 248 (3162).<\/p>\r\n

32<\/a><\/sup> Zob. [W. Chrzanowski], Uwagi w zwi\u0105zku z uchwa\u0142ami I Centralnego Zjazdu Delegat\u00f3w Stronnictwa Narodowego w 1955 r.<\/em>, [w:] Idem, Rzecz o obronie czynnej<\/em>, Wydawnictwo M\u0142oda Polska, [Gda\u0144sk] 1988 \/II obieg\/.<\/p>\r\n

33<\/a><\/sup> Zob. Z. Stalmach [W. Chrzanowski], Rzecz o obronie czynnej<\/em>, \u201ePolityka Polska\u201d 1985, nr 7, ss. 10-19.<\/p>\r\n

34<\/a><\/sup> Ibidem. Zob. tak\u017ce: P\u00f3\u0142 wieku polityki, czyli rzecz o obronie czynnej<\/em>, z Wies\u0142awem Chrzanowskim rozmawiali Piotr Mierecki i Bogus\u0142aw Kiernicki, Ad Astra, Warszawa 1997.<\/p>\r\n

35<\/a><\/sup> Zob. Andrzej Maryniarczyk, Mieczys\u0142aw Albert Kr\u0105piec, Lubelska Szko\u0142a Filozoficzna<\/em>, [w:] Powszechna Encyklopedia Filozofii<\/em>, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, t. 6, Lublin 2005, ss. 532-550.<\/p>\r\n

36<\/a><\/sup> Zob. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.<\/a><\/em><\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Wprowadzenie W nocy z 3 na 4 stycznia 1944 Armia Czerwona, rozwijaj\u0105c kontrofensyw\u0119 przeciwko armii niemieckiej, przekroczy\u0142a wschodni\u0105 granic\u0119 pa\u0144stwa polskiego sprzed 1939 roku. Siedem miesi\u0119cy p\u00f3\u017aniej, w toku kolejnej ofensywy sowieckiej, wyparto Niemc\u00f3w z obszaru na zach\u00f3d od tzw. linii Curzona, czyli po\u0142o\u017conego pomi\u0119dzy rzek\u0105 Bug a prawym brzegiem Wis\u0142y i b\u0119d\u0105cego sercem Polski […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[13],"tags":[35,195],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/108778"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=108778"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/108778\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=108778"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=108778"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=108778"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}