{"id":107792,"date":"2019-05-04T08:37:44","date_gmt":"2019-05-04T12:37:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=107792"},"modified":"2021-03-29T15:43:34","modified_gmt":"2021-03-29T19:43:34","slug":"polska-xvi-wieku-czas-tolerancji-religijnej-czy-represji-wobec-katolikow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=107792","title":{"rendered":"Polska XVI wieku \u2013 czas \u201etolerancji religijnej” czy represji wobec katolik\u00f3w?"},"content":{"rendered":"

Nasza historia mitami stoi. Warto si\u0119 przyjrze\u0107 mitowi \u201ez\u0142otego wieku\u201d i panuj\u0105cej w nim \u201etolerancji religijnej\u201d. Faktycznie to czas prze\u015bladowa\u0144 katolik\u00f3w, co mo\u017ce by\u0107 szokiem dla czytaj\u0105cych, podobnie jak opinia wsp\u00f3\u0142czesnych katolik\u00f3w o fa\u0142szywym ojcu literatury polskiej Miko\u0142aju Reju, o kt\u00f3rym rodacy, pami\u0119taj\u0105c mu profanacj\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w, wyp\u0119dzanie ksi\u0119\u017cy i prze\u015bladowanie zakonnik\u00f3w pisali, \u017ce by\u0142 \u201eszatanem rozwi\u0105zanym, smokiem z Okszy, Sardanapalem Nag\u0142owskim\u201d. <\/strong><\/p>\r\n

Nie bez kozery wspominamy o Reju jako wr\u0119cz modelowym prekursorze zaszczepiania herezji w Kr\u00f3lestwie Polskim i Wielkim Ksi\u0119stwie Litewskim. Nie przez w\u0142adz\u0119 kr\u00f3lewsk\u0105 wprowadzono u nas nowe wyznania, jak w Europie, ale oddolnie. O ile luteranizm rozszerzy\u0142 si\u0119 jak b\u0142yskawica w\u015br\u00f3d niemieckoj\u0119zycznych mieszczan (zajmowanie ko\u015bcio\u0142\u00f3w, klasztor\u00f3w i antykatolickie, nietolerancyjne miejskie ustawodawstwo by\u0142o norm\u0105), to kalwinizm zyska\u0142 baz\u0119 w szlacheckich poddanych.<\/p>\r\n

W formalnie katolickim pa\u0144stwie prze\u015bladowa\u0144 Ko\u015bcio\u0142a dokonywali szlacheccy w\u0142a\u015bciciele miast, wyp\u0119dzaj\u0105c kler, profanuj\u0105c o\u0142tarze oraz zasiedlaj\u0105c swoje dobra innowiercami z zagranicy (s\u0142ynne powiedzenie kardyna\u0142a Hozjusza: \u201ePolska przytuliskiem heretyk\u00f3w\u201d). Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107 przera\u017cenie katolickiej ludno\u015bci wiejskiej i miejskiej, z dnia na dzie\u0144 pozbawianej miejsc kultu i sakrament\u00f3w! Stworzona ju\u017c na pocz\u0105tku XIII siatka parafii zosta\u0142a porwana. Przypomnijmy, \u017ce w \u015bredniowiecznej Polsce parafie obejmowa\u0142y kilka lub kilkana\u015bcie wsi. By\u0142y one powi\u0105zane z w\u0142asno\u015bci\u0105 ziemsk\u0105: w\u0142a\u015bciciel, zazwyczaj \u015bwiecki, utrzymywa\u0142 patronat nad ko\u015bcio\u0142ami, co dawa\u0142o mu prawo przedstawiania kandydata na plebani\u0119 (od XII w. proboszcza okre\u015blano terminem \u201epleban\u201d, z \u0142ac. plebanus<\/em>). \u201eWiek tolerancji\u201d wr\u0119cz prosi si\u0119 o historyczne opracowanie tych prze\u015bladowa\u0144.<\/p>\r\n

Tak szerzy\u0142o si\u0119 zepsucie<\/h4>\r\n

Wspomniany Miko\u0142aj Rej pod koniec \u017cycia by\u0142 w\u0142a\u015bcicielem 17 wsi, w sze\u015bciu posiada\u0142 swoje cz\u0119\u015bci. A\u017c strach pomy\u015ble\u0107, ile bezece\u0144stw si\u0119 tam dopu\u015bci\u0142, by zak\u0142ada\u0107 heretyckie zbory. Nie bez powodu podajemy tu liczb\u0119, gdy\u017c wystarczy kr\u00f3tka kwerenda internetowa, by ods\u0142oni\u0142 si\u0119 ponury obraz prze\u015bladowa\u0144. W odr\u00f3\u017cnieniu od Europy, w Polsce kalwi\u0144ska predestynacja (dobrobyt i zbawienie) mia\u0142a ogranicza\u0107 si\u0119 do tej grupy stanowej.<\/p>\r\n

Ma\u0142o znan\u0105 postaci\u0105 by\u0142 z kolei Szymon Zacjusz, w\u0142a\u015bciwie Szymon \u0179ak, kt\u00f3ry mia\u0142 opini\u0119 niszczyciela ko\u015bcio\u0142\u00f3w katolickich na Litwie.<\/p>\r\n

Historia wielu miast, miasteczek i wsi w XVI wieku ma podobny przebieg.<\/p>\r\n

Najpierw wie\u015b Bobina (nale\u017c\u0105ca wcze\u015bniej do Reja), kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bciciel, Kacper Smolik, w 1565 roku spali\u0142 i sprofanowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 a parafia przez 48 lat by\u0142a w r\u0119kach innowierc\u00f3w.<\/p>\r\n

Be\u0142\u017cyce – W 1558 r. \u00f3wczesny w\u0142a\u015bciciel miasta, Andrzej Bzicki przekaza\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w r\u0119ce kalwin\u00f3w. Wyda\u0142 r\u00f3wnie\u017c nakaz ucz\u0119szczania przez mieszczan na nabo\u017ce\u0144stwa do przekszta\u0142conego ze \u015bwi\u0105tyni katolickiej zboru. Za op\u00f3r mieszka\u0144cowi Be\u0142\u017cyc grozi\u0142a kara pieni\u0119\u017cna (5 groszy) lub wi\u0119zienia.<\/p>\r\n

Kiszkowo – Od 1558 roku za spraw\u0105 w\u0142a\u015bcicielki W\u0119growa Anny z Radziwi\u0142\u0142\u00f3w Kiszkowej nast\u0105pi\u0142 nap\u0142yw osadnik\u00f3w protestanckich. Miasto sta\u0142o si\u0119 wa\u017cnym o\u015brodkiem reformacji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny zosta\u0142 przekazany zborowi kalwi\u0144skiemu. W mie\u015bcie ufundowano drukarni\u0119 i szko\u0142\u0119 ewangelick\u0105. W 1565 roku W\u0119gr\u00f3w sta\u0142 si\u0119 kolebk\u0105 ruchu braci polskich.<\/p>\r\n

Dubiecko – W 1551 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 Stanis\u0142aw Mateusz Stadnicki z Nied\u017awiedzia do Dubiecka i zacz\u0105\u0142 popularyzowa\u0107 reformacj\u0119 w Przemyskiem. Jako w\u0142a\u015bciciel Dubiecka skasowa\u0142 dobra katolik\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zamieni\u0142 na zb\u00f3r kalwi\u0144ski. Pierwszym kaznodziej\u0105 zosta\u0142 mianowany przez Stadnickiego Albert z I\u0142\u017cy, apostata. W Dubiecku znale\u017ali schronienie i protekcj\u0119 dwaj reformatorzy, Jerzy Tobo\u0142ka i Andrzej z Dynowa, obaj wykl\u0119ci przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 rzymskokatolicki. Przebywa\u0142 tam tak\u017ce Wojciech z I\u0142\u017cy.<\/p>\r\n

Pi\u0144cz\u00f3w – Za spraw\u0105 Miko\u0142aja Ole\u015bnickiego miasto sta\u0142o si\u0119 o\u015brodkiem reformacji. Ole\u015bnicki udzieli\u0142 w nim schronienia m.in. Franciszkowi Stankarowi – profesorowi Akademii Krakowskiej, uwi\u0119zionemu przez biskupa krakowskiego na zamku w Lipowcu i wyzwolonemu przez grup\u0119 szlachty. W latach 1550-1551 z miasta wyp\u0119dzono paulin\u00f3w, a ko\u015bci\u00f3\u0142 zmieniono w zb\u00f3r kalwi\u0144ski. W budynkach poklasztornych powsta\u0142o s\u0142ynne na ca\u0142\u0105 Europ\u0119 gimnazjum pi\u0144czowskie nazywane p\u00f3\u017aniej sarmackimi Atenami. W szkole naucza\u0142 m.in. Francuz Piotr Statorius-Stoje\u0144ski (jedna z czo\u0142owych postaci herezji kalwi\u0144skiej, skierowanej do Polski przez samego jej za\u0142o\u017cyciela).<\/p>\r\n

W\u0119gr\u00f3w – Od 1558 roku za spraw\u0105 w\u0142a\u015bcicielki, Anny z Radziwi\u0142\u0142\u00f3w Kiszkowej, nast\u0105pi\u0142 nap\u0142yw osadnik\u00f3w protestanckich. Miasto sta\u0142o si\u0119 wa\u017cnym o\u015brodkiem reformacji. Ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny zosta\u0142 przekazany zborowi kalwi\u0144skiego.<\/p>\r\n

Pa\u0142ecznica – wie\u015b. W okresie rozwoju reformacji na ziemiach polskich podkomorzy \u0142\u0119czycki Stanis\u0142aw Lasocki w 1551 r. zmieni\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 w zb\u00f3r kalwi\u0144ski. W 1584 r. ko\u015bci\u00f3\u0142 przekszta\u0142cony na zb\u00f3r aria\u0144ski braci polskich sta\u0142 si\u0119 jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w tego ruchu w Polsce. Zosta\u0142 on zwr\u00f3cony katolikom 33 lata p\u00f3\u017aniej, w okresie kontrreformacji.<\/p>\r\n

Grodzisk Wielkopolski – miasto w latach 1563-1593 by\u0142o o\u015brodkiem reformacji: ko\u015bci\u00f3\u0142 parafialny oddano protestantom, dzia\u0142a\u0142a tu s\u0142ynna szko\u0142a, w kt\u00f3rej wyk\u0142ada\u0142 znany heretyk Erazm Gliczner Skrzetuski.<\/p>\r\n

Kiedy w 1557 r. Miko\u0142aj Radziwi\u0142\u0142 \u201eCzarny\u201d przeszed\u0142 na kalwinizm (p\u00f3\u017aniej arianizm), zacz\u0105\u0142 energicznie zwalcza\u0107 katolicyzm i prawos\u0142awie w swoich litewskich oraz ma\u0142opolskich posiad\u0142o\u015bciach: od 1560 odebra\u0142 katolikom ko\u015bcio\u0142y m.in. w Nie\u015bwie\u017cu, Klecku, O\u0142yce, Subotnikach, Mordach i Szyd\u0142owcu i przekaza\u0142 je pastorom kalwi\u0144skim (wykonawc\u0105 by\u0142 wspomniany wy\u017cej, pot\u0119gowany \u201eCzarnego\u201d Szymon Zacjusz).<\/p>\r\n

Lista jest d\u0142uga. Przyk\u0142adowo w roku 1569 istnia\u0142o na terenie Ma\u0142opolski ju\u017c 260 zbior\u00f3w kalwi\u0144skich i 52 aria\u0144skich. Na Litwie 191 zbor\u00f3w kalwi\u0144skich. W Wielkopolsce – 37 zbor\u00f3w polskoj\u0119zycznych oraz 120-140 niemieckoj\u0119zycznych. Liczb\u0119 zbor\u00f3w aria\u0144skich na Rusi w latach 1618-1620 ocenia si\u0119 na 26. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich powsta\u0142a na fundamencie przej\u0119tych \u015bwi\u0105ty\u0144 katolickich.<\/p>\r\n

Znamienne s\u0105 daty zajmowania katolickich ko\u015bcio\u0142\u00f3w. To pierwsze 10 lat panowania Zygmunta II Augusta, kt\u00f3ry w odr\u00f3\u017cnieniu od ojca nie posiada\u0142 \u201ezmys\u0142u katolickiego\u201d. Mo\u017ce innowiercy wyczuli jego oboj\u0119tno\u015b\u0107, albo ustne przyzwolenie. Apogeum tych nastroj\u00f3w przypad\u0142o na rok 1555, kiedy na sejmie zaproponowano zwo\u0142anie soboru narodowego, co zaakceptowa\u0142 kr\u00f3l oraz biskupi katoliccy. Zygmunt August wys\u0142a\u0142 do papie\u017ca poselstwo z wr\u0119cz rewolucyjnymi postulatami.<\/p>\r\n

Wp\u0142ywowa mniejszo\u015b\u0107<\/em><\/h4>\r\n

Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce przed ca\u0142kowitym popadni\u0119ciem narodu w herezj\u0119 uratowa\u0142 nas cud. Jan Kalwin moderowa\u0142 sytuacj\u0119 w Kr\u00f3lestwie Polskim, w\u015br\u00f3d swoich wyznawc\u00f3w zach\u0119caj\u0105c do aktywno\u015bci w zak\u0142adaniu \u201ezbor\u00f3w Bo\u017cych\u201d (do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 jego 80 list\u00f3w). Jego nast\u0119pca Teodor Beza (zachowa\u0142a si\u0119 korespondencja w sprawie elekcji Henryka Walezego) by\u0142 r\u00f3wnie\u017c w sta\u0142ym kontakcie z gmin\u0105 kalwi\u0144sk\u0105 na terenie Polski. Beza, co ciekawe, by\u0142 g\u0142\u00f3wnym przedstawicielem ruchu \u201emonarchomach\u00f3w\u201d (tyranob\u00f3jc\u00f3w), czyli piewc\u00f3w przyzwolenia na zamordowanie w\u0142adcy przez \u201eprzedstawiciela ludu\u201d. Polityczny ruch polityczny \u201eegzekucji praw\u201d, ciesz\u0105cy si\u0119 pe\u0142nym poparciem heretyk\u00f3w, mia\u0142 w programie uniezale\u017cnienie od Rzymu i powstanie ko\u015bcio\u0142a narodowego. Sytuacja stawa\u0142a si\u0119 niebezpieczna.<\/p>\r\n

R\u00f3\u017cnowiercy stanowili mniejszo\u015b\u0107 szlachty, ale stanowili w pewnym okresie 2\/5 izby poselskiej (by\u0142o to mo\u017cliwe dzi\u0119ki dyscyplinie konfesyjnej oraz aktywno\u015bci publicznej), a wed\u0142ug oblicze\u0144 prof. Janusza Tazbira (\u201eSzlachta i teologowie\u201d), w roku 1572 r. senator\u00f3w katolickich by\u0142o 58 (oraz 13 biskup\u00f3w), a odpowiednio zwolennik\u00f3w protestantyzmu i prawos\u0142awia – 59 senator\u00f3w. Zreszt\u0105 przez ca\u0142y wiek XVI wielu biskup\u00f3w sprzyja\u0142o herezji (tkwili w Ko\u015bciele chyba z powodu otrzymywanych dochod\u00f3w) jak np. biskup kujawski, che\u0142mi\u0144ski i kamieniecki Jan Drohojowski czy Jakub Ucha\u0144ski arcybiskup gnie\u017anie\u0144ski, w sercach b\u0119d\u0105c heretykami. Sytuacja by\u0142a na tyle powa\u017cna, \u017ce ze wzgl\u0119du na gro\u017aby biskup Luigi Lippomano, pierwszy nuncjusz apostolski w Polsce, w 1558 r. by\u0142 zmuszony powr\u00f3ci\u0107 do Rzymu. Wielu odst\u0119pc\u00f3w od wiary by\u0142o eks-ksi\u0119\u017cami jak np. Jan \u0141aski, Marcin Krowicki, czy Andrzej Frycz Modrzewski (mia\u0142 ni\u017csze \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie).<\/p>\r\n

Na szcz\u0119\u015bcie ruch kalwinistyczny podzieli\u0142 si\u0119 a nowe polskie rody katolickie zr\u00f3wnowa\u017cy\u0142y wp\u0142ywy protestanckie. Kr\u00f3l ostatecznie nie zmieni\u0142 wyznania (pomog\u0142y modlitwy jego siostry, Anny Jagiellonki?).<\/p>\r\n

Po sprowadzeniu jezuit\u00f3w przez kr\u00f3la Stefana Batorego zosta\u0142 zahamowany zwyci\u0119ski poch\u00f3d herezji, zacz\u0119\u0142y si\u0119 powroty do Ko\u015bcio\u0142a. Nast\u0105pi\u0142a zmiana pokoleniowa, dzieci szlacheckie uko\u0144czy\u0142y jezuickie kolegia (pierwsza szko\u0142a w Braniewie otwarta w 1562 r.). Ustawy Soboru Trydenckiego zosta\u0142y przyj\u0119te przez og\u00f3lnokrajowy synod w 1577 r., cho\u0107 w rzeczywisto\u015bci dopiero synod prowincjonalny AD 1589 zacz\u0105\u0142 wprowadza\u0107 je w \u017cycie. Panowanie ortodoksyjnego katolika, kr\u00f3la Zygmunta III Wazy (nominacje na urz\u0119dy Rzeczpospolitej i rozdawnictwo dzier\u017caw katolikom) ostatecznie przewa\u017cy\u0142o szal\u0119. W dodatku rebelia Chmielnickiego na Ukrainie zniszczy\u0142a tamtejsze zbory. Najazdy: moskiewski, szwedzki i siedmiogrodzki dope\u0142ni\u0142y reszty.<\/p>\r\n

Mo\u017ce modlitwy prze\u015bladowanych ch\u0142op\u00f3w katolik\u00f3w zanoszone do Kr\u00f3lowej Nieba da\u0142y potrzebn\u0105 \u0142ask\u0119 wiary dla Polski. Tego na tej ziemi ju\u017c si\u0119 nie dowiemy.<\/p>\r\n

Piotr B\u0142aszkowski<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Nasza historia mitami stoi. Warto si\u0119 przyjrze\u0107 mitowi \u201ez\u0142otego wieku\u201d i panuj\u0105cej w nim \u201etolerancji religijnej\u201d. Faktycznie to czas prze\u015bladowa\u0144 katolik\u00f3w, co mo\u017ce by\u0107 szokiem dla czytaj\u0105cych, podobnie jak opinia wsp\u00f3\u0142czesnych katolik\u00f3w o fa\u0142szywym ojcu literatury polskiej Miko\u0142aju Reju, o kt\u00f3rym rodacy, pami\u0119taj\u0105c mu profanacj\u0119 ko\u015bcio\u0142\u00f3w, wyp\u0119dzanie ksi\u0119\u017cy i prze\u015bladowanie zakonnik\u00f3w pisali, \u017ce by\u0142 \u201eszatanem […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[132,195],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107792"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=107792"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":123958,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107792\/revisions\/123958"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=107792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=107792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=107792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}