{"id":108414,"date":"2019-06-12T21:12:23","date_gmt":"2019-06-13T01:12:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=108414"},"modified":"2019-06-16T19:22:43","modified_gmt":"2019-06-16T23:22:43","slug":"pilne-zapotrzebowanie-na-nowy-sposob-myslenia-mit-wskazuje-na-tradycyjna-msze-peter-kwasniewski","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=108414","title":{"rendered":"Pilne zapotrzebowanie na \u201enowy spos\u00f3b my\u015blenia” \u2013 MIT wskazuje na tradycyjn\u0105 Msz\u0119 – Peter Kwasniewski<\/em>"},"content":{"rendered":"

Tak, dobrze przeczytali\u015bcie, chodzi o MIT, czyli ameryka\u0144ski Massachusetts Institute of Technology (jedn\u0105 z najs\u0142ynniejszych politechnik na \u015bwiecie – przyp. red.). Jednak tytu\u0142 artyku\u0142u mo\u017ce wprowadza\u0107 w b\u0142\u0105d, poniewa\u017c w \u017cadnych dzia\u0142aniach MIT nie spos\u00f3b doszuka\u0107 si\u0119 bezpo\u015bredniego poparcia dla tradycyjnej Mszy (nie s\u0105 a\u017c tak oryginalni). Tymczasem, w niedawno opublikowanym podca\u015bcie, profesor Alan Lightman z MIT, kt\u00f3ry m\u00f3wi o wp\u0142ywie technologii i spo\u0142ecze\u0144stwa na to, jak sp\u0119dzamy czas oraz na spos\u00f3b organizacji samego spo\u0142ecze\u0144stwa, wspomina o kilku pilnych potrzebach wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka, kt\u00f3re mo\u017cna zaspokoi\u0107 uczestnicz\u0105c w tradycyjnym kulcie Ko\u015bcio\u0142a katolickiego.<\/p>\r\n

<\/a><\/p>\r\n

Lightman zaczyna i ko\u0144czy sw\u00f3j wyw\u00f3d anegdot\u0105 o wyje\u017adzie do Kambod\u017cy, kiedy to zapyta\u0142 pewn\u0105 kobiet\u0119 z wioski o czas, jaki musi po\u015bwi\u0119ci\u0107 ka\u017cdego ranka na pokonanie kilkunastu kilometr\u00f3w kiepsk\u0105 drog\u0105 w celu zdobycia po\u017cywienia. By\u0142 zaskoczony, gdy w odpowiedzi us\u0142ysza\u0142, \u017ce kobieta nigdy szczeg\u00f3lnie si\u0119 nad tym nie zastanawia\u0142a. Dla Lightmana jako wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka Zachodu czas ma wielk\u0105 warto\u015b\u0107, st\u0105d by\u0142 bardzo zdziwiony tym, \u017ce kto\u015b m\u00f3g\u0142 najzwyczajniej w \u015bwiecie nie przejmowa\u0107 si\u0119 jego up\u0142ywem. Dla tej kobiety czas by\u0142 po prostu \u015brodkiem potrzebnym do zrealizowania celu.
\r\n
\r\nJak d\u0142ugo trwa Msza? To pytanie wydaje si\u0119 by\u0107 bardzo wa\u017cne dla katolik\u00f3w g\u0142\u00f3wnego nurtu, kt\u00f3rzy chc\u0105 \u201ezaliczy\u0107\u201d Msz\u0119 jak najszybciej to mo\u017cliwe. Bo przecie\u017c mamy tyle na g\u0142owie – trzeba przygotowa\u0107 obiad, pojecha\u0107 na mecz, popracowa\u0107 w ogr\u00f3dku czy zrobi\u0107 odk\u0142adane przez ca\u0142y tydzie\u0144 zakupy, w ka\u017cdym razie: komu chcia\u0142oby si\u0119 siedzie\u0107 d\u0142ugo w ko\u015bciele? Kiedy w latach 1989-1990 studiowa\u0142em na Uniwersytecie Georgetown, dowiedzia\u0142em si\u0119 tam o jezuickim ksi\u0119dzu, kt\u00f3ry znany by\u0142 z odprawiania w niedziel\u0119 o 11 Mszy trwaj\u0105cej 11 minut. Celebracja ta cieszy\u0142a si\u0119 wielk\u0105 popularno\u015bci\u0105 w\u015br\u00f3d student\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli \u201ewype\u0142ni\u0107 sw\u00f3j obowi\u0105zek niedzielny\u201d.
\r\n
\r\nDobrze wiemy, \u017ce katolik\u00f3w wybieraj\u0105cych tradycyjn\u0105 Msz\u0119 nie trzeba specjalnie zach\u0119ca\u0107 do przyj\u015bcia do ko\u015bcio\u0142a, co pokazuje pewne wa\u017cne zjawisko: wierni kochaj\u0105cy liturgi\u0119 s\u0105 przywi\u0105zani do jej tradycyjnych form. W zasadzie nie zajmuje ich kwestia \u201ed\u0142ugo\u015bci trwania Mszy\u201d i ch\u0119tnie uczestnicz\u0105 w rozbudowanych, uroczystych liturgiach. Zupe\u0142nie tak, jak ta kobieta z kambod\u017ca\u0144skiej wioski, s\u0105 gotowi przeby\u0107 d\u0142ug\u0105 drog\u0119 do miasta i z powrotem. Uznaj\u0105c, \u017ce Msza \u015bwi\u0119ta jest najwi\u0119kszym skarbem katolik\u00f3w, chc\u0105 si\u0119 ni\u0105 cieszy\u0107 jak najd\u0142u\u017cej.
\r\n
\r\nMetafora drogi by\u0107 mo\u017ce nie przemawia najlepiej do wyobra\u017ani, ale og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce po\u015bwi\u0119camy sw\u00f3j czas rzeczom i ludziom, kt\u00f3rych kochamy. Wszyscy znamy powiedzenie \u201eczas to pieni\u0105dz\u201d, lecz nale\u017ca\u0142oby raczej powiedzie\u0107 \u201eczas to \u017cycie\u201d. Nasze \u017cycie mierzone jest miar\u0105 czasu: to, na co po\u015bwi\u0119camy sw\u00f3j czas definiuje tre\u015b\u0107 \u017cycia. Jest ma\u0142o prawdopodobne, \u017ce w dzie\u0144 s\u0105du Chrystus zapyta nas, czy mieli\u015bmy czas na sport, zakupy, prac\u0119 lub sen, mo\u017cemy spodziewa\u0107 si\u0119 raczej pytania, dlaczego, kiedy by\u0142a na to pora, nie modlili\u015bmy si\u0119 wi\u0119cej.
\r\n
\r\nWracaj\u0105c do prof. Lightmana, by\u0142em bardzo poruszony poni\u017cszymi uwagami, kt\u00f3re pojawi\u0105 si\u0119 oko\u0142o 25. minuty podcastu:
\r\n
\r\n<\/p>\r\n

My\u015bl\u0119, \u017ce obecnie, cyfrowa rzeczywisto\u015b\u0107 – po zniszczeniu \u015brodowiska – unicestwia nasz wewn\u0119trzny \u015bwiat. Mo\u017ce nie wida\u0107 tego tak wyra\u017anie, ale zaczynamy do\u015bwiadcza\u0107 z\u0142ych skutk\u00f3w naszego wariackiego, uzale\u017cnionego od Internetu stylu \u017cycia. Uwa\u017cam, \u017ce sytuacja jest powa\u017cna; pod pewnymi wzgl\u0119dami mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 j\u0105 do niszczenia \u015brodowiska, nawet je\u015bli problem nie jest do ko\u0144ca widoczny. Mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107, \u017ce nie ma ju\u017c odwrotu; tracimy zdolno\u015b\u0107 do okre\u015blenia, kim jeste\u015bmy i, co jest dla nas wa\u017cne. Czy mo\u017cemy jeszcze jako\u015b temu zaradzi\u0107? Zar\u00f3wno jako jednostki, jak i spo\u0142ecze\u0144stwo, musimy stworzy\u0107 nowy spos\u00f3b my\u015blenia. Potrzeba nam nowego nastawienia, kt\u00f3re ceni refleksj\u0119, sta\u0142o\u015b\u0107, prywatno\u015b\u0107 oraz,  kt\u00f3re uznaje wewn\u0119trzne \u201eja\u201d.<\/i><\/blockquote>\r\n

Nast\u0119pnie Lightman podaje kilka propozycji. Dla dzieci w wieku szkolnym, 10 minut ciszy w ci\u0105gu dnia; dla wszystkich student\u00f3w, zamiast produkowania zada\u0144 domowych, wi\u0119cej czasu na refleksje nad prac\u0105 naukow\u0105. Dobrze by by\u0142o, gdyby w biurach do dyspozycji pracownik\u00f3w by\u0142y pokoje ciszy, gdzie ka\u017cdy m\u00f3g\u0142by poczyta\u0107 ksi\u0105\u017ck\u0119, zamkn\u0105\u0107 oczy czy pomodli\u0107 si\u0119. Dla rodzin, Lightman proponuje kolacje zupe\u0142nie \u201eod\u0142\u0105czone od Internetu\u201d i wszelkich nowych technologii. Dla ka\u017cdego z nas, Lightman zaleca spacery. Na poziomie spo\u0142ecze\u0144stwa, uwa\u017ca, \u017ce powinny istnie\u0107 \u201estrefy bezekranowe\u201d. Ta propozycja to mi\u00f3d na moje uszy. Przez lata zd\u0105\u017cy\u0142em zauwa\u017cy\u0107, \u017ce ka\u017cda przestrze\u0144 – w hotelach, restauracjach, lotniskach, we wszystkich miejscach, gdzie zbieraj\u0105 si\u0119 ludzie – jest zdominowana przez pot\u0119\u017cny ekran. Taki stan rzeczy sprawia, \u017ce osoba czytaj\u0105ca ksi\u0105\u017ck\u0119 czy rozmawiaj\u0105ca ze znajomymi nie jest w stanie si\u0119 skoncentrowa\u0107. Ostatni\u0105 kwesti\u0105, jak\u0105 porusza prof. Lightman jest potrzeba czego\u015b, co on sam nazywa \u201enieuporz\u0105dkowanym czasem\u201d, to znaczy momentem w ci\u0105gu dnia, kiedy nie musimy robi\u0107 niczego konkretnego i mo\u017cemy spokojnie zosta\u0107 sam na sam z naszymi my\u015blami.
\r\n
\r\nTen podcast jest szczeg\u00f3lnie interesuj\u0105cy, poniewa\u017c przedstawia punkt widzenia wa\u017cnego \u015bwieckiego my\u015bliciela, kt\u00f3ry dostrzeg\u0142 powa\u017cny kryzys i szuka sposobu na wyj\u015bcie z niego. My\u015bl\u0119, \u017ce Lightmanowi w jego poszukiwaniach towarzyszy przeczucie, \u017ce podstawa spo\u0142ecze\u0144stwa zosta\u0142a mocno naruszona. Profesor Lightman pokazuje nam wsp\u00f3\u0142czesnego cz\u0142owieka pr\u00f3buj\u0105cego po omacku wyj\u015b\u0107 z kryzysu, kt\u00f3ry zafundowa\u0142 sobie w ca\u0142ej swojej oryginalnej pomys\u0142owo\u015bci. Lightman stawia dobr\u0105 diagnoz\u0119, ale pozostaje pytanie, czy jego rozwi\u0105zania mog\u0105 by\u0107 skuteczne i czy w og\u00f3le kto\u015b potraktuje je powa\u017cnie. Mo\u017cna by powiedzie\u0107, \u017ce jego propozycje s\u0105 dobre, ale za ma\u0142o radykalne. Czy pok\u00f3j ciszy w biurze wiele zmieni? Nie s\u0105dz\u0119. G\u0142\u0119boka zmiana nie mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 bez zmian w nastawieniu.
\r\n
\r\nPodstawowe pytanie brzmi: jak porz\u0105dkujemy swoje \u017cycie. Czy dajemy si\u0119 prowadzi\u0107 \u015bwiatu, czy mo\u017ce powinni\u015bmy spr\u00f3bowa\u0107 czego\u015b innego? Nie jest \u0142atwo wyrwa\u0107 si\u0119 ze szpon\u00f3w globalnie skomunikowanego wsp\u00f3\u0142czesnego spo\u0142ecze\u0144stwa. Lightman twierdzi, \u017ce powinni\u015bmy znale\u017a\u0107 \u201enowy spos\u00f3b my\u015blenia\u201d. Nie wiem, czy ma on \u015bwiadomo\u015b\u0107 istnienia staro\u017cytnej Mszy trydenckiej oraz innych tradycyjnych obrz\u0119d\u00f3w, ale uderzaj\u0105ce jest to, jak dobrze tradycyjny katolicyzm – kiedy\u015b powszechnie znany, dzisiaj powracaj\u0105cy na swoje miejsce – uciele\u015bnia spokojne, refleksyjne, oderwane od technologii podej\u015bcie do \u017cycia, przyj\u0119cie, kt\u00f3rego Lightman uwa\u017ca za warunek zdrowego funkcjonowania i przetrwania. Kto\u015b kiedy\u015b s\u0142usznie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce wydziwiony utw\u00f3r Johna Cage\u2019a pod tytu\u0142em 4\u201933\u201d, kt\u00f3ry sk\u0142ada si\u0119 z czterech minut, trzydziestu trzech sekund braku jakiejkolwiek akcji oraz d\u017awi\u0119k\u00f3w dochodz\u0105cych z sali koncertowej, zosta\u0142 \u201eskomponowany\u201d w czasie (1952 rok), kiedy miliony katolik\u00f3w ka\u017cdej niedzieli do\u015bwiadcza\u0142y podobnej dawki ciszy podczas cichego kanonu rzymskiego. Cage by\u0142 wychwalany pod niebiosa jako geniusz wytyczaj\u0105cy nowe szlaki jednak w por\u00f3wnaniu z nasz\u0105 \u015awi\u0119t\u0105 Matk\u0105 Ko\u015bcio\u0142em wypad\u0142 jak dziecinny amator.
\r\n
\r\nJedn\u0105 z wielkich warto\u015bci tradycyjnej liturgii jest jej zdolno\u015b\u0107 do umo\u017cliwienia wiernym praktykowania nowego sposobu my\u015blenia, kt\u00f3ry uwalnia cz\u0142owieka od zniewolenia powierzchowno\u015bci\u0105. W tradycyjnej Mszy doskonale widoczna jest podstawowa zasada chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3ra g\u0142osi podporz\u0105dkowanie wszystkiego Bogu, dla kt\u00f3rego trzeba znale\u017a\u0107 w swoim \u017cyciu miejsce i czas. Tradycyjna liturgia potwierdzi\u0142a swoje aspiracje do bycia centrum \u017cycia chrze\u015bcija\u0144stwa, gorej\u0105cym sercem \u017cycia religijnego, \u017ar\u00f3d\u0142em mocy dla ma\u0142\u017ce\u0144stw i rodzin oraz spoiwem katolickiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Czy mo\u017cemy to samo powiedzie\u0107 o celebrowanej praktycznie wsz\u0119dzie nowej Mszy, kt\u00f3ra ze wzgl\u0119du na swoje cechy i zgodnie z wol\u0105 Paw\u0142a VI nosi miano \u201eliturgii nowego porz\u0105dku\u201d?
\r\n
\r\nRadykalna teocentryczno\u015b\u0107 klasycznego rytu rzymskiego, kt\u00f3ra podyktowana jest wy\u017cszo\u015bci\u0105 \u017cycia wewn\u0119trznego nad dzia\u0142aniami zewn\u0119trznymi paradoksalnie prowadzi do jak najpe\u0142niejszego rozwoju zewn\u0119trznego oblicza rytu oraz towarzysz\u0105cych mu zjawisk. Nie jest to wcale sprzeczno\u015b\u0107, lecz logiczna konsekwencja nadawania pierwsze\u0144stwa rzeczom najistotniejszym. Liturgia trydencka umo\u017cliwia istnienie nieuporz\u0105dkowanej wewn\u0119trznej wolno\u015bci w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki swojej \u015bcis\u0142ej dyscyplinie obrz\u0119d\u00f3w i sta\u0142emu zwr\u00f3ceniu do Boga. W \u017cadnej innej sytuacji ksi\u0105dz nie modli si\u0119 tak g\u0142\u0119boko jak wtedy, gdy szepcze \u015bwi\u0119te s\u0142owa w postawie ad orientem. W \u017cadnej innej sytuacji wierni nie modl\u0105 si\u0119 tak g\u0142\u0119boko jak wtedy, gdy kl\u0119cz\u0105 podczas Mszy \u015bwi\u0119tej, pozwalaj\u0105c jej otuli\u0107 swoje zmys\u0142y i poci\u0105gn\u0105\u0107 serca.
\r\n
\r\nNa przeciwnym biegunie le\u017cy liturgia, kt\u00f3ra zosta\u0142a zaprojektowana jako \u0107wiczenia spo\u0142eczne lub – jak wola\u0142 m\u00f3wi\u0107 o niej Pawe\u0142 VI – \u201eszko\u0142a chrze\u015bcija\u0144skiej socjologii\u201d. Dla wiernych w niej uczestnicz\u0105cych b\u0119dzie nies\u0142ychanie trudno odnale\u017a\u0107 utracon\u0105 teocentryczno\u015b\u0107 i skupienie na wn\u0119trzu. Inny problem stanowi\u0107 b\u0119dzie walka o uzyskanie odpowiedniej oprawy zewn\u0119trznej. Takiemu dzia\u0142aniu zawsze b\u0119dzie towarzyszy\u0107 wra\u017cenie, \u017ce mamy raczej do czynienia ze sztucznie dodanymi elementami, a nie sk\u0142adnikami, kt\u00f3re naturalnie wyrastaj\u0105 z liturgii.
\r\n
\r\nSpostrze\u017cenia prof. Lightmana – kt\u00f3remu wt\u00f3ruje wielu badaczy zajmuj\u0105cych si\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwem i technologi\u0105 (min. Marshall McLuhan, Augusto Del Noce, Ivan Illich, Neil Postman czy Mark Bauerlein) – podwa\u017caj\u0105 podstawowe za\u0142o\u017cenia nowego porz\u0105dku liturgicznego, wed\u0142ug kt\u00f3rych nowoczesno\u015b\u0107 jest dzia\u0142aniem Ducha \u015awi\u0119tego b\u0105d\u017a jego elementem, kt\u00f3ry powinni\u015bmy przyj\u0105\u0107. Zamiast stanowi\u0107 prawdziw\u0105 przeciwwag\u0119 dla ducha tego \u015bwiata, nowa Msza \u201eprzemyca\u201d \u015bwiatowego ducha pod pseudo-liturgicznym p\u0142aszczykiem. Wsp\u00f3\u0142czesny zagubiony cz\u0142owiek nie b\u0119dzie ju\u017c w stanie znale\u017a\u0107 drogi powrotnej do tego co trwa\u0142e i si\u0142\u0105 rzeczy nienowoczesne tam, gdzie mo\u017cna by si\u0119 tego spodziewa\u0107: w liturgii Mszy \u015bwi\u0119tej.
\r\n
\r\nSt\u0105d te\u017c, czujemy dzisiaj pal\u0105c\u0105 duchow\u0105, psychologiczn\u0105 i socjologiczn\u0105 potrzeb\u0119 przyj\u0119cia usus antiquior<\/i>. Tradycyjna Msza \u015bwi\u0119ta nie wi\u0105\u017ce si\u0119 jedynie z kwesti\u0105 estetyki, dotyka ona raczej wszystkich kryzys\u00f3w, kt\u00f3rych do\u015bwiadczamy jako spo\u0142ecze\u0144stwo i ca\u0142a ludzko\u015b\u0107. Jedyn\u0105 mo\u017cliw\u0105 drog\u0105 naprz\u00f3d jest postawienie sobie Boga za przewodnika i zwr\u00f3cenie si\u0119 ku Niemu. Nale\u017cy zacz\u0105\u0107 od tradycyjnych ryt\u00f3w liturgicznych (wschodnich i zachodnich), kt\u00f3re zaszczepiaj\u0105 w cz\u0142owieku sk\u0142onno\u015b\u0107 do zwr\u00f3cenia si\u0119 ku Bogu i w \u017caden spos\u00f3b nie pr\u00f3buj\u0105 zaburzy\u0107 w\u0142a\u015bciwego kierunku modlitwy. Nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce bez ci\u0119\u017ckiej, codziennej pracy nad sob\u0105, trudno jest faktycznie zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 ku Bogu, czego doskonale \u015bwiadoma jest katolicka tradycja. Musimy ostro\u017cnie zabra\u0107 si\u0119 do tej pracy, kt\u00f3rej na pewno nie b\u0119dzie u\u0142atwia\u0107 usposobienie naszej upad\u0142ej natury. Sensu naszym dzia\u0142aniom nie nadaj\u0105 okazjonalne praktyki czy gesty, ale systematyczna praca. To w\u0142a\u015bnie stanowi jedn\u0105 z najwi\u0119kszych warto\u015bci tradycyjnej liturgii – pomaga ona nam w podejmowanym trudzie wtedy, kiedy najbardziej tego potrzebujemy. Odrzucenie takiej pomocy by\u0142oby szale\u0144stwem.
\r\n
\r\nI jeszcze jedno. Smutne jest to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b, zdawszy sobie spraw\u0119 z wewn\u0119trznego kryzysu wsp\u00f3\u0142czesnego zachodniego \u015bwiata, zamiast zwr\u00f3ci\u0107 si\u0119 w stron\u0119 pi\u0119knej chrze\u015bcija\u0144skiej tradycji, ucieka raczej w filozofi\u0119 dalekiego Wschodu czy New Age. Jeden z moich przyjaci\u00f3\u0142 spotka\u0142 kiedy\u015b pewn\u0105 mi\u0142\u0105, m\u0142od\u0105 kobiet\u0119 z po\u0142udnia Stan\u00f3w Zjednoczonych, kt\u00f3ra czyta\u0142a ksi\u0105\u017ck\u0119 o buddyzmie. M\u00f3j przyjaciel wspomnia\u0142 mimochodem, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo r\u00f3wnie\u017c mo\u017ce si\u0119 pochwali\u0107 bogat\u0105 tradycj\u0105 duchowo\u015bci i mistycyzmu, a nast\u0119pnie poda\u0142 jej kilka tytu\u0142\u00f3w ksi\u0105\u017cek na ten temat. Wiele lat p\u00f3\u017aniej dosta\u0142 od niej niespodziewan\u0105 wiadomo\u015b\u0107, w kt\u00f3rej dzi\u0119kowa\u0142a mu za pomoc w znalezieniu drogi powrotnej do wiary katolickiej.
\r\n
\r\nDuchowni przez dekady pr\u00f3bowali zniekszta\u0142ci\u0107 prawdziwe oblicze bogatej tradycji duchowo\u015bci i mistycyzmu czy nawet doprowadzi\u0107 do jej zanegowania. Bez wzgl\u0119du na ich dzia\u0142ania, Pan nasz nie pozwoli odebra\u0107 Swojemu Ko\u015bcio\u0142owi tak wielkiego skarbu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 katolik\u00f3w nie jest tego \u015bwiadoma, ale tradycja \u017cyje i nie przestaje by\u0107 duchowym lekarstwem na choroby naszych czas\u00f3w. Ze swojej strony musimy zrobi\u0107 wszystko, by by\u0142a ona powszechnie znana i kochana.<\/p>\r\n

Peter Kwasniewski<\/em><\/strong>
\r\n20.05.2019
\r\n(\u017ar\u00f3d\u0142o<\/a>)<\/p>\r\n

t\u0142umaczenie: Micha\u0142 \u0179aczek
\r\nzdj\u0119cie: Joseph Shaw<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Tak, dobrze przeczytali\u015bcie, chodzi o MIT, czyli ameryka\u0144ski Massachusetts Institute of Technology (jedn\u0105 z najs\u0142ynniejszych politechnik na \u015bwiecie – przyp. red.). Jednak tytu\u0142 artyku\u0142u mo\u017ce wprowadza\u0107 w b\u0142\u0105d, poniewa\u017c w \u017cadnych dzia\u0142aniach MIT nie spos\u00f3b doszuka\u0107 si\u0119 bezpo\u015bredniego poparcia dla tradycyjnej Mszy (nie s\u0105 a\u017c tak oryginalni). Tymczasem, w niedawno opublikowanym podca\u015bcie, profesor Alan Lightman […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[328],"tags":[105,24],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/108414"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=108414"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/108414\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=108414"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=108414"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=108414"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}