{"id":107628,"date":"2019-04-23T11:11:18","date_gmt":"2019-04-23T15:11:18","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=107628"},"modified":"2019-04-23T11:11:18","modified_gmt":"2019-04-23T15:11:18","slug":"boguslaw-wolniewicz-jako-filozof-polityki-jacek-bartyzel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=107628","title":{"rendered":"Bogus\u0142aw Wolniewicz jako filozof polityki – Jacek Bartyzel<\/em>"},"content":{"rendered":"

Kwesti\u0105, kt\u00f3r\u0105 musimy rozwa\u017cy\u0107 na samym pocz\u0105tku, jest to, czy tytu\u0142 naszego artyku\u0142u nie obiecuje zbyt wiele; innymi s\u0142owy – czy Profesor Bogus\u0142aw Wolniewicz by\u0142 rzeczywi\u015bcie filozofem polityki? Prima facie<\/em> wydaje si\u0119, \u017ce nie, bo nie napisa\u0142 \u017cadnego traktatu filozoficzno-politycznego, kt\u00f3ry by zagadnienia b\u0119d\u0105ce przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 og\u00f3lnej teorii polityki ujmowa\u0142 w spos\u00f3b systemowy i mo\u017cliwie kompletny. Uprawia\u0142 oczywi\u015bcie refleksj\u0119 polityczn\u0105, ale znale\u017a\u0107 j\u0105 mo\u017cemy w ksi\u0105\u017ckach b\u0119d\u0105cych ju\u017c to (jak W stron\u0119 rozumu<\/em>) zbiorem nagranych i spisanych wypowiedzi na r\u00f3\u017cne tematy, ju\u017c to nawet d\u0142ugimi wywiadami (jak opublikowana przez Tomasza Sommera ksi\u0105\u017cka Wolniewicz. Zdanie w\u0142asne<\/em> czy zredagowana przez \u0141ukasza Kramka Prof. Bogus\u0142aw Wolniewicz. Rozmowy z profesorem<\/em>). Jedyna praca zwarta – acz te\u017c z przydatkami w postaci artyku\u0142\u00f3w prasowych i wywiad\u00f3w – Ksenofobia i wsp\u00f3lnota,<\/em> stanowi wprawdzie studium o wysokim poziomie teoretyzacji, dotyczy jednak pewnego problemu szczeg\u00f3\u0142owego, nadto za\u015b posiada wsp\u00f3\u0142autora (Zbigniewa Musia\u0142a). A\u017ceby m\u00f3c rozstrzygn\u0105\u0107 ten problem, musimy tedy zastanowi\u0107 si\u0119 nad tym, jakie warunki musi spe\u0142ni\u0107 czyje\u015b dzie\u0142o, aby zakwalifikowa\u0107 je jako filozoficzny typ refleksji nad polityk\u0105, oraz czy dorobek prof. Wolniewicza warunki te wype\u0142nia.<\/p>\r\n

Definicji filozofii polityki jest oczywi\u015bcie wiele – zbyt wiele, aby cho\u0107by wszystkie wa\u017cniejsze tu przytoczy\u0107, trzeba zatem ograniczy\u0107 si\u0119 do przywo\u0142ania kilku reprezentatywnych dla wsp\u00f3\u0142czesnego kanonu tej dziedziny. I tak Leo Strauss za kluczowe dla odr\u00f3\u017cnienia filozofii polityki od szerszego zbioru my\u015bli politycznej<\/em>, rozumianej jako refleksja nad ideami politycznymi lub ich wyk\u0142ad, uwa\u017ca rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy opini\u0105 (doksa<\/em>) a wiedz\u0105 (episteme<\/em>), w takim razie za\u015b filozofi\u0119 polityki wyr\u00f3\u017cnia uwra\u017cliwienie na prawd\u0119 (aletheia<\/em>) rozpoznawan\u0105 rozumem1<\/a><\/sup>. Z kolei Frederick D. Wilhelmsen filozofi\u0119 polityki uwa\u017ca za przeciwie\u0144stwo ideologii<\/em>, z tego powodu, i\u017c filozofi\u0119 stymuluje mi\u0142o\u015b\u0107 (phil\u00c3\u00ada<\/em>) do \u015bwiata i umi\u0142owanie m\u0105dro\u015bci, ideologi\u0119 za\u015b nienawi\u015b\u0107 do \u015bwiata realnie istniej\u0105cego, co prowadzi j\u0105 do poszukiwania \u201eteorii\u201d i zarazem praktyki zdolnej zniszczy\u0107 to, co realne, aby zbudowa\u0107 \u201elepszy, nowy \u015bwiat\u201d2<\/a><\/sup>. Wreszcie, Michael Oakeshott uznaje, \u017ce punktem wyj\u015bcia dla filozofii polityki jest do\u015bwiadczenie polityczne, atoli przekraczane w dialektycznym procesie refleksji (tzn. takim, w kt\u00f3rym przyjmuje si\u0119, \u017ce co\u015b jest prawd\u0105, ale z za\u0142o\u017ceniem, \u017ce mo\u017ce ono nie by\u0107 prawd\u0105 lub by\u0107 nie ca\u0142kiem albo nieca\u0142\u0105 prawd\u0105), a osi\u0105 rozgraniczenia typ\u00f3w refleksji czyni poj\u0119cie \u201eburzycielstwa\u201d, tj. stanowiska niemaj\u0105cego \u017cadnych wzgl\u0119d\u00f3w dla ustalonych przekona\u0144 i za\u0142o\u017ce\u0144. Z uwagi na to kryterium za\u015b mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy typy refleksji politycznej: 1\u00b0 refleksj\u0119 w s\u0142u\u017cbie polityki<\/em>, kt\u00f3rej wynikiem jest okre\u015blony \u201ekurs polityczny\u201d – o, co najwy\u017cej, minimalnym stopniu burzycielstwa; 2\u00b0 doktryn\u0119 polityczn\u0105<\/em>, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 pewnego rodzaju<\/em> wyja\u015bnieniu dzia\u0142alno\u015bci politycznej – burzycielsk\u0105 w stopniu ograniczonym; 3\u00b0 filozofi\u0119 polityki<\/em>, nastawion\u0105 na wykrycie trwa\u0142ego<\/em> charakteru dzia\u0142alno\u015bci politycznej – radykalnie burzycielsk\u0105, czego dowodem jest jej zupe\u0142na \u201enieprzydatno\u015b\u0107\u201d praktyczna3<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Przyk\u0142adaj\u0105c powy\u017csze miary do ewaluacji charakteru refleksji politycznej prof. Wolniewicza, mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce wyczerpuje ona warunki podane przez Straussa i Wilhelmsena, albowiem niew\u0105tpliwie ma charakter racjonalny i jest wra\u017cliwa na rozr\u00f3\u017cnienie pomi\u0119dzy opini\u0105 a prawd\u0105, co wi\u0119cej – zbijanie fa\u0142szywych oraz szkodliwych mniema\u0144 jest jej podstawow\u0105 intencj\u0105, jak r\u00f3wnie\u017c sytuuje si\u0119 w pozycji polemicznej do ideologii zachwaszczaj\u0105cych jak k\u0105kol \u015bwiat wsp\u00f3\u0142czesny. Nieco bardziej skomplikowane jest natomiast odniesienie do kryteri\u00f3w podanych przez Oakeshotta, z tego powodu, \u017ce w wypowiedziach Wolniewicza, zw\u0142aszcza tych, kt\u00f3re maj\u0105 znamiona gwa\u0142townych cz\u0119sto i nieprzebieraj\u0105cych w s\u0142owach interwencji w rozmaite problemy \u017cycia spo\u0142ecznego, dostrzec mo\u017cna pragnienie wp\u0142ywania na zmian\u0119 \u201ekursu politycznego\u201d, wszelako nie przeczy to zasadniczemu nastawieniu na wykrycie trwa\u0142ego charakteru dzia\u0142alno\u015bci politycznej, jak r\u00f3wnie\u017c poszukiwaniu ugruntowania deklarowanych przekona\u0144 w racjonalnej refleksji metafizycznej i poniek\u0105d tak\u017ce teologicznej. Naprz\u00f3d zatem winni\u015bmy zbada\u0107 \u00f3w metafizyczny fundament refleksji Wolniewicza nad polityk\u0105.<\/p>\r\n

Podk\u0142ad metafizyczny<\/h4>\r\n

Dla prof. Wolniewicza \u201efilozofia nie jest ani nauk\u0105, ani paranauk\u0105, bo nie jest nauk\u0105: jest filozofi\u0105. Filozofia zajmuje si\u0119 sprawami wiecznymi, na kt\u00f3re nauka nie ma odpowiedzi i w og\u00f3le ich nie podejmuje. \u00abCo robimy na \u015bwiecie?\u00bb \u00abJak\u0105 rol\u0119 w naszym \u017cyciu odgrywa los, a jak\u0105 nasze w\u0142asne dzia\u0142anie?\u00bb \u00abJak\u0105 rol\u0119 w tym, co jest naszym losem, odgrywaj\u0105 dwie g\u0142\u00f3wne sk\u0142adowe, dwie jego g\u0142\u00f3wne komponenty?\u00bb\u201d4<\/a><\/sup>. Te za\u015b komponenty to przeznaczenie – to, co nam przydzieli\u0142 los i czego unikn\u0105\u0107 nie mo\u017cemy; oraz przypadek – to, co przytrafia nam si\u0119 w spos\u00f3b nieprzewidywalny i mo\u017ce ca\u0142kowicie zmieni\u0107 bieg naszego \u017cycia. Na nasze przeznaczenie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 za\u015b trzy sk\u0142adniki: genomy rodzic\u00f3w, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 na nasz genotyp; \u015brodowisko ludzkie, w kt\u00f3rym si\u0119 urodzili\u015bmy, a wi\u0119c wsp\u00f3lnota narodowa i cywilizacyjna, oraz epoka, w kt\u00f3rej \u017cyjemy, przy czym drugi i (zw\u0142aszcza) trzeci sk\u0142adnik s\u0105 w\u0142a\u015bciwie te\u017c spraw\u0105 przypadku. Obie te, jak wida\u0107 nieroz\u0142\u0105czne, komponenty wyznaczaj\u0105ce nasz los s\u0105 od nas zupe\u0142nie niezale\u017cne i nie mo\u017cemy ich \u201eprzezwyci\u0119\u017cy\u0107\u201d, musimy wi\u0119c by\u0107 po prostu tragarzami swojego losu, mo\u017cemy natomiast pr\u00f3bowa\u0107 je zrozumie\u0107. T\u0119 koncepcj\u0119 losu Wolniewicz nazywa\u0142 (za o. Innocentym Boche\u0144skim OP) racjonalizmem tychicznym<\/em> – od tyche<\/em>, po grecku los5<\/a><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c racjonalizmem transcendentalnym<\/em>, kt\u00f3ry – w przeciwie\u0144stwie do materializmu uwa\u017caj\u0105cego, \u017ce duch (ludzki, bo innego nie znamy) jest cz\u0119\u015bci\u0105 przyrody, ergo<\/em> wytworem materii – s\u0105dzi, \u017ce rozum to co\u015b, co wykracza poza porz\u0105dek natury, a by\u0107 mo\u017ce odzwierciedla si\u0119 w nim jakie\u015b \u201edrugie dno wszech\u015bwiata\u201d, co do kt\u00f3rego wszelako Wolniewicz agnostycznie mniema\u0142, \u017ce nie jest nam ono dost\u0119pne6<\/a><\/sup>. Podobnie jak – te\u017c agnostyk, cho\u0107 formalnie protestant – Benjamin Constant, uwa\u017ca\u0142, \u017ce w religii jest co\u015b niezniszczalnego, a mianowicie powaga, z jak\u0105 podchodzi ona do sprawy nieodwo\u0142alnej w \u017cyciu cz\u0142owieka, czyli \u015bmierci. Ta powaga znamionuje w najwy\u017cszym stopniu chrze\u015bcija\u0144stwo i jest wyr\u00f3\u017cnikiem chrze\u015bcijanina, co podkre\u015bla\u0142 cytowany przez Wolniewicza z pe\u0142n\u0105 aprobat\u0105 J\u00f3zef Ratzinger, p\u00f3\u017aniejszy papie\u017c Benedykt XVI. \u015amier\u0107 to brama g\u0142\u00f3wna, przez kt\u00f3r\u0105 wkracza w nasz \u015bwiat metafizyka. \u201eDlatego sam – oznajmia\u0142 Wolniewicz – pozwalam sobie zalicza\u0107 si\u0119 do wyznawc\u00f3w tej wiary – nie tylko dlatego, \u017ce jestem ochrzczony, ale i dlatego, \u017ce uznaj\u0119 t\u0119 w\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa\u201d7<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Stanowisko \u015bwiatopogl\u0105dowe prof. Wolniewicza by\u0142o wszelako bardzo nietypowe, indywidualne i w pewien spos\u00f3b ekscentryczne. Uwa\u017ca\u0142 si\u0119 on bowiem za cz\u0142owieka niewierz\u0105cego, lecz nie ateist\u0119, starannie rozgraniczaj\u0105c oba pogl\u0105dy. Ateista w jego uj\u0119ciu to cz\u0142owiek niewierz\u0105cy w Boga, zaprzeczaj\u0105cy Jego istnieniu, kt\u00f3ry w nic (co boskie) nie wierzy, natomiast niewierz\u0105cy <\/em>niekoniecznie oznacza niewierz\u0105cego w istnienie Boga, a jedynie takiego, \u201ekt\u00f3ry nie we wszystko wierzy, co g\u0142osi \u015bwi\u0119ty Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny\u201d. Niewierz\u0105cym, lecz nie ateist\u0105, jest r\u00f3wnie\u017c ten, kt\u00f3ry nie wierzy w to, \u017ce B\u00f3g ingeruje w ludzkie sprawy, innymi s\u0142owy – nie wierzy w Bo\u017c\u0105 Opatrzno\u015b\u01078<\/a><\/sup>. Negacja Opatrzno\u015bci przy jednoczesnym przyjmowaniu istnienia jakiej\u015b Istoty Najwy\u017cszej, nakr\u0119caj\u0105cej mechanizm \u015bwiata niby Wielki Zegarmistrz, by potem wycofa\u0107 si\u0119 i nie okazywa\u0107 ju\u017c \u017cadnego zainteresowania funkcjonowaniem \u201ezegarka\u201d, jest oczywi\u015bcie dobrze znana pod nazw\u0105 deizmu (o czym Wolniewicz powiadamia) i nie by\u0142oby w tym stanowisku nic nadzwyczajnego. Oryginalne i ciekawe jest natomiast u Wolniewicza rozwini\u0119cie tej kwestii. Odwo\u0142uje si\u0119 on bowiem wprost do chrze\u015bcija\u0144skiego Credo<\/em>, sk\u0142adaj\u0105cego si\u0119 z dwunastu artyku\u0142\u00f3w wiary. Ot\u00f3\u017c prawowierny katolik wierzy oczywi\u015bcie we wszystkie te artyku\u0142y, Bogus\u0142aw Wolniewicz oznajmia natomiast, \u017ce wierzy jedynie w sze\u015b\u0107 z nich. Wierzy na przyk\u0142ad w Ducha \u015awi\u0119tego, w \u015bwi\u0119ty Ko\u015bci\u00f3\u0142 Powszechny, nie wierzy natomiast mi\u0119dzy innymi w \u015bwi\u0119tych obcowanie i w cia\u0142a zmartwychwstanie9<\/a><\/sup>. Uwa\u017ca nadto, \u017ce wraz ze \u015bmierci\u0105 \u017cycie ludzkie definitywnie ko\u0144czy si\u0119, po \u015bmierci nic nas nie czeka i \u017cadnego \u201edalszego ci\u0105gu\u201d nie ma10<\/a><\/sup>. Histori\u0119 \u017cycia Wolniewicz opisuje przeno\u015bnie jako \u0142uk rozpi\u0119ty mi\u0119dzy nico\u015bci\u0105, z kt\u00f3rej si\u0119 wy\u0142onili\u015bmy, a nico\u015bci\u0105, do kt\u00f3rej powracamy. Czas naszej egzystencji up\u0142ywaj\u0105cy pomi\u0119dzy niebytem a niebytem te\u017c metaforycznie okre\u015bla jako tymczasowy pobyt w hotelu, podczas gdy naszym, by tak rzec, sta\u0142ym zameldowaniem jest miejsce w niebycie11<\/a><\/sup>. To pierwszy i jaskrawy paradoks, gdy\u017c autor wyra\u017anie ontologizuje nico\u015b\u0107, tak jakby w niebycie by\u0142o co\u015b substancjalnego i trwa\u0142ego, ale zaraz dochodzi drugi paradoks, gdy\u017c jako uzasadnienie Wolniewicz przywo\u0142uje ko\u015bcieln\u0105 sentencj\u0119: \u201eproch jeste\u015b i w proch si\u0119 obr\u00f3cisz\u201d, chocia\u017c jest przecie\u017c wykluczone, aby nie wiedzia\u0142, \u017ce odnosi si\u0119 ona jedynie do fizycznego cia\u0142a cz\u0142owieka, a nie ca\u0142o\u015bci jego psychosomatycznego jestestwa12<\/a><\/sup>. Zapytany za\u015b o to, czy nie ma przej\u015bcia na drug\u0105 stron\u0119 \u017cycia w ramiona mi\u0142osiernego Boga, odpowiada, \u017ce owszem, przej\u015bcie takie istnieje, ale jest nim w\u0142a\u015bnie powr\u00f3t do niebytu ko\u0144cz\u0105cy udr\u0119k\u0119 \u017cycia13<\/a><\/sup>. Wolniewicz wierzy\u0142 natomiast w istnienie diab\u0142a, ale jako si\u0142y mieszkaj\u0105cej, wzgl\u0119dnie objawiaj\u0105cej si\u0119 w cz\u0142owieku oraz pr\u0105cej do z\u0142a, gdy\u017c zgodnie ze s\u0142owami Pisma \u015awi\u0119tego, \u201es\u0105 ludzie z dobrego nasienia i ze z\u0142ego nasienia\u201d14<\/a><\/sup> – czy za\u015b si\u0142a ta mieszka tak\u017ce gdzie\u015b indziej, we wszech\u015bwiecie, s\u0105d zawiesza\u0142. Wiar\u0119 b\u0105d\u017a niewiar\u0119 w istnienie diab\u0142a uwa\u017ca\u0142 nawet za najbardziej wyrazisty wyznacznik delimitacji ludzi prawoskr\u0119tnych<\/em> i lewoskr\u0119tnych<\/em>15<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Czy wobec tego – sam zadaje to pytanie – jest katolikiem, ale niewierz\u0105cym? \u015awiadomy trudno\u015bci i paradoksalno\u015bci takiej postawy i takiej selekcji, nie stawia sprawy na ostrzu miecza, godz\u0105c si\u0119 z tym, \u017ce w oczach innych mo\u017ce uchodzi\u0107 po prostu za niewierz\u0105cego niekatolika, niemniej sam sk\u0142ania si\u0119 ku temu, aby samookre\u015bla\u0107 si\u0119 jako niewierz\u0105cy katolik16<\/a><\/sup>. W innym miejscu wypowiada si\u0119 jeszcze mocniej: \u201eJestem katolik rzymski, cho\u0107 niewierz\u0105cy. (\u2026) \u00abNiewierz\u0105cy\u00bb, bo nie wierzy, \u017ce czuwa nad nami jaka\u015b Opatrzno\u015b\u0107, ani \u017ce czeka nas co\u015b po \u015bmierci. A \u00abrzymski katolik\u00bb, bo rozumie, \u017ce cywilizacja Zachodu stoi na chrze\u015bcija\u0144stwie, i \u017ce jego tradycje najpe\u0142niej i najlepiej wciela i przechowuje \u015bwi\u0119ty Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny\u201d17<\/a><\/sup>. To jest deklaracja uderzaj\u0105co podobna do stanowiska francuskich, reakcyjnych \u201ekatolik\u00f3w-ateist\u00f3w\u201d sprzed stulecia: Maurice\u2019a Barr\u00c3\u00a8sa czy Charlesa Maurrasa, ale mo\u017cna chyba te\u017c rzec, \u017ce Wolniewicz jest religijnym decyzjonist\u0105, dla kt\u00f3rego akt decyzji ma moc samostwarzania w konkretnej sytuacji egzystencjalnej, co zreszt\u0105 zdaje si\u0119 korespondowa\u0107 z jego zasadniczym stanowiskiem metafizycznym, czyli \u201eontologi\u0105 sytuacji\u201d18<\/a><\/sup>. Ten decyzjonizm jest jednak niekatolicki, albowiem, zgodnie z rozr\u00f3\u017cnieniem pomi\u0119dzy herezj\u0105 a prawowierno\u015bci\u0105 w uj\u0119ciu \u015bw. Tomasza z Akwinu ten, \u201ekto nie ulega temu [wszystkiemu], czego naucza Ko\u015bci\u00f3\u0142, lecz przyjmuje lub nie przyjmuje to, co chce, nie jest pos\u0142uszny nauczaniu Ko\u015bcio\u0142a jako nieomylnej regule, lecz idzie za w\u0142asn\u0105 wol\u0105. (\u2026) Jest wi\u0119c jasne, \u017ce kto jest heretykiem odno\u015bnie do jednego artyku\u0142u, nie ma wiary w pozosta\u0142e, lecz jedynie opini\u0119 zgodn\u0105 ze swoj\u0105 w\u0142asn\u0105 wol\u0105\u201d19<\/a><\/sup>. Jak trafnie komentuje \u00f3w ust\u0119p wybitny XX-wieczny teolog Romano Amerio, heretykiem jest zatem ten, kto wierzy w to, co wierzy, bo tak mu si\u0119 podoba: przyjmuje on cz\u0119\u015b\u0107 nauki Ko\u015bcio\u0142a na przyk\u0142ad dlatego, \u017ce odpowiada to jego zmys\u0142owi moralnemu albo budzi w nim uczucie obcowania z czym\u015b transcendentnym, albo z jakiegokolwiek innego powodu. W takim razie cz\u0142owiek taki \u201enie wierzy ju\u017c w Boga, ale w siebie samego, gdy\u017c przyjmuje dogmaty wiary nie dlatego, \u017ce objawi\u0142 je B\u00f3g, lecz dlatego, \u017ce wydaj\u0105 si\u0119 racjonalne dla niego, dla jego rozumu\u201d20<\/a><\/sup>. Selektywna aprobata Wolniewicza dla niekt\u00f3rych artyku\u0142\u00f3w katolickiego Credo<\/em>, dla kt\u00f3rej miarodajnym czynnikiem os\u0105du, kt\u00f3ry z tych artyku\u0142\u00f3w jest dla\u0144 do przyj\u0119cia, a kt\u00f3ry nie, jest jego intelektualna decyzja, wyczerpuje zatem wszystkie znamiona tego woluntarystycznego podej\u015bcia, maj\u0105cego w istocie swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w protestanckiej zasadzie libre examen<\/em>, a nie w katolickim sensus fidei<\/em>. Podobnie protestanckie, a \u015bci\u015blej lutera\u0144skie, jest co\u015b, co tylko prima facie<\/em> mog\u0142oby si\u0119 zdawa\u0107 stricte<\/em> katolickie, to znaczy postrzeganie cz\u0142owieka jako istoty grzesznej, albowiem tu\u017c potem Wolniewicz dodaje, i\u017c \u201egrzeszno\u015b\u0107 jest wpisana w natur\u0119 cz\u0142owieka\u201d21<\/a><\/sup>. Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki nie naucza przecie\u017c, i\u017c to natura cz\u0142owieka jest grzeszna jako taka – bo przeciwnie, natura nie tylko cz\u0142owieka, ale ka\u017cdego bytu stworzonego jest sama w sobie dobra – a jedynie skaleczona grzechem pierworodnym, b\u0119d\u0105ca skutkiem moralnie z\u0142ego aktu woli.<\/p>\r\n

Wspomniana r\u00f3\u017cnica (pomi\u0119dzy niewierz\u0105cym a ateist\u0105) ma jednak tak\u017ce wymiar praktyczny, poniewa\u017c ateista musi by\u0107 \u017cywotnie zainteresowany w tym, aby kultura, w kt\u00f3rej \u017cyje, nie mia\u0142a znamienia religijnego, natomiast cz\u0142owiek jedynie<\/em> niewierz\u0105cy mo\u017ce, i to zdecydowanie, broni\u0107 cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej, rozumiej\u0105c, \u017ce cywilizacja Zachodu jest ufundowana na chrze\u015bcija\u0144stwie, b\u0119d\u0105cym duchowym kr\u0119gos\u0142upem tej cywilizacji, kt\u00f3ra bez niego kruszy si\u0119 i wiotczeje22<\/a><\/sup>. \u201eCywilizacja nasza – pisa\u0142 Wolniewicz – jest w samym swoim normotypie chrze\u015bcija\u0144ska\u201d23<\/a><\/sup>. Chrze\u015bcija\u0144stwo jest trzonem cywilizacji Zachodu, jej \u201e\u0142aw\u0105 fundamentow\u0105\u201d, na kt\u00f3rej cywilizacja ta stoi24<\/a><\/sup>. Jest ono najbardziej racjonaln\u0105 z form religijno\u015bci, zw\u0142aszcza z powodu jego realistycznej oceny natury ludzkiej jako u\u0142omnej. Zas\u0142uguje ono na wysok\u0105 ocen\u0119 filozofa racjonalisty, poniewa\u017c zawsze g\u0142osi\u0142o (i ostrzega\u0142o przed tak\u0105 pokus\u0105), \u017ce \u201eutopi\u0105 – tragiczn\u0105 i niebezpieczn\u0105 – jest wiara, i\u017c mo\u017cna zbudowa\u0107 raj na ziemi\u201d25<\/a><\/sup>. \u0179adna z religii nie wytworzy\u0142a takiego racjonalnego systemu teologii, jak chrze\u015bcija\u0144stwo26<\/a><\/sup>, a jej kwintesencj\u0105 i kr\u0119gos\u0142upem jest tomizm, tak lekkomy\u015blnie dzi\u015b odrzucany jako rzekomy balast przez filozoficznych irracjonalist\u00f3w pokroju ks. J\u00f3zefa Tischnera27<\/a><\/sup>. Natomiast tzw. nowoczesny humanizm kr\u0119g\u00f3w wolnomy\u015blicielskich jawi si\u0119 Wolniewiczowi jako \u201eracjonalizm sekciarski, kt\u00f3ry obraca si\u0119 we w\u0142asne przeciwie\u0144stwo. Z my\u015bli O\u015bwiecenia ci ludzie przyswoili sobie tylko jeden motyw – cz\u0142owiek jest dobry, a Ko\u015bci\u00f3\u0142 z\u0142y\u201d28<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Sam Wolniewicz przyznawa\u0142, \u017ce warto\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa – nale\u017c\u0105c przez wiele lat do PZPR i b\u0119d\u0105c krytycznie nastawionym do niekt\u00f3rych poczyna\u0144 prymasa Stefana Wyszy\u0144skiego29<\/a><\/sup> – zrozumia\u0142 nie od razu, aczkolwiek ju\u017c od 1963 roku sta\u0142 na stanowisku, \u017ce \u201eo\u015bwiecony marksista\u201d (za jakiego w\u00f3wczas si\u0119 uwa\u017ca\u0142) winien popiera\u0107 Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki30<\/a><\/sup>. To poparcie z jego strony wzrasta\u0142o odt\u0105d, by tak rzec, w post\u0119pie geometrycznym, a\u017c do og\u0142oszenia, u schy\u0142ku \u017cycia, \u017ce \u201e\u015bwi\u0119ty Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny\u201d powinien dzi\u015b by\u0107 prawdziw\u0105 Ecclesia militans<\/em>, Ko\u015bcio\u0142em walcz\u0105cym, a nie Ecclesia cedens<\/em>, Ko\u015bcio\u0142em cofaj\u0105cym si\u0119 i wystraszonym31<\/a><\/sup>. \u201ePonurym nonsensem\u201d, zdaniem Wolniewicza, jest \u017c\u0105da\u0107 od Ko\u015bcio\u0142a, aby \u201enie wtr\u0105ca\u0142 si\u0119\u201d do polityki, albowiem znaczy to tyle samo, co \u201epowiedzie\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie ma prawa troszczy\u0107 si\u0119 o dobro wsp\u00f3lne\u201d. Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie dzia\u0142a oczywi\u015bcie w przestrzeni politycznej jako partia, ale jako \u201esi\u0142a duchowa nak\u0142adaj\u0105ca w\u0119dzid\u0142a na totalitarne zap\u0119dy aparatu pa\u0144stwowego\u201d32<\/a><\/sup>. O cywilnej odwadze Wolniewicza \u015bwiadczy tak\u017ce fakt kwestionowania przeze\u0144 konstruktu \u201etradycji judeochrze\u015bcija\u0144skiej\u201d33<\/a><\/sup>, przed kt\u00f3rym dzi\u015b kapituluj\u0105 nawet kr\u0119gi eklezjalne. Taka \u201etradycja\u201d bowiem po prostu nie istnieje i nigdy nie istnia\u0142a, r\u00f3wnie\u017c dlatego, \u017ce religia moj\u017ceszowa – Stary Testament dla chrze\u015bcijan – nie by\u0142a \u017cadnym \u201ejudaizmem\u201d. Judaizm, jak zauwa\u017ca Wolniewicz, to Talmud, p\u00f3\u017aniejszy, a nie wcze\u015bniejszy ni\u017c chrze\u015bcija\u0144stwo i powsta\u0142y w reakcji na nie, \u201ea Talmud na nasz\u0105 cywilizacj\u0119 wp\u0142ywu nie wywar\u0142 \u017cadnego, by\u0142 w niej cia\u0142em obcym. Wsp\u00f3lnota jego wyznawc\u00f3w trwa\u0142a przez tysi\u0105clecia obok naszej – osobno, cho\u0107 na tym samym terytorium. Podziwiamy niez\u0142omno\u015b\u0107 tego wytrwania. Nie godzimy si\u0119 jednak na dorabianie przez nich sobie cudzym kosztem sztucznej glorii\u201d34<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Polityka i cywilizacja<\/h4>\r\n

Rozumienie polityki przez profesora Wolniewicza by\u0142o arystotelesowskie: polityka w jego prze\u015bwiadczeniu winna by\u0107 trosk\u0105 o dobro wsp\u00f3lne35<\/a><\/sup>. Oznacza to tak\u017ce, \u017ce polityk naprawd\u0119 s\u0142u\u017c\u0105cy narodowi to taki, kt\u00f3ry umie, gdy trzeba, p\u00f3j\u015b\u0107 \u201epod pr\u0105d \u017cycze\u0144 samego narodu\u201d36<\/a><\/sup>. Wolniewicz nie zadawa\u0142 sobie chyba jednak pytania, czy zauwa\u017calny brak u polityk\u00f3w tego rodzaju odwagi nie wynika z samej natury rz\u0105d\u00f3w demokratycznych, chocia\u017c zauwa\u017ca\u0142, \u017ce p\u0142yn\u0105 oni zawsze z pr\u0105dem dlatego, i\u017c wiedz\u0105, \u017ce inaczej przepadn\u0105 w wyborach37<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Warto\u015bci\u0105 polityczn\u0105 cenion\u0105 szczeg\u00f3lnie przez Bogus\u0142awa Wolniewicza by\u0142a wolno\u015b\u0107. Nie jest to jednak wolno\u015b\u0107 w rozumieniu obecnym w dyskursie liberalnym, zw\u0142aszcza w jego dominuj\u0105cym dzisiaj nurcie. Po pierwsze, Wolniewicz nie umiejscawia\u0142 wolno\u015bci w abstrakcyjnym, niezale\u017cnym od czasu i miejsca oraz zideologizowanym kontek\u015bcie, lecz wi\u0105za\u0142 warunki jej zaistnienia – oraz rozumno\u015bci jej wykorzystywania – z konkretnym kr\u0119giem cywilizacyjnym, to znaczy z cywilizacj\u0105 zachodni\u0105, w korzeniu swoim chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, najwspanialsz\u0105 jego zdaniem, jak\u0105 wyda\u0142a \u201eMatka Ziemia\u201d38<\/a><\/sup>, \u201ejak\u0105 ludzko\u015b\u0107 wyda\u0142a. I nie spodziewam si\u0119, \u017ceby powsta\u0142a jaka\u015b lepsza od niej\u201d39<\/a><\/sup>. Ze wszystkich kiedykolwiek istniej\u0105cych cywilizacja Zachodu jest te\u017c jedyn\u0105, jak uwa\u017ca\u0142, cywilizacj\u0105 wolno\u015bci, w kt\u00f3rej cz\u0142owiek nie jest poddanym, lecz obywatelem40<\/a><\/sup>. Nie oznacza to ani \u201erasizmu bia\u0142ego cz\u0142owieka\u201d, ani negowania racji istnienia innych cywilizacji: \u201eOt\u00f3\u017c nie! Tamci inni maj\u0105 swoje cywilizacje, wi\u0119c niech je sobie maj\u0105, ale my wiemy swoje. Nasza jest lepsza\u201d41<\/a><\/sup>. Takie stanowisko bliskie jest coraz popularniejszemu dzisiaj kierunkowi my\u015bli politycznej, zrodzonemu w kr\u0119gu francuskiej Nouvelle droite<\/em>, ale poza niego wykraczaj\u0105cemu, a nazywanemu identytaryzmem, stoj\u0105cemu na gruncie poszanowania to\u017csamo\u015bci, ale i odr\u0119bno\u015bci – r\u00f3wnie\u017c ich terytorialnych nisz ekologicznych – wszystkich cywilizacji i kultur. Wyklucza to natomiast cywilizacyjny egalitaryzm, a wi\u0119c twierdzenie, \u017ce wszystkie cywilizacje s\u0105 r\u00f3wne, prowadz\u0105ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, zw\u0142aszcza w nurcie postmodernizmu, do g\u0142oszenia ideologii tzw. multikulturalizmu (\u201emultikulti\u201d), czyli wymieszania wszystkich kultur w jednym tyglu. Wolniewicz uwa\u017ca\u0142 t\u0119 ideologi\u0119 za niezwykle gro\u017an\u0105 oraz sprzeczn\u0105 z natur\u0105 cz\u0142owieka, albowiem \u201eka\u017cda cywilizacja opiera si\u0119 na tym, \u017ce ludzie s\u0105 do niej przywi\u0105zani: \u00abTo jest moja cywilizacja, j\u0105 ceni\u0119 ponad wszystkie inne. W niej wyros\u0142em, ona we mnie tkwi – jest cz\u0119\u015bci\u0105 mojej osoby i mojej natury\u00bb\u201d, tymczasem \u201eideologia multikulti chce to uczucie z ludzi wykorzeni\u0107. Wszystko wymiesza\u0107, zniszczy\u0107 w ludziach poczucie dumy czy honoru cywilizacyjnego\u201d42<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Zauwa\u017cy\u0107 trzeba, \u017ce samo rozumienie cywilizacji w og\u00f3le i cywilizacji zachodniej in concreto<\/em> oraz przekonanie o wielo\u015bci cywilizacyj, r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 metodami ustroju \u017cycia zbiorowego, Wolniewicz przej\u0105\u0142 od Feliksa Konecznego43<\/a><\/sup>, z t\u0105 drobn\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce nie stosowa\u0142 jego nazewnictwa, czyli okre\u015blenia cywilizacja \u0142aci\u0144ska<\/em>. Po drugie, wolno\u015b\u0107, cho\u0107 jest wielkim dobrem, to jednak \u201eniebezpiecznym\u201d, gdy\u017c \u017ale u\u017cyta, \u0142atwo mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 narz\u0119dziem z\u0142ej sprawy: autor m\u00f3wi\u0142 tu o \u201eobosieczno\u015bci\u201d wolno\u015bci, kt\u00f3ra nadu\u017cyta, mo\u017ce uderzy\u0107 ludziom do g\u0142owy i przerodzi\u0107 si\u0119 w samowol\u011944<\/a><\/sup>. A takie zastrze\u017cenie jest w\u0142a\u015bnie stricte<\/em> nieliberalne. Co wi\u0119cej, wolno\u015b\u0107 polega na tym, \u017ce cz\u0142owiek zosta\u0142 obdarzony nie tylko woln\u0105 wol\u0105, ale (i na pierwszym miejscu) rozumem, czyli zdolno\u015bci\u0105 odr\u00f3\u017cniania prawdy od fa\u0142szu45<\/a><\/sup>. Prawdziwa wolno\u015b\u0107 tedy to wolno\u015b\u0107 rozumna, a w konsekwencji sk\u0142aniaj\u0105ca si\u0119 ku dobru, wybieraj\u0105ca je, a nie z\u0142o. W \u201ewolno\u015bci\u201d samowolnej, w robieniu wszystkiego, czego si\u0119 chce, nie ma, zdaniem Wolniewicza, nic specyficznie ludzkiego, gdy\u017c tak\u0105 \u201ewolno\u015b\u0107\u201d posiada ka\u017cde zwierz\u0119 – to \u201ewolno\u015b\u0107 szczurza\u201d46<\/a><\/sup>. Te nieodkrywcze przecie\u017c, proste prawdy, stanowi\u0105 jednak fundament g\u0142\u00f3wnej tradycji moralnej Zachodu i odnajdziemy je bez trudu u jej wielkich przedstawicieli i kontynuator\u00f3w: Arystotelesa, Cycerona, Alexisa de Tocqueville\u2019a i innych, na kt\u00f3rych zreszt\u0105 Wolniewicz niejednokrotnie si\u0119 powo\u0142uje.<\/p>\r\n

Krytyka liberalizmu<\/h4>\r\n

Nieliberalizm Wolniewicza przejawia si\u0119 chocia\u017cby w sceptycznym podej\u015bciu do \u201eflagowego\u201d tematu ustrojowego libera\u0142\u00f3w, czyli koncepcji tzw. tr\u00f3jpodzia\u0142u w\u0142adz na legislatur\u0119, egzekutyw\u0119 i judykatur\u0119. Ten sceptycyzm wyra\u017ca\u0142 si\u0119 zreszt\u0105 nie tyle (tak jak u konserwatyst\u00f3w czy cho\u0107by nawet te\u017c klasycznego libera\u0142a, ale dostrzegaj\u0105cego, i\u017c w schemacie monteskiuszowskim brakuje w\u0142adzy po prostu zwierzchniej, koordynuj\u0105cej i moderuj\u0105cej trzy pozosta\u0142e, czyli Benjamina Constanta) w teoretycznym sporze z ow\u0105 koncepcj\u0105, ile w os\u0105dzie rozumu praktycznego, kt\u00f3ry spostrzega, \u017ce wskutek zrostu plutokracji z biurokracj\u0105 podzia\u0142 ten jest wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie fikcj\u0105. W Polsce w\u0142adza ustawodawcza (sejm) zupe\u0142nie jawnie, a s\u0105downicza w spos\u00f3b nieco tylko zakamuflowany – s\u0105 podporz\u0105dkowane w\u0142adzy wykonawczej i dlatego w\u0142a\u015bnie tr\u00f3jpodzia\u0142 w\u0142adz jest \u201eprzereklamowany i nieistotny\u201d47<\/a><\/sup>. Istotny natomiast i fundamentalny, poniewa\u017c na nim to ufundowana zosta\u0142a cywilizacja Zachodu, jest, zdaniem Wolniewicza, inny podzia\u0142: na w\u0142adz\u0119 \u015bwieck\u0105 i duchow\u0105 oraz ich wzajemn\u0105 niezale\u017cno\u015b\u010748<\/a><\/sup>. Wolniewicz nie pog\u0142\u0119bia\u0142 tego tematu, nie wiadomo zatem, jak dok\u0142adnie rozumia\u0142 on \u00f3w podzia\u0142 – czy w duchu tomistycznym, gdzie obie w\u0142adze s\u0105 wprawdzie rozdzielone funkcjonalnie, ale nie roz\u0142\u0105czone duchowo i moralnie, czy te\u017c w duchu nowo\u017cytnym, gdzie panuje separacja zar\u00f3wno instytucjonalna, jak i \u015bwiatopogl\u0105dowa, pewne jednak jest to, \u017ce ostrze tego rozr\u00f3\u017cnienia zwraca si\u0119 w jego uj\u0119ciu przeciwko wszelkim postaciom \u201ecezaropapizmu\u201d, czyli dominacji w\u0142adzy \u015bwieckiej nad duchow\u0105, zw\u0142aszcza w zlaicyzowanej postaci (zakamuflowanego) totalizmu d\u0105\u017c\u0105cego do dechrystianizacji spo\u0142ecze\u0144stwa. Ten \u201enowy totalizm biurokratyczno-plutokratyczny d\u0105\u017cy do zlikwidowania tej odr\u0119bnej w\u0142adzy duchowej lub do podporz\u0105dkowania jej w\u0142adzy \u015bwieckiej\u201d, a jego narz\u0119dziem s\u0105, mi\u0119dzy innymi, media49<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Z demoliberalizmem kontrastuje te\u017c Wolniewicza jego sceptycyzm wzgl\u0119dem quasi<\/em>-religijnego dogmatu praw cz\u0142owieka<\/em>: \u201enie wierz\u0119 w \u017cadne przyrodzone \u00abprawa cz\u0142owieka\u00bb\u201d50<\/a><\/sup>. Ich istnienia nie mo\u017cna zidentyfikowa\u0107 ani empirycznie (\u201epod mikroskopem\u201d), ani drog\u0105 racjonalnego dowodzenia, \u201ew tym sensie, by w efekcie okaza\u0142o si\u0119, \u017ce s\u0105 one jako\u015b nam \u00abprzyrodzone\u00bb: nadane nie przez ludzi, lecz przez instancj\u0119 ponad-ludzk\u0105 – przez Boga albo przyrod\u0119\u201d51<\/a><\/sup>. Samo pytanie o to, czy prawa cz\u0142owieka istniej\u0105, jest zreszt\u0105 traktowane przez \u201ekap\u0142an\u00f3w\u201d tej \u015bwieckiej religii jako niestosowne czy wr\u0119cz blu\u017aniercze, co dowodzi, \u017ce has\u0142o to – podobnie jak wspieraj\u0105ca je idea \u201eprzyrodzonej godno\u015bci cz\u0142owieka\u201d – ma status propagandowy, a nie filozoficzny. Tzw. prawa cz\u0142owieka stanowi\u0105 tylko pewn\u0105 fikcj\u0119 prawn\u0105, propagandowo u\u017cyteczn\u0105 dla jakich\u015b cel\u00f3w i d\u0105\u017ce\u0144 politycznych tych, kt\u00f3rzy si\u0119 t\u0105 broni\u0105 pos\u0142uguj\u0105. W duchu schmittia\u0144skiego realizmu politycznego (acz nie ma \u017cadnego \u015bladu odwo\u0142ania si\u0119 do Carla Schmitta) Wolniewicz wyjawia sekret prawocz\u0142owieczyst\u00f3w<\/em>: \u201eNiczym toga adwokata stanowi\u0105 pewien kostium jurystyczny, w kt\u00f3rym d\u0105\u017cenia owe wol\u0105 wyst\u0119powa\u0107, gdy w walce o w\u0142adz\u0119 i wp\u0142ywy przychodzi im wyj\u015b\u0107 zza kulis na scen\u0119 \u017cycia publicznego\u201d52<\/a><\/sup>. Motywacj\u0105 tego d\u0105\u017cenia jest legalizm polityczny (w duchu Kelsenowskiego normatywizmu), zmierzaj\u0105cy do naprawy \u015bwiata drog\u0105 s\u0105dow\u0105, co jednak wskazuje, i\u017c \u201epodszewk\u0105\u201d tego procederu jest szukaj\u0105cy sobie nowego uj\u015bcia \u201ewci\u0105\u017c \u017cywy duch rewolucyjnej utopii\u201d53<\/a><\/sup>. Szczeg\u00f3lnie dzi\u015b widoczne jest, \u017ce has\u0142o \u201eobrony praw cz\u0142owieka\u201d s\u0142u\u017cy \u201eza tytu\u0142 egzekucyjny do politycznego wtr\u0105cania si\u0119 w cudze sprawy\u201d54<\/a><\/sup> – zw\u0142aszcza pod pozorem zwalczania takich \u201egrzech\u00f3w g\u0142\u00f3wnych\u201d dla political corectness<\/em>, jak \u201erasizm\u201d, \u201eksenofobia\u201d, \u201enietolerancja\u201d, \u201eetnocentryzm\u201d, \u201ehomofobia\u201d etc. Kanonem tej \u201epoprawno\u015bci politycznej\u201d jest libertynizm, stanowi\u0105cy najgorsz\u0105, bo nihilistyczn\u0105, odmian\u0119 liberalizmu. Co wi\u0119cej, libertynizm nowoczesny jest jeszcze gorszy od swojej \u201eklasycznej\u201d postaci, wyst\u0119puj\u0105cej w XVII- i XVIII-wiecznej Francji, albowiem do g\u0142oszenia hedonistycznego u\u017cywania \u017cycia doda\u0142 nieznany tamtemu fanatyzm. \u201eDawne liberty\u0144stwo by\u0142o raczej tolerancyjnie sceptyczne; dzisiejsze cechuje fanatyczny zelotyzm\u201d55<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Poj\u0119cie praw cz\u0142owieka mia\u0142oby mo\u017ce pewien sens, gdyby istnia\u0142 kto\u015b, kto by\u0142by gwarantem zdolnym wyegzekwowa\u0107 jakie\u015b uprawnienia nadane cz\u0142owiekowi, albowiem ka\u017cde prawo – wi\u0119c owo mniemane prawo cz\u0142owieka do czego\u015b te\u017c – jest stosunkiem dwustronnym. W dawnych czasach tak\u0105 instancj\u0105 gwarantuj\u0105c\u0105 przyznane uprawnienia by\u0142 B\u00f3g. Ale, po pierwsze, przykazania boskie (Dekalog) nie nadaj\u0105 cz\u0142owiekowi \u017cadnych praw, tylko nak\u0142adaj\u0105 na niego obowi\u0105zki56<\/a><\/sup>; \u201emo\u017cna by niemal rzec, \u017ce z natury cz\u0142owiek jest wyj\u0119ty spod prawa\u201d57<\/a><\/sup>. Po drugie za\u015b, w nowoczesnym pogl\u0105dzie na \u015bwiat nie ma miejsca dla Boga, B\u00f3g znik\u0142, bo zosta\u0142 ze \u015bwiata nowoczesnego wyproszony. Dlatego \u201eprawa cz\u0142owieka\u201d nie maj\u0105 \u017cadnego uzasadnienia i zakotwiczenia. Zamiast u\u017cywa\u0107 owej pompatycznej, niejasnej i niepotrzebnie zjurydyzowanej formu\u0142y, nale\u017ca\u0142oby m\u00f3wi\u0107 po prostu o moralnym obowi\u0105zku poszanowania<\/span> cz\u0142owieka – \u201eby tak strasznie nim nie poniewierano\u201d58<\/a><\/sup>, jak zw\u0142aszcza w O\u015bwi\u0119cimiu i na Ko\u0142ymie.<\/p>\r\n

Odmiennie natomiast prof. Wolniewicz podchodzi\u0142 do kategorii praw obywatela<\/em>. O ile prawa cz\u0142owieka jawi\u0142y mu si\u0119 jako niejasne i polisemantyczne zawo\u0142anie wiecowe, o tyle prawa obywatela uwa\u017ca\u0142 za wielk\u0105 i konkretn\u0105 oraz ci\u0119\u017cko wywalczon\u0105 zdobycz dziejow\u0105. To pozwala go jednak uzna\u0107 za dziedzica nurtu o\u015bwieceniowo-rewolucyjnego, bo przecie\u017c owe prawa obywatelskie by\u0142y sztandarem obu XVIII-wiecznych rewolucji: ameryka\u0144skiej i francuskiej (na Thomasa Jeffersona Wolniewicz zreszt\u0105 cz\u0119sto i aprobatywnie si\u0119 powo\u0142ywa\u0142). Prawa obywatela s\u0105 dla niego \u201ebarier\u0105 prawn\u0105 postawion\u0105 despotyzmowi pa\u0144stwa i wszechw\u0142adzy jego funkcjonariuszy\u201d59<\/a><\/sup>. To okre\u015blenie koresponduje ze zmodernizowan\u0105 w j\u0119zyku teorii gier Wolniewiczowsk\u0105 definicj\u0105 prawa w og\u00f3le, wyprowadzon\u0105 z teorii jego ulubionego filozofa, czyli Immanuela Kanta, w nast\u0119puj\u0105cym brzmieniu: \u201ePrawo<\/span> danej spo\u0142eczno\u015bci jest to takie minimum ogranicze\u0144 na\u0142o\u017conych na maksymalnie dopuszczaln\u0105 samowol\u0119 ka\u017cdego jej cz\u0142onka, przy kt\u00f3rym daje si\u0119 ona jeszcze pogodzi\u0107 z takim samym maksimum<\/span> samowoli dla wszystkich pozosta\u0142ych\u201d60<\/a><\/sup>. Zdaniem Wolniewicza Kantowska definicja prawa daje si\u0119 pogodzi\u0107 tak\u017ce z ide\u0105 prawa naturalnego<\/em>, rozumianego jako \u201epewne prawo idealne, wpisane w rozum ludzki przez Boga czy natur\u0119\u201d, kt\u00f3rego r\u00f3\u017cnymi \u201eprzybli\u017ceniami s\u0105 prawa stanowione przez pa\u0144stwo, dla kt\u00f3rych ma by\u0107 miar\u0105 i wzorcem\u201d61<\/a><\/sup>, takim za\u015b wzorcem jest owo Kantowskie minimum. Nie jest to oczywi\u015bcie jusnaturalizm klasyczny, bo prawo naturalne nie jest tu definiowane tre\u015bciowo, tylko formalnie.<\/p>\r\n

Kantowskie uj\u0119cie prawa dostarcza Wolniewiczowi jeszcze jednego argumentu przeciwko \u201eprawom cz\u0142owieka\u201d, albowiem ich \u201educh\u201d dzia\u0142a odwrotnie ni\u017c \u201educh\u201d praw obywatelskich. Prawa obywatelskie stabilizuj\u0105 pa\u0144stwo prawa zar\u00f3wno \u201ez g\u00f3ry\u201d – przez minimalizacj\u0119 poziomu represyjno\u015bci w\u0142adzy, jak i \u201ez do\u0142u\u201d – przez zmys\u0142 pa\u0144stwowy, ograniczaj\u0105cy samowol\u0119 jednostki; natomiast prawa cz\u0142owieka atakuj\u0105 Kantowskie minimum te\u017c dwojako: z jednej strony, powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na rzekome prawo do \u201eobywatelskiego niepos\u0142usze\u0144stwa\u201d, chc\u0105 zmniejsza\u0107 prawne ograniczenia samowoli jednostek, z drugiej natomiast – powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na r\u00f3wnie rzekome i niedookre\u015blone \u201eprawa do czego\u015b\u201d (np. do \u201egodnego \u017cycia\u201d), czyli roszczenia, d\u0105\u017c\u0105 do nieustannego zwi\u0119kszania \u201eopieku\u0144czej\u201d roli pa\u0144stwa, czyli tym samym nieuchronnego zwi\u0119kszenia jego ingerencji oraz kontroli nad \u017cyciem obywateli. A takie pa\u0144stwo \u201ew szczeg\u00f3lno\u015bci ma dba\u0107 r\u00f3wnie\u017c o to, by w tej coraz pe\u0142niejszej samowoli obywatele sami nie zrobili sobie czasem czego\u015b z\u0142ego\u201d62<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Powy\u017csze nie oznacza jednak, i\u017cby Wolniewicz by\u0142 libera\u0142em w sferze ekonomicznej. Od \u201eortodoksyjnych\u201d leseferyst\u00f3w, neolibera\u0142\u00f3w, tym bardziej za\u015b od libertarian, odr\u00f3\u017cnia go pragmatyczny stosunek do tzw. wolnego rynku w \u017cyciu gospodarczym63<\/a><\/sup>. Wolny rynek jest bowiem warto\u015bci\u0105 ambiwalentn\u0105. Z jednej strony to (by\u0107 mo\u017ce) najlepszy mechanizm spo\u0142ecznej samoregulacji, z drugiej strony jednak r\u00f3wnie\u017c to pole bezwzgl\u0119dnej gry kapita\u0142u znaj\u0105cego tylko jedn\u0105 warto\u015b\u0107 – zysk i jego maksymalizacj\u0119, co mo\u017ce prowadzi\u0107 do zniszczenia ka\u017cdej innej warto\u015bci: moralnej, estetycznej, rodzinnej czy narodowej. Wolniewicz przyznawa\u0142, \u017ce \u201ekapita\u0142 to si\u0142a tw\u00f3rcza, ale przez swoje pozarynkowe, cz\u0119sto niszczycielskie skutki, wymagaj\u0105ca okie\u0142zna\u0144 spoza rynku\u201d64<\/a><\/sup>. T\u0105 si\u0142\u0105 za\u015b mo\u017ce by\u0107 tylko pa\u0144stwo, aczkolwiek nale\u017cy pami\u0119ta\u0107 – i wystrzega\u0107 si\u0119 tego – \u017ce pa\u0144stwowy aparat przymusu te\u017c zna tylko jedn\u0105 warto\u015b\u0107, w kt\u00f3rej imi\u0119 mo\u017ce zniszczy\u0107 wszystkie inne: w\u0142adz\u0119 i jej monopolizacj\u0119. Prowadzi to do (\u0142atwej do przewidzenia) konkluzji, \u017ce pa\u0144stwo i kapita\u0142 winny si\u0119 trzyma\u0107 wzajemnie w szachu, co oznacza, \u017ce kapita\u0142 powinien wymusza\u0107 na pa\u0144stwie ograniczenia w rozszerzaniu monopolu w\u0142adzy, a pa\u0144stwo powinno ingerowa\u0107 w rynek. \u201eRynek od takiej ingerencji wolny to dzi\u015b utopia\u201d65<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Nieliberalny demokrata<\/h4>\r\n

Bogus\u0142aw Wolniewicz nie by\u0142 wi\u0119c libera\u0142em. By\u0142 natomiast demokrat\u0105. Jego deklaracja by\u0142a prosta i zwi\u0119z\u0142a: \u201eNigdy nie by\u0142em libera\u0142em, zawsze by\u0142em demokrat\u0105\u201d66<\/a><\/sup>. Ta dystynkcja pokazuje jego osobne – syngularne<\/em>, mo\u017cna by rzec, stanowisko we wsp\u00f3\u0142czesnym dyskursie politycznym, w kt\u00f3rym demokracja liberalna<\/em> zdaje si\u0119 nieroz\u0142\u0105cznym lelum-polelum, a negacja owej dookre\u015blaj\u0105cej przydawki wzbudza podejrzenie, zdumienie i nawet agresj\u0119 w ideologicznym mainstreamie<\/em>. Oczywi\u015bcie, kiedy\u015b, kiedy zupe\u0142nie naturalne by\u0142o istnienie demokrat\u00f3w nieliberalnych – na przyk\u0142ad narodowych, spo\u0142ecznych, ludowych czy chrze\u015bcija\u0144skich (przed ich liberalizacj\u0105), tym bardziej za\u015b wtedy, kiedy antyparlamentarny i antyliberalny demokratyzm \u00c3\u00a0 la Rousseau oraz wigowski czy orleanistystyczny liberalizm arystokratyczny tworzy\u0142y wr\u0119cz bieguny nowo\u017cytnego spectrum <\/em>politycznego, taka deklaracja nie by\u0142aby niczym dziwnym ani gorsz\u0105cym. Dzi\u015b jednak nale\u017cy to do rzadko\u015bci i zazwyczaj, je\u015bli nawet demokrata nieliberalny uniknie pos\u0105dzenia o \u201efaszyzm\u201d czy innego rodzaju antydemokratyzm, to przynajmniej zostanie umiejscowiony w pojemnym i celowo niedookre\u015blonym rewirze \u201epopulizmu\u201d.<\/p>\r\n

R\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy demokracj\u0105 liberaln\u0105 a nieliberaln\u0105 Wolniewicz wypunktowa\u0142 bardzo precyzyjnie w jednym ze swoich zapisk\u00f3w prowadzonych pomi\u0119dzy 2002 a 2004 rokiem. Wpis zanotowany pod dat\u0105 6.7.2003 jest chyba jego najbardziej steoretyzowan\u0105 wypowiedzi\u0105 na tematy polityczne, warto wi\u0119c przytoczy\u0107 j\u0105 dos\u0142ownie i niemal in extenso<\/em>:<\/p>\r\n

\r\n

Okre\u015blenia \u201edemokracja liberalna\u201d u\u017cywa si\u0119 tak, jakby przydawka \u201eliberalna\u201d by\u0142a w nim nieod\u0142\u0105czna, a powiedzenie \u201edemokracja nieliberalna\u201d – wewn\u0119trznie sprzeczne. Tymczasem s\u0105 dwie bardzo r\u00f3\u017cne postaci demokracji, z kt\u00f3rych jedn\u0105 nazywa si\u0119 w\u0142a\u015bnie \u201eliberaln\u0105\u201d, a drug\u0105 mo\u017cna by nazwa\u0107 \u201eobywatelsk\u0105\u201d. Demokracja obywatelska to taka, w kt\u00f3rej zachodzi r\u00f3wnowaga mi\u0119dzy interesem zbiorowym i interesem w\u0142asnym: mi\u0119dzy uprawnieniami jednostki w danej wsp\u00f3lnocie demokratycznej a jej tam zobowi\u0105zaniami. Demokracj\u0105 liberaln\u0105 za\u015b jest taka, w kt\u00f3rej duch obywatelski wygas\u0142 i poj\u0119cie \u201einteresu zbiorowego\u201d sta\u0142o si\u0119 martwe: pozosta\u0142y tylko interesy partykularne jednostek i grup. Sprecyzujmy to nieco bli\u017cej.<\/p>\r\n

Najwa\u017cniejszy jest stosunek do w\u0142adzy pa\u0144stwowej. Libera\u0142 patrzy na ni\u0105 – zw\u0142aszcza na policj\u0119 – jako na si\u0142\u0119 obc\u0105 i mu \u201enarzucon\u0105\u201d: odnosi si\u0119 do niej z niech\u0119ci\u0105, nie czuj\u0105c si\u0119 bynajmniej z ni\u0105 solidarny. Inaczej demokrata: ten, jak James Madison, patrzy na ni\u0105 jako na emanacj\u0119 swojej w\u0142asnej natury (\u2026). Dop\u00f3ki w\u0142adza trzyma si\u0119 zasad republika\u0144skich, demokrata got\u00f3w jest wspiera\u0107 j\u0105 ze wszystkich si\u0142.<\/p>\r\n

Libera\u0142 nie chce \u017cadnych ogranicze\u0144 swojej swobody: \u201ewolno\u015bci nigdy za wiele\u201d, to jego \u015bpiewka. (\u2026) Demokrata przeciwnie: tyle wolno\u015bci, na ile pozwala sprawne funkcjonowanie pa\u0144stwa, i tyle te\u017c jej stanowczego ograniczenia.<\/p>\r\n

Demokracja oznacza \u017ce:<\/p>\r\n

a) \u0179ycie publiczne jest jawne.<\/p>\r\n

b) Spory publiczne rozstrzyga si\u0119 g\u0142osowaniem, kt\u00f3re poprzedzi\u0142a swobodna dyskusja. Po g\u0142osowaniu za\u015b wszyscy s\u0105 zobowi\u0105zani podj\u0119t\u0105 uchwa\u0142\u0119 realizowa\u0107 – tak\u017ce ci, co byli przeciw.<\/p>\r\n

c) Ogranicza si\u0119 despotyzm wi\u0119kszo\u015bci, nie forsuj\u0105c takich uchwa\u0142, kt\u00f3re by\u0142yby dla mniejszo\u015bci nie do przyj\u0119cia.<\/p>\r\n

d) Odrzuca si\u0119 wszelkie przywileje stanowe, czyli obowi\u0105zuje r\u00f3wno\u015b\u0107 wobec prawa.<\/p>\r\n

e) Prawo egzekwuje si\u0119 \u015bci\u015ble, czyli surowo, co znowu odr\u00f3\u017cnia rygoryzm prawny demokraty od prawnego laksyzmu libera\u0142a.<\/p>\r\n

f) Decyzji administracyjnych nie podejmuje si\u0119 zbiorowo (\u201ekomisyjnie\u201d). Demokracja nie polega na zbiorowym decydowaniu, lecz na tym, \u017ce za decyzje w imieniu zbiorowo\u015bci indywidualnie podj\u0119te, przed t\u0105\u017ce zbiorowo\u015bci\u0105 si\u0119 odpowiada. (\u201eDecyzje zbiorowe\u201d to spos\u00f3b na uchylanie si\u0119 od odpowiedzialno\u015bci: typowy dla libera\u0142a nacisk na \u201eprawa\u201d – np. do wsp\u00f3\u0142decydowania – bez przyjmowania komplementarnych z nimi zobowi\u0105za\u0144.)<\/p>\r\n

Podsumowuj\u0105c to ma\u0142o systematyczne wyliczenie, mo\u017cna uj\u0105\u0107 rzecz tak: demokrata widzi g\u0142\u00f3wny problem polityczny w godzeniu swob\u00f3d demokratycznych z dyscyplin\u0105 spo\u0142eczn\u0105, libera\u0142 za\u015b – w sta\u0142ym rozszerzaniu tych swob\u00f3d. Ju\u017c samo s\u0142owo \u201edyscyplina\u201d go razi. Nasz\u0105 epok\u0119 cechuje przewaga liberalnego pojmowania demokracji nad obywatelskim. Postawa obywatela, gotowego walczy\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku o swoj\u0105 republik\u0119, zanika, staj\u0105c si\u0119 wr\u0119cz niezrozumia\u0142a. Wypiera j\u0105 postawa u\u017cytkownika republika\u0144skich instytucji, z kt\u00f3rych si\u0119 jedynie \u201ekorzysta\u201d, bez \u017cadnych za to zobowi\u0105za\u014467<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n<\/blockquote>\r\n

Wyliczenie powy\u017csze jest nie tyle \u201ema\u0142o systematyczne\u201d, ile raczej heterogeniczne co do zasad, bo na przyk\u0142ad postulat ograniczania despotyzmu wi\u0119kszo\u015bci wyst\u0119puje cz\u0119\u015bciej w\u0142a\u015bnie u klasycznych i niedemokratycznych libera\u0142\u00f3w68<\/a><\/sup>. Mimo tej pewnej niesp\u00f3jno\u015bci my\u015bl przewodnia Wolniewicza rysuje si\u0119 jasno. Jego politycznym idea\u0142em jest demokracja republika\u0144ska<\/em>, oparta na cnocie obywatelskiej, kt\u00f3rej wa\u017cnym sk\u0142adnikiem jest tak\u017ce militarna cnota m\u0119stwa. Nie kontraktualne stowarzyszenie jednostek, do kt\u00f3rego przyst\u0119puje si\u0119 dla zabezpieczenia egoistycznych interes\u00f3w, lecz res publica<\/em> wolnych i r\u00f3wnych obywateli jest dla\u0144 modelem w\u0142a\u015bciwym i po\u017c\u0105danym. Wszystko to rzeczywi\u015bcie radykalnie separuje Wolniewicza od liberalnej (i utylitarystycznej) tradycji Hobbesa, Locke\u2019a, Benthama, Milla, Spencera i innych, sytuuje go natomiast w nurcie nowo\u017cytnego republikanizmu Machiavellego, Algernona Sidneya, Jeffersona, ameryka\u0144skich federalist\u00f3w (znamienne odwo\u0142anie do Madisona), oczywi\u015bcie Kanta, a nawet – z racji dystansu do wszelkich \u201epartykularyzm\u00f3w\u201d – Rousseau, mimo i\u017c z innych powod\u00f3w (o czym wspomnimy ni\u017cej) uwa\u017ca\u0142 \u201eObywatela Genewskiego\u201d za \u201elewackiego zgni\u0142ka\u201d.<\/p>\r\n

Demokracja liberalna nie jest, zdaniem Wolniewicza, ani rozwi\u0105zaniem dobrym, ani trwa\u0142ym. Jest to co\u015b bli\u017cszego anarchosyndykalizmowi ni\u017c demokracji. Ta teza jest akurat zaskakuj\u0105ca i trudno by\u0142oby znale\u017a\u0107 innego my\u015bliciela, kt\u00f3ry by \u0142\u0105czy\u0142 demoliberalizm – w dodatku stanowi\u0105cy z\u0142\u0105czenie plutokracji z biurokracj\u0105 – akurat z t\u0105 odmian\u0105 socjalistycznego radykalizmu, jak\u0105 jest anarchosyndykalizm. Trudno zatem te\u017c uchwyci\u0107 pow\u00f3d tej asocjacji u Wolniewicza, poniewa\u017c nie rozwija on tej my\u015bli. W ka\u017cdym razie anarchiczny pierwiastek demoliberalizmu stanowi dla niego stan przej\u015bciowy, kt\u00f3ry nie mo\u017ce d\u0142ugo si\u0119 utrzyma\u0107, musi za\u015b doprowadzi\u0107 do \u201epe\u0142zaj\u0105cego totalizmu\u201d, ju\u017c przejawiaj\u0105cego si\u0119 w przyznaniu w\u0142adzy pa\u0144stwowej atrybut\u00f3w w\u0142adzy duchowej, orzekaj\u0105cej, co jest, a co nie jest \u201emow\u0105 nienawi\u015bci\u201d69<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Nale\u017cy nadmieni\u0107, \u017ce typologia ustroj\u00f3w Bogus\u0142awa Wolniewicza by\u0142a prosta i oryginalna zarazem, by nie rzec – osobliwa. Jego zdaniem istniej\u0105 bowiem tylko trzy mo\u017cliwo\u015bci: demokracja, czyli \u201eustr\u00f3j ludzi wolnych\u201d70<\/a><\/sup>, oraz jej dwa przeciwie\u0144stwa: despocja, w kt\u00f3rej obywatele pozostaj\u0105 na \u0142asce despoty i jego \u201epodr\u0119cznych\u201d, oraz anarchia, w kt\u00f3rej ludzie znajduj\u0105 si\u0119 na \u0142asce t\u0142umu i \u201ejego dora\u017anych prowodyr\u00f3w\u201d71<\/a><\/sup>. Tylko w demokracji cz\u0142owiek jest obywatelem, to znaczy kim\u015b, kto uczestniczy w \u017cyciu wsp\u00f3lnoty jako wolna jednostka. W ka\u017cdym innym ustroju cz\u0142owiek jest poddanym, to znaczy cz\u0142owiekiem ograniczonym w swojej swobodzie nie tylko rozumem, ale r\u00f3wnie\u017c innym ni\u017c w\u0142asne widzimisi\u0119, to za\u015b jest w\u0142a\u015bnie pow\u00f3d sk\u0142aniaj\u0105cy Wolniewicza do uznania demokracji za najlepsz\u0105 w zbiorze ustroj\u00f3w politycznych72<\/a><\/sup>. O s\u0142abo\u015bci tej symplicystycznej trychotomii (demokracja – despocja – anarchia) \u015bwiadczy najwi\u0119ksza chyba pora\u017cka intelektualna prof. Wolniewicza w obszarze teorii ustroj\u00f3w, jak\u0105 jest uto\u017csamienie – w polemice z prof. Adamem Wielomskim73<\/a><\/sup> – monarchii absolutnej z\u2026 trzema najpotworniejszymi tyraniami XX wieku: Zwi\u0105zkiem Radzieckim J\u00f3zefa Stalina, Trzeci\u0105 Rzesz\u0105 Adolfa Hitlera i Chi\u0144sk\u0105 Republik\u0105 Ludow\u0105 Mao Tse-tunga74<\/a><\/sup>. Zachodzi tu wi\u0119c elementarne pomieszanie monarchii, nie tylko w jej cesze formalnej – jako ustroju maj\u0105cego na czele wsp\u00f3lnoty koronnego w\u0142adc\u0119, ale r\u00f3wnie\u017c w jego genezie i tre\u015bci ideowej, jako ustroju legitymizowanego tradycj\u0105 i religi\u0105, z monokracj\u0105<\/em>, czyli dos\u0142ownie i faktycznie rz\u0105dami jakiegokolwiek \u201ejednego\u201d i przychodz\u0105cego do w\u0142adzy \u201eznik\u0105d\u201d.<\/p>\r\n

Znacznie bardziej interesuj\u0105ce jest to, \u017ce Wolniewicz akcentuje wsp\u00f3lnotowy charakter ustroju demokratycznego, postrzegaj\u0105c go jako \u201etaki porz\u0105dek we wsp\u00f3lnocie, gdzie ograniczenia na wszystkich s\u0105 nak\u0142adane dobrowolnie przez nich samych\u201d75<\/a><\/sup>. Takie uj\u0119cie zbli\u017ca go do klasycznego paradygmatu my\u015bli demokratycznej, stoj\u0105cego na gruncie rozr\u00f3\u017cnienia pomi\u0119dzy politej\u0105 <\/em>a ochlokracj\u0105<\/em>, a nieska\u017conego jeszcze rebelianck\u0105 ideologi\u0105 demokratyzmu; paradygmatu, kt\u00f3ry w bli\u017cszych nam czasach pr\u00f3bowali podtrzymywa\u0107 mi\u0119dzy innymi Florian Znaniecki76<\/a><\/sup>, John H. Hallowell77<\/a><\/sup> czy maritanista Yves R. Simon78<\/a><\/sup>. Jego rozumienie demokracji wolne jest tak\u017ce od topornego egalitaryzmu, skoncentrowanego na niwelowaniu wszelkich r\u00f3\u017cnic pomi\u0119dzy lud\u017ami: \u201eDemokracja, je\u017celi chodzi o r\u00f3wno\u015b\u0107, polega tylko na tym, \u017ce wszyscy s\u0105 r\u00f3wni wobec prawa\u201d79<\/a><\/sup>. Chocia\u017c demokracji trudno by\u0142oby przypisa\u0107 cech\u0119 racjonalno\u015bci, to jednak mo\u017cliwe jest w niej dochodzenie do porozumienia, kt\u00f3re pozwala zredukowa\u0107 wolno\u015b\u0107 samowoln\u0105 do wolno\u015bci rozumnej (acz Wolniewicz nie wyja\u015bnia, jak to jest mo\u017cliwe). W ka\u017cdym razie, antagonistyczne w swoim rdzeniu warto\u015bci wolno\u015bci i wsp\u00f3lnoty s\u0105, wed\u0142ug Wolniewicza, do przezwyci\u0119\u017cenia w porz\u0105dku demokratycznym. Widzimy wi\u0119c, \u017ce jest to raczej deklaracja wiary b\u0105d\u017a nawet pragnienia filozofa, aby si\u0119 tak dzia\u0142o ani\u017celi zdolny przekona\u0107 \u201edemosceptyk\u00f3w\u201d argument, kt\u00f3rego tu po prostu nie ma.<\/p>\r\n

Uto\u017csamiaj\u0105c demokracj\u0119 z \u201eustrojem ludzi wolnych\u201d, Wolniewicz postrzega\u0142 jednocze\u015bnie ustr\u00f3j demokratyczny jako \u201eco\u015b\u2026 pi\u0119knego i\u2026 kruchego\u201d80<\/a><\/sup>, a przeto podlegaj\u0105cego zniszczeniu tak \u0142atwo, jak kryszta\u0142 czy porcelana. Ustr\u00f3j demokratyczny podlega powszechnie procesom rozk\u0142adowym81<\/a><\/sup>. Mimo to nie nale\u017cy z demokracji drwi\u0107, lecz trzeba jej broni\u0107 oraz pracowa\u0107 nad jej ulepszeniem82<\/a><\/sup>. Jest prawdopodobne, \u017ce demokracja – uto\u017csamiona z cywilizacj\u0105 jako antonimem barbarzy\u0144stwa – oka\u017ce si\u0119 tylko (tak samo jak staro\u017cytna ate\u0144ska) nienaturalnym antraktem w teatrze \u017cycia, albowiem \u201emasy z rado\u015bci\u0105 wracaj\u0105 do barbarzy\u0144stwa\u201d83<\/a><\/sup>. W opiniach Wolniewicza dotycz\u0105cych demokracji zauwa\u017calna jest wi\u0119c du\u017ca doza ambiwalencji. Z jednej strony postrzega on j\u0105 jako wielk\u0105 ide\u0119, a zarazem u\u017cyteczne narz\u0119dzie rozstrzygania spor\u00f3w politycznych. Wyra\u017anie przyznaje si\u0119 do realistycznej koncepcji demokracji Waltera Lippmanna, wedle kt\u00f3rej jest ona niczym innym, jak tylko metod\u0105 wy\u0142aniania przyw\u00f3dztwa politycznego przez g\u0142osowanie, a nie skrytob\u00f3jstwa czy wojny domowe, czyli metod\u0105 bardziej, a nawet najbardziej, cywilizowan\u0105. Metoda przekazywania w\u0142adzy przez dziedziczenie okre\u015blonych rod\u00f3w i wedle ustalonych regu\u0142 sukcesji nie zosta\u0142a tu zatem nawet zauwa\u017cona. Z drugiej strony natomiast w demokracji jest co\u015b mrocznego, a co wi\u0105\u017ce si\u0119 z sam\u0105 natur\u0105 ludzk\u0105. To po\u0142\u0105czenie aprobaty dla demokracji z pesymistyczn\u0105 ocen\u0105 tej natury oraz sk\u0142onno\u015bci cz\u0142owieka masowego, wi\u0119c przecie\u017c cz\u0142owieka demokratycznego, czyni z Wolniewicza my\u015bliciela oryginalnego i nietypowego r\u00f3wnie\u017c w gronie zwolennik\u00f3w demokracji. Wida\u0107 to zw\u0142aszcza w szorstko\u015bci, by nie rzec – brutalno\u015bci poni\u017cszego os\u0105du dotycz\u0105cego ludzko\u015bci: \u201eWysz\u0142a z chlewa i rado\u015bnie do chlewa wraca. Bo czuje, \u017ce tam jej przyrodzone miejsce\u201d84<\/a><\/sup>. Przywo\u0142uj\u0105c diagnoz\u0119 i proroctwa Alexisa de Tocqueville\u2019a co do przysz\u0142o\u015bci demokratyzuj\u0105cego si\u0119 w jego epoce \u015bwiata, Wolniewicz zauwa\u017ca, \u017ce d\u0105\u017cenie do r\u00f3wno\u015bci jest silniejsze od d\u0105\u017cenia do wolno\u015bci, tote\u017c sprawdza si\u0119 obawa, i\u017c cz\u0142owiek sprzeda w ko\u0144cu swoj\u0105 wolno\u015b\u0107 za r\u00f3wno\u015b\u0107 w niewoli. Tendencje egalitarystyczne zwyci\u0119\u017caj\u0105 i w Ameryce, i u nas, tote\u017c demokracja (wolno\u015bciowa) b\u0119dzie pierwsz\u0105 z \u201ewie\u017c\u201d cywilizacji, kt\u00f3ra na pewno upadnie85<\/a><\/sup>. Po niej za\u015b upadnie nauka, kt\u00f3ra w\u0142a\u015bciwie te\u017c ju\u017c pada, tylko tego jeszcze nie wida\u0107, bo si\u0142\u0105 rozp\u0119du trwa \u201ewie\u017ca\u201d technologii. Nie wi\u0119ksze szanse przetrwania ma zatem prawda, kt\u00f3ra jest racj\u0105 bytu i celem nauki.<\/p>\r\n

Demokracja nosi te\u017c w sobie jady, kt\u00f3re koroduj\u0105 cywilizacj\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. M\u00f3wi\u0105c wprost: \u201eDemokracja bez Boga wyzwala si\u0142y demoniczne\u201d86<\/a><\/sup>. W tej konkluzji mo\u017cna si\u0119 domy\u015bla\u0107 tak\u017ce inspiracji s\u0142ynn\u0105 fraz\u0105 Jana Paw\u0142a II z Centesimus annus<\/em> o prowadz\u0105cej do jawnego b\u0105d\u017a zakamuflowanego totalitaryzmu \u201edemokracji bez warto\u015bci\u201d, i to nawet bardziej wyrazistej. Demokracja jawi si\u0119 Wolniewiczowi jako pierwsza z \u201ewie\u017c\u201d87<\/a><\/sup> cywilizacji Zachodu, kt\u00f3ra wszelako mo\u017ce sta\u0107 mocno jedynie pod warunkiem, \u017ce opiera si\u0119 na \u201e\u0142awie\u201d chrze\u015bcija\u0144skiej88<\/a><\/sup>. \u201eWie\u017ca\u201d demokracji jest wspania\u0142a, ale nie dlatego, i\u017cby sama demokracja by\u0142a czym\u015b wspania\u0142ym, gdy\u017c jest to tylko pewna maszyneria w\u0142adzy, lecz dlatego, \u017ce zosta\u0142a ona \u201eskonstruowana dzi\u0119ki \u0142awie chrze\u015bcija\u0144skiej, na kt\u00f3rej stoi\u201d, a kt\u00f3ra \u201estwarza ustr\u00f3j ludzi wolnych\u201d89<\/a><\/sup>. Wida\u0107 wi\u0119c odr\u0119bn\u0105 pozycj\u0119 Wolniewicza wobec tych, kt\u00f3rzy wprawdzie te\u017c niekiedy \u0142\u0105cz\u0105 demokracj\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwem – dotyczy to nawet tzw. demokrat\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, czyli chadek\u00f3w – ale ich wzajemn\u0105 relacj\u0119 ujmuj\u0105 od strony prymatu demokracji, w chrze\u015bcija\u0144stwie za\u015b postrzegaj\u0105 czynnik ambiwalentny, raz demokracji s\u0142u\u017c\u0105cy, innym razem za\u015b stanowi\u0105cy dla niej zagro\u017cenie. Wolniewicz odwrotnie: te\u017c dostrzega dialektyk\u0119 tego zwi\u0105zku, ale niebezpiecze\u0144stwo postrzega w odchodzeniu demokracji od chrze\u015bcija\u0144skiego pod\u0142o\u017ca.<\/p>\r\n

Jednak najwi\u0119kszym z niebezpiecze\u0144stw, jakie gro\u017c\u0105 temu rzadkiemu dobru demokracji, jest, w przekonaniu Wolniewicza, utopijna wiara w mo\u017cliwo\u015b\u0107 przerabiania cz\u0142owieka, \u201ezara\u017cenie chorob\u0105 przebudowy \u015bwiata\u201d, t\u0119 za\u015b sk\u0142onno\u015b\u0107 objawia\u0142a i objawia nadal ideologiczna lewica (w jego terminologii – \u201elewoskr\u0119tni\u201d, resp<\/em>. ludzie maj\u0105cy umys\u0142owo\u015b\u0107 czy te\u017c mentalno\u015b\u0107 lewoskr\u0119tn\u0105). Lewoskr\u0119tno\u015b\u0107 <\/em>i prawoskr\u0119tno\u015b\u0107 <\/em>to dwie r\u00f3\u017cne antropologie: prawoskr\u0119tni postrzegaj\u0105 cz\u0142owieka jako istot\u0119 grzeszn\u0105, lewoskr\u0119tni uwa\u017caj\u0105, \u017ce cz\u0142owiek jest jak plastelina albo jak but, kt\u00f3ry mo\u017cna nastawi\u0107 na odpowiednie prawid\u0142o90<\/a><\/sup>. Sednem lewicowo\u015bci – a w\u0142a\u015bciwie lewactwa<\/em>, bo Wolniewicz konsekwentnie pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 tym augmentativum<\/em>, jednoznacznie sygnalizuj\u0105c sw\u00f3j dystans, by nie rzec: odraz\u0119 – jest wi\u0119c zamiar kszta\u0142towania \u201enowego cz\u0142owieka\u201d, pieriekowki duszej<\/em>, przekuwania dusz na inne, a konkretnie – na lewicowe91<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wsp\u00f3lnota i ksenofobia<\/h4>\r\n

Dopiero w \u015bwietle powy\u017cszej kwalifikacji, z jednej strony, z drugiej za\u015b – uznania demokracji za specyficzne znami\u0119 i wykwit cywilizacji Zachodu, mo\u017cna zrozumie\u0107, \u017ce dla Wolniewicza \u201eprawoskr\u0119tni\u201d s\u0105 z kolei demokratami92<\/a><\/sup>. Demokracja jest jednocze\u015bnie postrzegana tutaj jako ustr\u00f3j wymagaj\u0105cy wielkiej dyscypliny spo\u0142ecznej93<\/a><\/sup> – wi\u0119kszej ni\u017c ustr\u00f3j policyjny, bo w tym wszystkiego pilnuje policja, a w demokracji wolni obywatele musz\u0105 pilnowa\u0107 si\u0119 sami, tym samym tak\u017ce cenzury obyczajowej, chroni\u0105cej moralno\u015b\u0107 publiczn\u0105 przed zgorszeniem, byle represyjnej, a nie prewencyjnej94<\/a><\/sup>, jak r\u00f3wnie\u017c spr\u0119\u017cystej, cho\u0107 nie omnipotentnej i wsz\u0119dobylskiej, w\u0142adzy. Demokraci s\u0105 za \u201esilnym pa\u0144stwem, ale ograniczonym\u201d95<\/a><\/sup>. Dlatego w\u0142a\u015bnie na uznanie w oczach Wolniewicza zas\u0142ugiwa\u0142 Roman Dmowski, kt\u00f3ry definiowa\u0142 nar\u00f3d jako plemi\u0119 z instynktem pa\u0144stwowym, niepok\u00f3j za\u015b budzi\u0142 fakt, i\u017c Polacy zdaj\u0105 si\u0119 plemieniem tego instynktu pozbawionym, co nawet jest, by\u0107 mo\u017ce, zdeterminowane genetycznie, jako charakter narodowy, odziedziczony po przedrozbiorowej szlachcie, a przej\u0119ty przez lud pomimo znikni\u0119cia szlachty96<\/a><\/sup>. W dowarto\u015bciowywaniu znaczenia wsp\u00f3lnoty narodowej szed\u0142 nawet dalej ni\u017c \u201eojciec\u201d polskiego nacjonalizmu, kt\u00f3ry uwa\u017ca\u0142, \u017ce to pa\u0144stwo stworzy\u0142o nar\u00f3d z etnicznego materia\u0142u szczep\u00f3w97<\/a><\/sup>, podczas gdy Wolniewicz g\u0142osi\u0142, i\u017c \u201eto wsp\u00f3lnota narodowa wytworzy\u0142a pa\u0144stwo, nie pa\u0144stwo wsp\u00f3lnot\u0119\u201d, nieszcz\u0119\u015bciem jest za\u015b to, \u017ce obecnie pa\u0144stwo si\u0119 od narodu uniezale\u017cnia, \u201eunosi si\u0119, jak chmura po wybuchu atomowym, ponad wsp\u00f3lnot\u0119, ponad spo\u0142ecze\u0144stwo: uniezale\u017cnia si\u0119 od nich i chce t\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 jak gdyby rozpu\u015bci\u0107 w jednorodn\u0105, zatomizowan\u0105 mas\u0119, nad kt\u00f3r\u0105 dominowa\u0107 mo\u017ce \u0142atwo nowa warstwa panuj\u0105ca, ta plutokratyczno-biurokratyczna\u201d98<\/a><\/sup>. Taka zatomizowana masa jest jaskrawym przeciwie\u0144stwem wsp\u00f3lnoty, albowiem ta ostatnia \u201ejest zawsze rozci\u0105gni\u0119ta w czasie, tzn. jest no\u015bnikiem i przeka\u017anikiem pewnej tradycji<\/span>\u201d99<\/a><\/sup>. Wolniewiczowskie rozumienie wsp\u00f3lnoty jest identyczne nawet we frazeologii z pojmowaniem jej przez konserwatyst\u00f3w od Edmunda Burke\u2019a i Josepha de Maistre\u2019a pocz\u0105wszy, albowiem obejmuje ona \u201enie tylko \u017cywych, lecz i umar\u0142ych (\u00abprzodk\u00f3w\u00bb, \u00abpraojc\u00f3w\u00bb, \u00abmacierz\u00bb, stanowi jak\u0105\u015b communio sanctorum<\/em>), a tak\u017ce tych jeszcze nienarodzonych: wi\u0119\u017a wsp\u00f3lnotowa zachodzi z nimi jako pami\u0119\u0107 i kult dla pierwszych, jako troska i nadzieja o tych drugich\u201d100<\/a><\/sup>. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do wsp\u00f3lnoty nie jest tak\u017ce kwesti\u0105 dowolnego wyboru, tylko zrz\u0105dzeniem losu. Wolniewicz idzie tu zatem dalej ni\u017c Ernest Renan, dla kt\u00f3rego nar\u00f3d to \u201ecodzienny plebiscyt\u201d i Dmowski – przynajmniej \u201ewczesny\u201d, sprzed podr\u00f3\u017cy do Japonii i Podstaw polityki polskiej<\/em> (1905) – uznaj\u0105cy akt przynale\u017cno\u015bci do narodu za dobrowolny i \u015bwiadomy, zgodny jest natomiast z Maurice\u2019em Barr\u00c3\u00a8sem, dla kt\u00f3rego nacjonalizm to \u201eakceptacja pewnego determinizmu\u201d101<\/a><\/sup>. Co wi\u0119cej, owo \u201ezrz\u0105dzenie\u201d identyfikuje (zn\u00f3w jakby zapominaj\u0105c o swojej niewierze w bosk\u0105 prowidencj\u0119) z Opatrzno\u015bci\u0105, przytaczaj\u0105c z uznaniem okre\u015blenie narodu przez Paw\u0142a Hertza jako \u201ewsp\u00f3lnot[y], do kt\u00f3rej zrz\u0105dzeniem Opatrzno\u015bci nale\u017cymy\u201d102<\/a><\/sup>. Conditio sine qua non<\/em> wsp\u00f3lnotowo\u015bci s\u0105 tak\u017ce: do\u017cywotnio\u015b\u0107 w domy\u015ble i zamy\u015ble przynale\u017cno\u015bci do wsp\u00f3lnoty (tak samo jak nierozerwalno\u015bci w\u0119z\u0142a ma\u0142\u017ce\u0144skiego w religii katolickiej) oraz jej bezwarunkowo\u015b\u0107, wykluczenie jakiegokolwiek \u201eje\u017celi\u201d czy \u201echyba \u017ce\u201d: \u201eDo wsp\u00f3lnoty nale\u017cy si\u0119 bezwarunkowo, albo nie nale\u017cy si\u0119 do niej wcale. Wsp\u00f3lnota warunkowo\u015bci nie toleruje\u201d103<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wolniewicz mocniej tak\u017ce ni\u017c ideolodzy Narodowej Demokracji akcentowa\u0142 znaczenie wi\u0119z\u00f3w krwi we wsp\u00f3lnocie narodowej, przede wszystkim w elementarnym jej substracie, jakim jest rodzina, oraz w poprzedzaj\u0105cych nar\u00f3d typach wsp\u00f3lnoty, czyli w klanie i plemieniu, aczkolwiek sam nar\u00f3d definiowa\u0142 zasadniczo jako wsp\u00f3lnot\u0119 j\u0119zyka, mowy ojczystej104<\/a><\/sup>. Na t\u0119 okoliczno\u015b\u0107 polemizowa\u0142 tak\u017ce z socjologiczn\u0105 teori\u0105 narodu Stanis\u0142awa Ossowskiego, i\u017c wa\u017cno\u015b\u0107 wi\u0119z\u00f3w krwi dla wi\u0119zi spo\u0142ecznej jest tylko dorabianym z pobudek ideologicznych ex post <\/em>do zaistnia\u0142ej ju\u017c wi\u0119zi \u201emitem kulturowym\u201d, natomiast (psychologicznie) realn\u0105 si\u0142\u0105 faktycznie wi\u0105\u017c\u0105c\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 rodzinn\u0105 lub narodow\u0105 jest jedynie wiara<\/span> w to – i to przewa\u017cnie bezpodstawna – \u017ce owe wi\u0119zy krwi istniej\u0105. Wolniewicz zdawa\u0142 sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce Ossowski formu\u0142owa\u0142 swoje tezy w okre\u015blonym kontek\u015bcie historycznym i politycznym oraz z intencj\u0105 przeciwstawienia si\u0119 rasistowskiej ideologii narodowego socjalizmu, g\u0142osz\u0105cej biologiczn\u0105 supremacj\u0119 Niemc\u00f3w nad innymi narodami i w konsekwencji prowadz\u0105cej do praktyk ludob\u00f3jczych. Uwa\u017ca\u0142 jednak, \u017ce takie usprawiedliwienie jest problematyczne, bo stawia pod znakiem zapytania naukowo\u015b\u0107 samej socjologii; negowanie lub intencjonalne wykrzywienie fakt\u00f3w spo\u0142ecznych jest tak samo sprzeczne z za\u0142o\u017ceniem obiektywizmu naukowego w wypadku pobudek szlachetnych, jak i nikczemnych. Wi\u0119zy krwi bowiem naprawd\u0119 istniej\u0105 i nawet je\u015bli cz\u0142owiek nie ma bezpo\u015bredniego i nieomylnego aparatu zmys\u0142owego wi\u0119zy te rozpoznaj\u0105cego (np. w\u0119chem), oraz je\u015bli nawet zgodzimy si\u0119 z tym, \u017ce w ka\u017cdym indywidualnym osobniku jego wiara w istnienie tych wi\u0119z\u00f3w jest wa\u017cniejsza ni\u017c same te wi\u0119zy, to i tak zachodzi pytanie: sk\u0105d si\u0119 ta si\u0142a wi\u0119zotw\u00f3rcza owej wiary bierze? Odpowied\u017a socjologicznych \u201ekulturalist\u00f3w\u201d na to pytanie, i\u017c jest to tylko produkt kultury, zdaniem Wolniewicza nie przekonywa, albowiem na kszta\u0142cie kultury odbija si\u0119 mocniej i g\u0142\u0119biej, ni\u017c mniemaj\u0105 \u201ehumani\u015bci\u201d, biologiczna konstytucja cz\u0142owieka. Jak wszystkie ssaki, cz\u0142owiek jest genetycznie nastawiony na \u201ew\u0142asn\u0105 krew\u201d – oczywi\u015bcie na tyle, o ile jest w stanie j\u0105 rozpozna\u0107. Matka reaguj\u0105ca \u201edziko\u201d na zagro\u017cenie jej dziecka nie wyuczy\u0142a si\u0119 tego dzi\u0119ki kulturze, taka reakcja jest u niej zewem natury. Konkluduj\u0105c: \u201eJest w nas d\u0105\u017cno\u015b\u0107<\/span> do rozpoznawania i podtrzymywania wi\u0119z\u00f3w krwi; i d\u0105\u017cno\u015b\u0107 ta nie jest kulturowa, lecz wrodzona. To ona dopiero nadaje znak dodatni \u00abrozpoznania pobratymca\u00bb – nawet gdyby mia\u0142o to by\u0107 rozpoznanie mylne\u201d105<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W tym kontek\u015bcie szczeg\u00f3lnie donios\u0142ym wk\u0142adem Bogus\u0142awa Wolniewicza w teori\u0119 wsp\u00f3lnotowo\u015bci by\u0142a brawurowa refutacja ideologicznego szlagwortu \u201ewalki z ksenofobi\u0105\u201d przeprowadzona w ksi\u0105\u017cce Ksenofobia i wsp\u00f3lnota<\/em>, napisanej przy wsp\u00f3\u0142pracy Zbigniewa Musia\u0142a. Poj\u0119cie ksenofobii<\/em>, acz stare i elementarnie zrozumia\u0142e, jako niech\u0119\u0107 lub wrogo\u015b\u0107 do obcych, sta\u0142o si\u0119 jednak obecnie nie narz\u0119dziem komunikacji j\u0119zykowej, tylko walki politycznej i manipulacji propagandowej, prowadzonej przez jawnych b\u0105d\u017a ukrytych ojkofob\u00f3w<\/em>106<\/a><\/sup>, czyli czuj\u0105cych odraz\u0119 do w\u0142asnego \u201edomu\u201d (zw\u0142aszcza wsp\u00f3lnoty rodzinnej, narodowej i cywilizacyjnej). W tej walce s\u0142owa ksenofobia<\/em>, ksenofob<\/em> s\u0105 okre\u015bleniami zabarwionymi emocjonalnie, lecz nieposiadaj\u0105cymi wyra\u017anej tre\u015bci opisowej; to \u201es\u0142owa-pi\u0119tna\u201d czy te\u017c \u201es\u0142owa-kl\u0105twy\u201d (jak islamska fatwa<\/em>), s\u0142owa, kt\u00f3re mog\u0105 zabija\u0107, lub przynajmniej zmusza\u0107 do milczenia, tak jak ongi\u015b okre\u015blenia: \u201eku\u0142ak\u201d, \u201ebur\u017cuj\u201d, \u201efaszysta\u201d czy \u201etrockista\u201d w systemie stalinowskim. Usprawiedliwiaj\u0105c pos\u0142ugiwanie si\u0119 tymi \u201eanatemami\u201d pragnieniem zbudowania \u015bwiata \u201ebez nienawi\u015bci, szowinizmu i przemocy\u201d, ojkofobi<\/em> nie bacz\u0105 na fakt naruszania, a w konsekwencji niszczenia, realnie istniej\u0105cej tkanki spo\u0142ecznej, z wi\u0119zi\u0105 i solidarno\u015bci\u0105 narodow\u0105 na czele: \u201eWalka z ksenofobi\u0105 zmierza – \u015bwiadomie lub nie (\u2026) – do amputowania cz\u0142owiekowi jego duszy historycznej. (\u2026) Utopia powszechnego braterstwa chce stwarza\u0107 cz\u0142owieka odci\u0119tego od historycznych korzeni, kt\u00f3re jawi\u0105 si\u0119 jej jedynie jako \u017ar\u00f3d\u0142o \u00abetnicznych przes\u0105d\u00f3w\u00bb i agresji\u201d107<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Zakazuj\u0105ca czynienia jakichkolwiek rozr\u00f3\u017cnie\u0144 utopia powszechnego braterstwa stanowi negacj\u0119 tak fundamentalnego zjawiska antropologicznego, jakim jest istnienie naturalnej wsp\u00f3lnoty108<\/a><\/sup>, kt\u00f3r\u0105 stanowi ka\u017cda zbiorowo\u015b\u0107 ludzka z\u0142\u0105czona trwa\u0142\u0105 i nieutylitarn\u0105 (w przeciwie\u0144stwie do, na przyk\u0142ad, sp\u00f3\u0142ki akcyjnej, co wyklucza r\u00f3wnie\u017c \u201eumow\u0119 spo\u0142eczn\u0105\u201d jako wi\u0119\u017a konstytuuj\u0105c\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119) wi\u0119zi\u0105 duchow\u0105, ka\u017cda za\u015b wsp\u00f3lnota jest i musi by\u0107 ekskluzywna, czyli identyfikowa\u0107 \u201eswoich\u201d a wyklucza\u0107 \u201einnych\u201d. Bez rozr\u00f3\u017cnienia: \u201esw\u00f3j – obcy\u201d nie ma wsp\u00f3lnoty, tak samo jak nie ma zr\u00f3\u017cnicowania terenu bez istnienia g\u00f3r i dolin, wy\u017cyn i nizin. \u201eDlatego w szczeg\u00f3lno\u015bci nie mo\u017ce by\u0107 wsp\u00f3lnot uniwersalnych, tzn. takich, kt\u00f3re obejmowa\u0142yby ca\u0142\u0105 ludzko\u015b\u0107, a wi\u0119c by\u0142yby bez t\u0142a\u201d109<\/a><\/sup>. Chocia\u017c niekt\u00f3re wsp\u00f3lnoty mog\u0105 by\u0107 cz\u0119\u015bciami wsp\u00f3lnot wi\u0119kszych (przyk\u0142adowo: rodziny mog\u0105 by\u0107, i s\u0105, cz\u0119\u015bciami stan\u00f3w\/klas spo\u0142ecznych, te – narod\u00f3w, a narody – szerszych zwi\u0105zk\u00f3w pa\u0144stwowo-politycznych czy zespo\u0142\u00f3w cywilizacyjnych), czyli mog\u0105 mie\u0107 one charakter koncentryczny, nie mog\u0105 jednak \u201ekrzy\u017cowa\u0107\u201d si\u0119, to znaczy dwie i wi\u0119cej wsp\u00f3lnoty paralelne (rodziny, narody, cywilizacje, religie etc.) s\u0105 zawsze roz\u0142\u0105czne110<\/a><\/sup>; \u017cadna osoba nie mo\u017ce by\u0107 jednocze\u015bnie cz\u0142onkiem dw\u00f3ch narod\u00f3w czy wyznawc\u0105 dw\u00f3ch religii. Oczywisto\u015bci tej nie zmienia fakt deklarowania przez niekt\u00f3rych osobnik\u00f3w pogl\u0105du wprost temu przeciwnego, atoli istnieje bardzo prosty spos\u00f3b falsyfikacji tego mniemania, kt\u00f3rym jest moment realnego starcia dwu paralelnych wsp\u00f3lnot: w\u00f3wczas oka\u017ce si\u0119, \u017ce osobnik \u00f3w nale\u017cy faktycznie do tej wsp\u00f3lnoty, po kt\u00f3rej stronie stan\u0105\u0142 w walce. W starciu wsp\u00f3lnot \u017caden z ich faktycznych cz\u0142onk\u00f3w nie mo\u017ce zaj\u0105\u0107 pozycji \u201es\u0119dziego\u201d, \u201erozjemcy\u201d czy \u201ebezstronnego obserwatora\u201d, cho\u0107by tego pragn\u0105\u0142, musi by\u0107 zawsze \u201estronniczy\u201d. Niezaanga\u017cowanie w konflikt (\u201eneutralno\u015b\u0107\u201d) dowodzi jedynie oboj\u0119tno\u015bci, co wyklucza przynale\u017cno\u015b\u0107 do wsp\u00f3lnoty, \u201epokazuje, \u017ce si\u0119 do niej faktycznie ju\u017c nie nale\u017cy; \u017ce duchowo si\u0119 z niej ju\u017c odp\u0142yn\u0119\u0142o\u201d111<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Oburzanie si\u0119 na ksenofobi\u0119 jest procederem ja\u0142owym i niebezpiecznym, gdy nie towarzyszy mu rozr\u00f3\u017cnienie i samo\u015bwiadomo\u015b\u0107 r\u00f3\u017cnych poziom\u00f3w (stopni) jej przejawiania si\u0119. Tych poziom\u00f3w za\u015b mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 cztery. Pierwszy to ostro\u017cno\u015b\u0107<\/span> (rezerwa) wobec obcych. Drugim jest niech\u0119\u0107<\/span> do nich spowodowana naruszaniem przez przybysz\u00f3w naszego obyczaju oraz kanon\u00f3w moralnych i estetycznych. Trzecim stopniem jest wrogo\u015b\u0107<\/span>, a czwartym nienawi\u015b\u0107<\/span>. Wszystkie te stopnie mog\u0105 zreszt\u0105 mie\u0107 dwojakie a niewykluczaj\u0105ce si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142a: \u201emo\u017ce to by\u0107 b\u0105d\u017a strach<\/span> przed obcym i jego nieznanymi nam zamiarami; b\u0105d\u017a odraza<\/span> do jego sposobu \u017cycia, nazbyt od naszego odbiegaj\u0105cego\u201d112<\/a><\/sup>. Je\u017celi nie uwzgl\u0119dnia si\u0119 tego zr\u00f3\u017cnicowania, w\u00f3wczas – jak chc\u0105 tego antyksenofobiczni aktywi\u015bci – pragnie si\u0119 wyeliminowa\u0107, niejako profilaktycznie, ka\u017cd\u0105 posta\u0107 dystansu wobec \u201eobcych\u201d, cho\u0107by zwyk\u0142\u0105 ostro\u017cno\u015b\u0107, co jest tak\u0105 sam\u0105 niedorzeczno\u015bci\u0105, jak pragnienie leczenia z samolubnego \u201esobkostwa\u201d przez domaganie si\u0119 od ka\u017cdego zaniechania jakiejkolwiek troski o siebie, albo uczenie dziecka zaufania do ka\u017cdego nieznajomego. Takie d\u0105\u017cenie jest jednak niedorzeczne, poniewa\u017c popada w sprzeczno\u015b\u0107 z grupowym instynktem samozachowawczym. A przecie\u017c \u201eto, \u017ce ksenofobia – podobnie jak wiele innych cech ludzkich – staje si\u0119 w wy\u017cszych stopniach cech\u0105 gro\u017an\u0105, nie oznacza, \u017ce w stopniach ni\u017cszych nie jest mo\u017ce cech\u0105 dla \u017cycia wr\u0119cz nieodzown\u0105\u201d113<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Przyjmowana przez Wolniewicza dynamiczna teoria wsp\u00f3lnoty114<\/a><\/sup>, czyli taka, wed\u0142ug kt\u00f3rej \u201eczynnikiem wyodr\u0119bniaj\u0105cym wsp\u00f3lnot\u0119 z t\u0142a nie s\u0105 ani prze\u015bwiadczenia w\u0142asne jej cz\u0142onk\u00f3w, ani takie czy inne cechy im wsp\u00f3lne, lecz pewien spo\u0142eczny uk\u0142ad si\u0142<\/span>\u201d115<\/a><\/sup>, domaga si\u0119 precyzacji – a w konsekwencji rewaluacji – poj\u0119cia ksenofobii<\/em>, przez zdefiniowanie jej nie jako niech\u0119ci do \u201eobcych\u201d w og\u00f3le, \u201elecz do tych obcych, kt\u00f3rzy weszli lub chc\u0105 wej\u015b\u0107 do naszego domu; i to cz\u0119sto nieproszeni\u201d116<\/a><\/sup> (\u201edom\u201d nale\u017cy tu rozumie\u0107 szeroko, jako siedliska wsp\u00f3lnoty, miejsce, gdzie jej cz\u0142onkowie czuj\u0105 si\u0119 \u201eu siebie\u201d i sobie to ceni\u0105). A tego rodzaju dystans jest na poziomie zbiorowo\u015bci tak samo naturaln\u0105 barier\u0105 immunologiczn\u0105, jak na poziomie indywidualno-osobniczym odraza, jak\u0105 wzbudza przekraczanie fizycznej granicy intymno\u015bci przez osoby nam prywatnie obce. Reakcja ksenofobiczna jest przeto konstytutywnie zakodowan\u0105 w zbiorowo\u015bci reakcj\u0105 obronn\u0105 tego samego typu, co odsuwanie si\u0119 od kogo\u015b, kto bez naszego przyzwolenia zbli\u017ca si\u0119 do naszego cia\u0142a. Ka\u017cda wsp\u00f3lnota ma w\u0142a\u015bciwy sobie \u201eprzedzia\u0142 tolerancji\u201d na inno\u015b\u0107 czy obco\u015b\u0107, \u201ena kt\u00f3rego przekroczenie musi reagowa\u0107 negatywnie, nieraz bardzo gwa\u0142townie – jak cz\u0142owiek na uk\u0142ucie. Reakcja ta nie jest \u00abagresj\u0105\u00bb, lecz obron\u0105: daje si\u0119 odp\u00f3r obcym, gdy ich odmienno\u015b\u0107 zaczyna zagra\u017ca\u0107 naszej swoisto\u015bci i odr\u0119bno\u015bci jako wsp\u00f3lnoty\u201d117<\/a><\/sup>. Problematyczny mo\u017ce by\u0107 jedynie stopie\u0144 owej reakcji ksenofobicznej. \u0179eby t\u0119 problematyczno\u015b\u0107 oszacowa\u0107, nale\u017cy wyr\u00f3\u017cni\u0107 te\u017c cztery typy statusu \u201eobcego\u201d i tyle\u017c poziom\u00f3w reakcji ksenofobicznej, dodaj\u0105c jeszcze poziom zerowy, a w\u00f3wczas b\u0119dzie ich pi\u0119\u0107. Zerowemu poziomowi tej reakcji odpowiada\u0142by status go\u015bcia<\/span>: kogo\u015b, kogo przyjmuje si\u0119 u siebie z \u017cyczliwo\u015bci\u0105, a przynajmniej bez obawy. Pierwszym stopniem owej reakcji jest ostro\u017cno\u015b\u0107 lub rezerwa<\/span> wobec obcego, odpowiada za\u015b jej status przybysza<\/span>, stopie\u0144 dalej na tej skali – status przyb\u0142\u0119dy<\/span>, kt\u00f3ry znalaz\u0142 si\u0119 na terytorium wsp\u00f3lnoty raczej przypadkowo, lecz \u201ekt\u00f3rego obecno\u015b\u0107 na swoim terytorium wsp\u00f3lnota znosi bez szczeg\u00f3lnej przykro\u015bci, a nawet odnosi si\u0119 do niego z pewnym zaciekawieniem\u201d. Drugim poziomem reakcji ksenofobicznej jest niech\u0119\u0107<\/span> wobec intruza<\/span>, kt\u00f3ry \u201ewszed\u0142 na obszar \u017cyciowy wsp\u00f3lnoty wbrew jej woli\u201d, ale zachowuje si\u0119 na tyle pow\u015bci\u0105gliwie, \u017ce nie zmusza nas do mobilizacji celem jego ekspulsji. Trzecim poziomem jest wrogo\u015b\u0107<\/span>, kt\u00f3rej po stronie obcego odpowiada status naje\u017ad\u017acy<\/span>, wdzieraj\u0105cego si\u0119 przemoc\u0105 na terytorium wsp\u00f3lnoty, co mobilizuje j\u0105 do zdecydowanego oporu i odporu. Czwarty i najwy\u017cszy poziom reakcji ksenofobicznej to nienawi\u015b\u0107<\/span> do prze\u015bladowcy<\/span>, kt\u00f3ry nie tylko wdar\u0142 si\u0119 w nasz obszar \u017cyciowy przemoc\u0105, ale te\u017c usi\u0142uje nas sobie podporz\u0105dkowa\u0107 i nawet zniszczy\u0107118<\/a><\/sup>. Dopiero tak wyodr\u0119bniaj\u0105c poziomy reakcji ksenofobicznej, mo\u017cna dokona\u0107 warto\u015bciuj\u0105cej oceny etycznej, w kt\u00f3rej \u015bwietle oka\u017ce si\u0119, \u017ce pierwsze trzy s\u0105, zdaniem Wolniewicza, najzupe\u0142niej usprawiedliwione, natomiast moralnie co najmniej niebezpieczny, a wielu postaciach reakcji naganny, jest dopiero czwarty poziom reakcji, poniewa\u017c nienawi\u015b\u0107 – nawet je\u015bli cz\u0119sto psychologicznie uzasadniona – jest zawsze z\u0142em moralnym i \u015bmiertelnym niebezpiecze\u0144stwem dla duszy osoby w niej si\u0119 pogr\u0105\u017caj\u0105cej.<\/p>\r\n

Podkre\u015bli\u0107 nale\u017cy jeszcze psychologiczne i socjologiczne sprz\u0119\u017cenie ksenofobii (w powy\u017cej zdefiniowanym i sklasyfikowanym znaczeniu) – z ojkofili\u0105<\/em>, czyli przywi\u0105zaniem do domu rodzinnego i ziemi ojczystej, id\u0105cym w parze z (uzasadnionym) poczuciem swoistej, wi\u0119c wyj\u0105tkowej, warto\u015bci w\u0142asnego dziedzictwa duchowego. Ojkofilia <\/em>zatem jest po prostu innym okre\u015bleniem patriotyzmu, tyle \u017ce przeniesionym ze szczebla rodziny i ojcowizny na szczebel wsp\u00f3lnoty narodowej. Skoro ojkofilii <\/em>nie da si\u0119 oddzieli\u0107 od ksenofobii, to p\u0142ynie st\u0105d wniosek, i\u017c \u201efrontalny atak na t\u0119 ostatni\u0105 godzi\u0107 musi tak\u017ce w patriotyzm, a tym samym r\u00f3wnie\u017c w demokracj\u0119\u201d119<\/a><\/sup>. Negatywnym rewersem ojkofilii <\/em>jest ojkofobia<\/em>, do kt\u00f3rej prowadzi zoboj\u0119tnienie ludzi wobec \u201eswoich\u201d oraz os\u0142abienie wi\u0119zi rodzinnych, s\u0105siedzkich i narodowych, kt\u00f3re zupe\u0142nie zasadnie daje si\u0119 por\u00f3wna\u0107 do stan\u00f3w patologicznych, nazywanych przez psychologi\u0119 \u201ezespo\u0142em roz\u0142\u0105ki\u201d albo \u201echorob\u0105 sieroc\u0105\u201d, sama za\u015b ojkofobia<\/em> – do najwy\u017cszego stadium tego schorzenia, nazywanego autyzmem120<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Wr\u00f3g cywilizacyjny: \u201elewactwo\u201d<\/h4>\r\n

W\u0105tkiem kontradyktoryjnym nie tylko do typowo liberalnego melioryzmu, ale r\u00f3wnie\u017c wzgl\u0119dem credo<\/em> demokratycznego w my\u015bli politycznej Wolniewicza by\u0142 jego sceptycyzm wzgl\u0119dem idei post\u0119pu. Trafnie, cho\u0107 nieodkrywczo, zauwa\u017ca\u0142 on, \u017ce progresywizm jest dziewi\u0119tnastowieczn\u0105121<\/a><\/sup> \u015bwieck\u0105 wiar\u0105 w istnienie jakiego\u015b prawa dziejowego post\u0119pu, zast\u0119puj\u0105cego ponadziemsk\u0105 Opatrzno\u015b\u0107 i prowadz\u0105c\u0105 ludzko\u015b\u0107 ku coraz bardziej \u015bwietlanej przysz\u0142o\u015bci122<\/a><\/sup>. Pierwszym ciosem zadanym tej wierze, wymy\u015blonej przez ideolog\u00f3w O\u015bwiecenia, a rozwini\u0119tej przez pozytywist\u00f3w, by\u0142a I wojna \u015bwiatowa – ta \u201ewielka wojna bia\u0142ych ludzi123<\/a><\/sup>\u201d, b\u0119d\u0105ca najwi\u0119ksz\u0105 w historii rzezi\u0105 wojenn\u0105, kt\u00f3r\u0105 sprawi\u0142y sobie najwy\u017cej cywilizowane narody \u015bwiata: Francuzi, Anglicy, Niemcy i inni Europejczycy, i kt\u00f3ra w ostatecznym rezultacie doprowadzi\u0142a do uwi\u0105du cywilizacji europejskiej oraz do politycznej degradacji Europy. Zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad genez\u0105 nihilistycznych dewiacji tocz\u0105cych dzi\u015b Europ\u0119, Wolniewicz wskazywa\u0142 rewolucj\u0119 francusk\u0105 z 1789 roku, kiedy to \u201eludzie wyobrazili sobie, \u017ce jest w ich mocy rozpozna\u0107, jaki \u015bwiat powinien by\u0107: \u017ce maj\u0105 tak\u0105 si\u0142\u0119 rozumu, i\u017c s\u0105 w stanie zaprojektowa\u0107 jak in\u017cynier nowy \u015bwiat\u201d124<\/a><\/sup>. Ten atak na konstruktywizm polityczny rewolucji, jej in\u017cynieri\u0119 socjaln\u0105 oraz na kult Rozumu – ludzkiego, lecz o przydawanych mu cechach boskich – zbli\u017ca Wolniewicza wr\u0119cz do kontrrewolucyjnych konserwatyst\u00f3w pokroju Josepha de Maistre\u2019a albo przynajmniej do tzw. pesymistycznych libera\u0142\u00f3w o konserwatywnych sk\u0142onno\u015bciach, takich jak lord Acton, Jacob Burckhardt, \u00c3\u2030mile Faguet czy Jos\u00c3\u00a9 Ortega y Gasset. Nawi\u0105zuj\u0105c wprost w\u0142a\u015bnie do Ortegi i jego diagnozy o \u201ebuncie mas\u201d jako znamieniu naszej epoki, Wolniewicz sformu\u0142owa\u0142 quasi<\/em>-prawo: \u201emasa ci\u015bnie w d\u00f3\u0142\u201d, odnosz\u0105c je zw\u0142aszcza do dw\u00f3ch sfer \u017cycia – systematycznego obni\u017cania wymog\u00f3w wykszta\u0142cenia wy\u017cszego do \u015bredniego poziomu masy, kt\u00f3ra run\u0119\u0142a na uczelnie, oraz do zanikania form grzeczno\u015bciowych, zw\u0142aszcza w relacjach p\u0142ci, odst\u0119powania od szacunku, rycersko\u015bci lub cho\u0107by zwyk\u0142ej grzeczno\u015bci m\u0119\u017cczyzn wobec kobiet125<\/a><\/sup>. Od cywilizacji rycerskiej ca\u0142y \u015bwiat Zachodu, wyzbywaj\u0105c si\u0119 rado\u015bnie wszystkich rycerskich zachowa\u0144, odchodzi ku \u201epowszechnemu schamieniu\u201d126<\/a><\/sup> – mo\u017cna by doda\u0107: ku \u201ecywilizacji Chama\u201d, kt\u00f3r\u0105 prorokowa\u0142 ju\u017c Niko\u0142aj Bierdiajew.<\/p>\r\n

Rewolucja francuska jest wi\u0119c dla Wolniewicza matryc\u0105 wszelkiego lewactwa<\/em> i wszystkich p\u00f3\u017aniejszych rewolucji z bolszewick\u0105 na czele. A \u201elewactwo to jest ideologia etatyzmu: wszechw\u0142adzy pa\u0144stwa\u201d127<\/a><\/sup>; to kult Pa\u0144stwa \u201ewielbionego jak nowy B\u00f3g wcielony\u201d, maskuj\u0105cy si\u0119 dzisiaj jako \u201eideologia \u00abpraw cz\u0142owieka\u00bb, to nowoczesne \u00abopium dla ludu\u00bb\u201d128<\/a><\/sup>. Przez lewactwo<\/em> Wolniewicz rozumia\u0142 \u201enieprzepart\u0105 ch\u0119\u0107 do naprawiania \u015bwiata wed\u0142ug w\u0142asnych wyobra\u017ce\u0144, nielicz\u0105c\u0105 si\u0119 z realiami natury ludzkiej – a przez to nader sk\u0142onn\u0105, by swe zbawienne pomys\u0142y wdra\u017ca\u0107 pod przymusem\u201d129<\/a><\/sup>. Istot\u0105 lewactwa<\/em> jest tak\u017ce to, \u017ce paso\u017cytuje ono na demokracji, chciwie na niej \u017ceruje, ale nic nie uczyni dla jej obrony przed zagro\u017ceniem wewn\u0119trznym czy zewn\u0119trznym, jak islamizacja Europy130<\/a><\/sup>. Metod\u0105 lewactwa<\/em> jest za\u015b \u201esk\u0142\u00f3ca\u0107 wszystkich ze wszystkimi: m\u0119\u017ca z \u017con\u0105, kobiety z m\u0119\u017cczyznami, dzieci z rodzicami, rodzic\u00f3w z nauczycielami\u201d131<\/a><\/sup>. Szczeg\u00f3lnie agresywn\u0105 ideologi\u0105 na tym polu – \u201ejako cz\u0119\u015b\u0107 ofensywy lewactwa na wolno\u015b\u0107 Zachodu, w szczeg\u00f3lno\u015bci na wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i wolno\u015b\u0107 my\u015bli\u201d132<\/a><\/sup> – jest feminizm. Jego mutacj\u0105, przyr\u00f3wnywan\u0105 w swoich zap\u0119dach totalitarnych do trzech \u201eklasycznych\u201d totalizm\u00f3w: radzieckiego, hitlerowskiego i maoistowskiego, jest ideologia walki p\u0142ci, znana pod nazw\u0105 gender<\/em>, skontaminowana z promowaniem i nobilitowaniem wszelkich zbocze\u0144 seksualnych, przez Wolniewicza nazywana \u201etotalizmem t\u0119czowym\u201d. Jego zdaniem, \u201eca\u0142a ta obrona r\u00f3\u017cnych tzw. mniejszo\u015bci, ze zbocze\u0144cami w\u0142\u0105cznie, jest ideologi\u0105 szczucia wzajemnego na siebie i ma na celu sk\u0142\u00f3ci\u0107 ze sob\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwo i doprowadzi\u0107 je do stanu anarchii\u201d133<\/a><\/sup>. Gender<\/em> postrzega\u0142 on jako \u015brodek do tego celu, albowiem najkr\u00f3tsza droga to totalizmu wiedzie w\u0142a\u015bnie od pogr\u0105\u017cenia spo\u0142ecze\u0144stwa w anarchii: jest to spostrze\u017cenie znane ju\u017c w\u0142a\u015bciwie Platonowi. W tym, plato\u0144skim, duchu Wolniewicz konstatuje, i\u017c \u201eanarchizacja \u017cycia to typowy spos\u00f3b, \u017ceby od demokracji przej\u015b\u0107 do ustroju totalnego. W ko\u0144cu dojdzie do tego, \u017ce wszyscy ustr\u00f3j totalny przyjm\u0105 z ulg\u0105: lepsze to ni\u017c ta anarchia\u201d134<\/a><\/sup>. Innym zjawiskiem nieod\u0142\u0105cznym od lewicowej anarchizacji spo\u0142ecze\u0144stwa jest pajdokracja, czyli sk\u0142adanie w\u0142adzy w r\u0119ce os\u00f3b niedojrza\u0142ych, m\u00f3wi\u0105c bez ogr\u00f3dek: m\u0142okos\u00f3w, czego szczeg\u00f3lnie ponurym, ale przecie\u017c niejedynym przyk\u0142adem by\u0142o \u201espuszczenie z \u0142a\u0144cucha\u201d przez przewodnicz\u0105cego Mao m\u0142odych hunwejbin\u00f3w podczas chi\u0144skiej \u201erewolucji kulturalnej\u201d135<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Przy tym wszystkim nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce Wolniewicz, atakuj\u0105c bez pardonu lewactwo <\/em>zwi\u0105zane z nurtami tzw. Nowej Lewicy (koncentruj\u0105cej si\u0119 na sferze libidinalnej cz\u0142owieka i jej nieograniczonym \u201ewyzwoleniu\u201d), zachowa\u0142 ze swojej marksistowskiej m\u0142odo\u015bci szacunek dla tego, co mo\u017cna okre\u015bli\u0107 jako Star\u0105 Lewic\u0119, skupion\u0105 na trosce o sprawy spo\u0142eczne, czyli dla klasycznego ruchu socjalistycznego. Dla zrozumienia tej postawy konieczne jest wspomnie\u0107, \u017ce rozr\u00f3\u017cnia\u0142 on lewactwo<\/em> od lewicowo\u015bci, w tym r\u00f3wnie\u017c od komunizmu. Nawet polski stalinizm postrzega\u0142 jako nieco inny ni\u017c rosyjski, z tego powodu, \u017ce \u201ewyrasta\u0142 na glebie innej kultury, polskiej w\u0142a\u015bnie, i to zmi\u0119kczy\u0142o nieco jego nieludzkie rysy\u201d136<\/a><\/sup>. Przychylno\u015b\u0107 Wolniewicza wobec Starej Lewicy dotyczy\u0142a przede wszystkim \u201einspiruj\u0105cej\u201d, jak podkre\u015bla, my\u015bli Karola Marksa. Jeszcze w 2011 roku o\u015bwiadcza\u0142: \u201eDo dzi\u015b mam marksizm za sk\u0142adnik swojego pogl\u0105du na \u015bwiat, co nieraz publicznie deklarowa\u0142em. To by\u0142a godna uwagi filozofia dziej\u00f3w, kt\u00f3rej dalszy rozw\u00f3j potem przerwano, czyni\u0105c z niej zestaw ideologicznych hase\u0142 i polityczn\u0105 ortodoksj\u0119\u201d137<\/a><\/sup>. Kwestionowa\u0142 natomiast pogl\u0105d, \u017ce zapowiadane w Manife\u015bcie komunistycznym<\/em> zniesienie walki klas \u201epolega po prostu na wyr\u017cni\u0119ciu jednej klasy przez drug\u0105\u201d138<\/a><\/sup>. Zdaniem Wolniewicza Marks potrafi\u0142 nada\u0107 \u017cywio\u0142owo-emocjonalnej reakcji wczesnego socjalizmu na cienie kapitalizmu, na maksymaln\u0105 eksploatacj\u0119 przeze\u0144 si\u0142y roboczej, w nieludzkich warunkach, form\u0119 dojrza\u0142\u0105 intelektualnie. Czy zadowalaj\u0105c\u0105 w pe\u0142ni, tego nie przes\u0105dza\u0142, niemniej na nic lepszego dot\u0105d nikt, wed\u0142ug niego, nie potrafi\u0142 si\u0119 zdoby\u0107139<\/a><\/sup>. Uznaj\u0105c przeto ogromn\u0105 dziejow\u0105 rol\u0119 Marksa, Wolniewicz mniema\u0142, \u017ce \u201ewiele element\u00f3w jego my\u015bli zachowa\u0142o dalej swoj\u0105 aktualno\u015b\u0107. To nie by\u0142 zbi\u00f3r bzdur ani wrogich ludzko\u015bci wymys\u0142\u00f3w, tylko efekt g\u0142\u0119bokiego namys\u0142u nad funkcjonowaniem spo\u0142ecze\u0144stw ludzkich. Ten namys\u0142 wszed\u0142 do skarbnicy my\u015bli zachodniej. Jest wielu, kt\u00f3rzy dzisiaj powtarzaj\u0105 to, co m\u00f3wi\u0142 Marks, albo korzystaj\u0105 z tego, co on powiedzia\u0142, tylko o tym nie wiedz\u0105, nie s\u0105 \u015bwiadomi, my\u015bl\u0105, \u017ce \u015bwiat zacz\u0105\u0142 si\u0119 wczoraj\u201d140<\/a><\/sup>. To nie Marks, tylko Rousseau jest wed\u0142ug Wolniewicza \u201epraojcem lewactwa\u201d141<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Bogus\u0142aw Wolniewicz nie by\u0142 historykiem idei politycznych, mimo to jednak trafniej od wielu cenionych (niekoniecznie zas\u0142u\u017cenie) specjalist\u00f3w w tej dziedzinie, g\u0142osz\u0105cych wbrew logice i semantyce poj\u0119\u0107 politycznych, \u017ce nazizm (narodowy socjalizm) to prawica, a nawet \u201eskrajna prawica\u201d, rozpozna\u0142 natur\u0119 tej ideologii i systemu sprawowania w\u0142adzy. Uwa\u017ca\u0142 zatem, \u017ce \u201eIII Rzesza to te\u017c by\u0142o lewactwo\u201d, ze wzgl\u0119du na jej totalizm, a tak\u017ce silne tendencje egalitarne142<\/a><\/sup>. To za\u015b pozwoli\u0142o mu rozpozna\u0107 mechanizm stygmatyzacji prawicowo\u015bci przez bezpodstawne uto\u017csamienie konserwatyzmu (tendencji \u201eprawoskr\u0119tnej\u201d) z nazizmem oraz w og\u00f3le z formacj\u0105 faszystowsk\u0105. \u201eJest absolutnym szwindlem propagandowym – pisa\u0142 – twierdzenie, \u017ce III Rzesza to by\u0142a ultraprawica. Przez chwyt stalinowskiej propagandy, do dzisiaj podtrzymywany, t\u0119 lewic\u0119 przerobiono na prawic\u0119\u201d143<\/a><\/sup>. Co wi\u0119cej, podobnie jak na przyk\u0142ad austriacki \u201eskrajnie konserwatywny arcylibera\u0142\u201d Erik von Kuehnelt-Leddihn144<\/a><\/sup>, Wolniewicz ostro rozgraniczy\u0142 fenomen faszyzmu od nazizmu, kt\u00f3re \u0142\u0105czy jedynie to, \u017ce by\u0142y reakcj\u0105 na komunizm, ale odmienn\u0105. Faszyzm sensu prioprio<\/em> to jedynie ustr\u00f3j wprowadzony przez Mussoliniego we W\u0142oszech, dyktatorski, ale nie totalistyczny; \u201eustr\u00f3j ten cechowa\u0142a dyktatura wodza, ale sk\u0105din\u0105d by\u0142 to ustr\u00f3j ca\u0142kiem przyzwoity\u201d145<\/a><\/sup>. W Niemczech za\u015b panowa\u0142 ustr\u00f3j narodowo-socjalistyczny, b\u0119d\u0105cy zwierciadlanym odbiciem totalistycznego komunizmu146<\/a><\/sup>. To zatem, \u017ce znaczenie s\u0142owa faszyzm<\/em> nadmiernie rozszerzono i uczerniono, by\u0142o dzie\u0142em Kominternu, propagandowej skuteczno\u015bci Stalina. Za ich spraw\u0105 okre\u015blenia faszyzm<\/em>, faszysta<\/em> (podobnie jak antysemita<\/em> i rasista<\/em>) sta\u0142y si\u0119 s\u0142owami pi\u0119tnuj\u0105cymi. Faszysta sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem wykl\u0119tym, vogelfrei<\/em>, wyj\u0119tym spod prawa, kim\u015b, kogo mo\u017cna bezkarnie zabi\u0107 albo przynajmniej \u015bciga\u0107, oskar\u017ca\u0107 i pozbawia\u0107 czci147<\/a><\/sup>; cho\u0107 Wolniewicz nie u\u017cywa tego okre\u015blenia, napi\u0119tnowanie kogo\u015b jako faszyst\u0119<\/em> jest w istocie wskazaniem hostis<\/em>, wroga publicznego. Jak zauwa\u017ca natomiast, ten proceder przybiera dzi\u015b na sile w\u0142a\u015bnie w Polsce, gdzie desygnowanie na faszyst\u00f3w <\/em>niemal automatycznie staje si\u0119 oskar\u017ceniem o antysemityzm<\/em>.<\/p>\r\n

Nadchodz\u0105cemu nowemu totalizmowi lewactwa<\/em> – pos\u0142uguj\u0105cego si\u0119 aparatem pa\u0144stwa, kt\u00f3rego podboju dokona\u0142o – stawi\u0107 op\u00f3r zdolne by\u0142yby (teoretycznie) trzy si\u0142y normalnego, ucywilizowanego, spo\u0142ecze\u0144stwa: rodzina, Ko\u015bci\u00f3\u0142 i uniwersytet. Jednak ten op\u00f3r, w ocenie Wolniewicza, s\u0142abnie i staje si\u0119 wr\u0119cz iluzoryczny. Uniwersytet ju\u017c przegra\u0142, bo profesura skapitulowa\u0142a przed agresywnym naporem \u201egenderowych\u201d hunwejbin\u00f3w. Rodzina broni si\u0119 za\u017carcie (co jest opini\u0105 chyba nazbyt optymistyczn\u0105, je\u015bli wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 ci\u0105gle spadaj\u0105cy stan dzietno\u015bci oraz wzrastaj\u0105c\u0105 liczb\u0119 rozwod\u00f3w), Ko\u015bci\u00f3\u0142 te\u017c, acz mniej zdecydowanie148<\/a><\/sup>. Przyczyn\u0119 os\u0142abienia tego oporu Ko\u015bcio\u0142a wobec \u201ejad\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci\u201d Wolniewicz dostrzega\u0142 w poddaniu si\u0119 tendencji ekumenicznej. Trafnie wskazuj\u0105c, i\u017c idea ekumenizmu nie jest \u017ar\u00f3d\u0142owo katolicka, tylko protestancka i zrazu mia\u0142a by\u0107 pr\u00f3b\u0105 powstrzymania rozp\u0142yni\u0119cia si\u0119 podzielonych i sk\u0142\u00f3conych denominacji reformowanych149<\/a><\/sup> w \u015bwiecie laickim metod\u0105 ostrugiwania<\/em> z wewn\u0105trzprotestanckich r\u00f3\u017cnic doktrynalnych i liturgicznych, a\u017c do jakiego\u015b \u201ego\u0142ego\u201d, wsp\u00f3lnego pnia, Wolniewicz z uznaniem podkre\u015bla\u0142, \u017ce a\u017c do Soboru Watyka\u0144skiego II Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki roztropnie odmawia\u0142 w\u0142\u0105czenia si\u0119 w ten nurt i analogicznego ostrugiwania<\/em> samego siebie. Niestety, rzeczony Sob\u00f3r okaza\u0142 si\u0119 wej\u015bciem na t\u0119 protestanck\u0105 drog\u0119, \u201ekt\u00f3ra jest drog\u0105 donik\u0105d\u201d, bo \u201eekumenizm to kapitulacja\u201d150<\/a><\/sup>. To \u015blepa uliczka, prowadz\u0105ca do sp\u0142aszczenia i rozp\u0142yni\u0119cia si\u0119 chrze\u015bcija\u0144stwa w z\u0142udnej nadziei, \u017ce kosztem tego sp\u0142aszczenia si\u0119 Ko\u015bci\u00f3\u0142 si\u0119 poszerzy. Implementowany do Ko\u015bcio\u0142a tzw. ruch ekumeniczny jest przejawem defensywy, a defensywa jest przejawem s\u0142abo\u015bci. \u201eTo jest postawa ludzi, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 poczucia pewno\u015bci siebie; kt\u00f3rzy widz\u0105, \u017ce z przeciwnikiem ideowym, z innymi wyznaniami chrze\u015bcija\u0144skimi, czy nawet z wiarami pozachrze\u015bcija\u0144skimi, musz\u0105 paktowa\u0107. Musz\u0105 i\u015b\u0107 na porozumienia i kompromisy\u201d151<\/a><\/sup>. Krokiem na tej samej drodze, co ekumeniczne rozrzedzanie dogmatu, jest has\u0142o \u201eko\u015bcio\u0142a ubogich\u201d, czyli zmienionego w instytucj\u0119 charytatywn\u0105152<\/a><\/sup>. Nawet w Polsce, postrzeganej gdzieniegdzie jako bastion tradycyjnego katolicyzmu (cho\u0107by w wersji \u201eposoborowej\u201d), Wolniewicz ze zgroz\u0105 konstatowa\u0142 tak kompromituj\u0105ce przejawy \u201eotwarcia\u201d, jak wprowadzenie genderyzmu jako przedmiotu nauczania na KUL czy sprowadzenie sobie przez benedyktyn\u00f3w tynieckich mnich\u00f3w buddyjskich z Tybetu do nauczania kontemplacji153<\/a><\/sup>. Ale najwi\u0119kszy oraz najgro\u017aniejszy w kr\u00f3tkiej perspektywie czasu dramat Ko\u015bcio\u0142a boja\u017aliwego i \u201ebezz\u0119bnego\u201d polega na zaniku oporu wobec ekspansji islamu na kraje chrze\u015bcija\u0144skie (czy mo\u017ce raczej ju\u017c tylko o tradycji chrze\u015bcija\u0144skiej). Nale\u017cy zaznaczy\u0107, \u017ce dla Wolniewicza problemem nie by\u0142o istnienie od wiek\u00f3w na ziemiach polskich niewielkich wsp\u00f3lnot mahometa\u0144skich, wtopionych w polsk\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 i s\u0142u\u017c\u0105cych Rzeczypospolitej, ale by\u0142 nim tylko islam nap\u0142ywowy i niekryj\u0105cy nawet swojej woli podboju, r\u00f3\u017cni\u0105cego si\u0119 tylko tym od najazd\u00f3w na Europ\u0119 w epoce \u015bredniowiecza i wczesnej nowo\u017cytno\u015bci, \u017ce konkwist\u0119 zbrojn\u0105 zast\u0105pi\u0142a \u201ekonkwista pe\u0142zaj\u0105ca i skryta\u201d. Idzie ona dwiema drogami: z g\u00f3ry i z do\u0142u. \u201eKonkwista z g\u00f3ry to imigracja: kolonizacja Europy przez masowy nap\u0142yw ludno\u015bci muzu\u0142ma\u0144skiej. Konkwista z do\u0142u to terror: parali\u017cowanie w nas woli oporu przez nieprzewidywalne zamachy i mordowanie zak\u0142adnik\u00f3w\u201d154<\/a><\/sup>. A porozumienie i wsp\u00f3\u0142istnienie z islamem s\u0105, w ocenie Wolniewicza, niemo\u017cliwe, poniewa\u017c islam to \u201ecywilizacja z gruntu nam obca, z kt\u00f3r\u0105 \u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 nie chcemy i nie mo\u017cemy. Albowiem r\u00f3\u017cne cywilizacje to r\u00f3\u017cne sposoby \u017cycia, w tym tak\u017ce r\u00f3\u017cne systemy prawne oraz stoj\u0105ce za nimi wyobra\u017cenia o tym, co si\u0119 godzi, a co nie. R\u00f3\u017cne cywilizacje mog\u0105 dobrze wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 tylko w terytorialnym rozgraniczeniu. W przemieszaniu staj\u0105 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em najostrzejszych konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych\u201d155<\/a><\/sup>. Tymczasem Ko\u015bci\u00f3\u0142 zaczyna godzi\u0107 si\u0119 nie tylko ze zr\u00f3wnaniem chrze\u015bcija\u0144stwa z innymi religiami, ale nawet na postawienie chrze\u015bcija\u0144stwa ni\u017cej – je\u015bli chodzi o opiek\u0119 prawa. \u201ePrzecie\u017c nikt w Polsce nie odwa\u017cy si\u0119 zblu\u017ani\u0107 przeciwko islamowi albo judaizmowi, a je\u017celi chodzi o chrze\u015bcija\u0144stwo, to uchodzi wszystko\u201d156<\/a><\/sup>. Chrze\u015bcijanie boj\u0105 si\u0119 broni\u0107 przed t\u0105 ekspansj\u0105 i r\u00f3wnie\u017c biskupi polscy nie maj\u0105 odwagi protestowa\u0107 i zagrozi\u0107 wojn\u0105 religijn\u0105 nawet w obliczu promowania blu\u017anierczych ekspozycji w pa\u0144stwowych obiektach muzealnych.<\/p>\r\n

Testament polityczny<\/h4>\r\n

Prof. Wolniewicz wypowiada\u0142 jasne i kategoryczne s\u0105dy w fundamentalnych kwestiach moralnych, kt\u00f3re obecnie s\u0105 przedmiotem starcia o charakterze cywilizacyjnym, aczkolwiek sz\u0142y one w poprzek157<\/a><\/sup> stanowisk obu wyrazi\u015bcie zarysowanych stron konfliktu. Aborcj\u0119 nazywa\u0142 morderstwem (precyzuj\u0105c, \u017ce jest to \u201ezab\u00f3jstwo w z\u0142ej intencji\u201d158<\/a><\/sup>), chocia\u017c w praktyce odrzuca\u0142 dwa, jego zdaniem skrajne, stanowiska: katolickie, czyli wykluczaj\u0105ce \u201esp\u0119dzanie p\u0142odu\u201d w ka\u017cdym wypadku, oraz liberalne, czyli tzw. aborcji na \u017cyczenie, opowiadaj\u0105c si\u0119 za tzw. kompromisem aborcyjnym pod\u0142ug ustawy z 1993 roku159<\/a><\/sup>. Opowiada\u0142 si\u0119 natomiast za utrzymaniem i stosowaniem kary \u015bmierci, b\u0119d\u0105cej w jego oczach \u201efundamentem ca\u0142ego systemu prawa karnego\u201d oraz kar\u0105 podstawow\u0105, daj\u0105c\u0105 \u201ew\u0142a\u015bciw\u0105 miar\u0119 wszystkim innym karom\u201d160<\/a><\/sup>, wy\u015bmiewa\u0142 natomiast – jako \u201eg\u0142upie gadanie lewak\u00f3w\u201d – mrzonk\u0119 o resocjalizacji przest\u0119pc\u00f3w. Krytykowa\u0142 wprowadzenie do konstytucji (przez \u201enawiedzion\u0105 lewaczk\u0119\u201d Mari\u0119 \u0141opatkow\u0105) instytucji \u201erzecznika praw dziecka\u201d, przypominaj\u0105c, \u017ce jest dw\u00f3ch – i wystarczaj\u0105cych – rzecznik\u00f3w praw dziecka: jego rodzice oraz wychowawca klasowy161<\/a><\/sup>. O feministkach i genderystkach mawia\u0142 (za Henrykiem Elzenbergiem), \u017ce s\u0105 to \u201ebaby, kt\u00f3re si\u0119 zgzi\u0142y\u201d162<\/a><\/sup>. Dezawuowa\u0142 oskar\u017cenie Polski i Polak\u00f3w o (\u201etak zwany\u201d) antysemityzm, wskazuj\u0105c, i\u017c w rzeczywisto\u015bci jest to \u201ekwestia olbrzymiej nagonki\u201d163<\/a><\/sup>, jak\u0105 na Polsk\u0119 prowadz\u0105 od dw\u00f3ch dziesi\u0119cioleci mi\u0119dzynarodowe ko\u0142a \u017cydowskie, zw\u0142aszcza \u017byd\u00f3w ameryka\u0144skich, usi\u0142uj\u0105cych tym szanta\u017cem wymusi\u0107 nienale\u017cne odszkodowania za zniszczenie \u017cydowskiego mienia przez Niemc\u00f3w w czasie II wojny \u015bwiatowej. \u201eMy, Polacy – pisa\u0142 – nie mamy \u017cadnego powodu, by kaja\u0107 si\u0119 przed \u017bydami. A ci, co usi\u0142uj\u0105 nas do tego zmusi\u0107, s\u0105 siewcami antysemityzmu i wrogo\u015bci mi\u0119dzy naszymi narodami – polskim i \u017cydowskim. Oni, nie my\u201d164<\/a><\/sup>. Problem z antysemityzmem – i \u201eantysemityzmem\u201d – jest zreszt\u0105, zdaniem Wolniewicza, tego rodzaju, \u017ce formu\u0142uj\u0105c \u00f3w zarzut, nigdy si\u0119 wyra\u017anie nie m\u00f3wi, kto jest antysemit\u0105, tote\u017c \u201ew praktyce jest nim ktokolwiek, kogo pod jakim\u015b pretekstem tak naznaczono\u201d165<\/a><\/sup>. Nawet pretenduj\u0105ca do naukowej definicja (Heleny Datner) antysemityzmu jako \u201enegatywnej postawy wobec \u017byd\u00f3w\u201d jest nie do zaakceptowania ze wzgl\u0119du na nieostro\u015b\u0107. Tej pseudonaukowej definicji Wolniewicz przeciwstawia w\u0142asn\u0105, w kt\u00f3rej to wskazana differentia specifica <\/em>wyodr\u0119bnia specyficzn\u0105 odmian\u0119 niech\u0119ci do kogo\u015b, stanowi\u0105cej szerszy genus proximum<\/em>: \u201eantysemityzm jest to irracjonalna [podkr. moje – JB] niech\u0119\u0107 do \u017byd\u00f3w\u201d – podobnie zreszt\u0105 jak antypolonizmem jest irracjonalna, a nie jakakolwiek, niech\u0119\u0107 do Polak\u00f3w, czy antygermanizmem jest irracjonalna, a nie jakakolwiek niech\u0119\u0107 do Niemc\u00f3w166<\/a><\/sup>. Tzw. neokonserwatyst\u00f3w \u201ez Brooklynu\u201d (Irving Kristol, Paul Wolfowitz, Richard Perle) postrzega\u0142 jako \u201ezmutowanych lewak\u00f3w, kt\u00f3rzy ze zbawczego narzucania \u015bwiatu komunizmu przestawili si\u0119 na zbawcze narzucanie mu polit-popowej demokracji i pod tym sztandarem pchn\u0119li Ameryk\u0119 w awantur\u0119 irack\u0105\u201d, aczkolwiek uwa\u017ca\u0142, \u017ce nie nale\u017cy miesza\u0107 agresywno\u015bci \u017byd\u00f3w ameryka\u0144skich z obron\u0105 pa\u0144stwa Izrael jako – jego zdaniem – najdalej wysuni\u0119tego na wsch\u00f3d przycz\u00f3\u0142ka cywilizacji Zachodu167<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Co si\u0119 tyczy z kolei przynale\u017cno\u015bci Polski do Unii Europejskiej, to sam fakt akcesji Wolniewicz ocenia\u0142 pozytywnie i nie widzia\u0142 w nim utraty suwerenno\u015bci (acz niew\u0105tpliwie jej ograniczenie), natomiast ujemne konsekwencje postrzega\u0142 w braku woli politycznej do wywalczenia sobie w Unii \u201etakiego miejsca, na jakie [Polska] ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 wag\u0119 demograficzn\u0105, polityczn\u0105 i historyczn\u0105 zas\u0142uguje\u201d168<\/a><\/sup>. Mimo tego zastrze\u017cenia ta aprobata \u015bwiadczy jednak o sporej niekonsekwencji autora, kt\u00f3ry sk\u0105din\u0105d przecie\u017c Uni\u0119 Europejsk\u0105 uwa\u017ca\u0142 za ow\u0142adni\u0119t\u0105 lewactwem<\/em>, przewidywa\u0142 jej upadek169<\/a><\/sup> i szydzi\u0142, \u017ce \u201ejak ongi\u015b Moj\u017cesz swoje kamienne tablice Dekalogu, tak dzisiaj jaki\u015b Barroso czy Zapatero przynosz\u0105 nam swoje tablice papierowe zwane \u00abKart\u0105 praw podstawowych\u00bb\u201d, jednakowo\u017c \u201ena tamtych zapisano rzetelnie same tylko obowi\u0105zki cz\u0142owieka; tu za\u015b podtyka mu si\u0119 oszuka\u0144czo jedynie bezlik jego \u00abuprawnie\u0144\u00bb – licz\u0105c, \u017ce zachwycony nimi nie zauwa\u017cy, i\u017c rozszerzaj\u0105 one ogromnie zakres uprawnie\u0144 urz\u0119dniczych wzgl\u0119dem niego\u201d170<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

W ostatnich latach swojego \u017cycia profesor Bogus\u0142aw Wolniewicz sta\u0142 si\u0119 postaci\u0105 znan\u0105 i rozpoznawan\u0105 w szerokich ko\u0142ach spo\u0142ecze\u0144stwa jako osoba ch\u0119tnie udzielaj\u0105ca si\u0119 w mediach – przede wszystkim w Radiu Maryja i Telewizji Trwam, budz\u0105c z jednej strony \u201ezgorszenie\u201d w demoliberalnym i lewicowym mainstreamie<\/em>, z drugiej strony za\u015b – cz\u0119sto nawet zachwyt w kr\u0119gach \u201epolitycznie niepoprawnej\u201d opozycji antysystemowej, w tym katolickich, cho\u0107 i tu krytycznie spogl\u0105dano na te jego pogl\u0105dy, kt\u00f3re (jak dopuszczalno\u015b\u0107 eutanazji) z nauk\u0105 moraln\u0105 Ko\u015bcio\u0142a pozostawa\u0142y w sprzeczno\u015bci. By\u0142oby jednak uproszczeniem spogl\u0105da\u0107 na ten swoi\u015bcie celebrycki spos\u00f3b jego obecno\u015bci w przestrzeni publicznej wy\u0142\u0105cznie przez ostro formu\u0142owane krytyki rozmaitych przejaw\u00f3w kulturowej agresji lewactwa<\/em> (w tym \u201et\u0119czowej mi\u0119dzynarod\u00f3wki\u201d) wobec cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej, pragn\u0105cego zbudowa\u0107 na jej gruzach – jak to postrzega\u0142 – now\u0105 wie\u017c\u0119 Babel, ustr\u00f3j \u201etotalnego humanizmu\u201d, resp<\/em>. \u201ehumanizmu globalnego\u201d171<\/a><\/sup>. Wolniewicz prezentowa\u0142 bowiem tak\u017ce pozytywny program polityczny, na kt\u00f3ry sk\u0142ada\u0142o si\u0119 pi\u0119\u0107 d\u00f3br: (1) niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski, rozumiana dzi\u015b jako niezale\u017cno\u015b\u0107 od kompradorskich gang\u00f3w w s\u0142u\u017cbie obcego kapita\u0142u; (2) wizja pa\u0144stwa silnego, ale ograniczonego w swoich funkcjach, cho\u0107 wytyczenie granic aktywno\u015bci pa\u0144stwa nie jest dzi\u015b praktycznie \u0142atwe; (3) wolno\u015b\u0107 s\u0142owa, co w dzisiejszych warunkach oznacza odparcie \u201epodst\u0119pnych klauzul\u201d, takich jak kryminalizacja rzekomej \u201emowy nienawi\u015bci\u201d (\u201ewolne s\u0142owo ma by\u0107 obyczajne – ale nic ponadto\u201d); (4) poszanowanie polskiej kultury narodowej i jej tysi\u0105cletniej tradycji; (5) szacunek dla \u201e\u015bwi\u0119tej wiary chrze\u015bcija\u0144skiej\u201d. Polityczny testament profesora Bogus\u0142awa Wolniewicza brzmia\u0142 wyrazi\u015bcie: \u201eNasz cel polityczny rysuje si\u0119 wi\u0119c wyra\u017anie: Polska – niepodleg\u0142a; pa\u0144stwo – silne; s\u0142owo – wolne; odr\u0119bno\u015b\u0107 narodowa – zachowana; chrze\u015bcija\u0144stwo – we czci\u201d172<\/a><\/sup>.<\/p>\r\n

Jacek Bartyzel<\/em><\/strong><\/p>\r\n

\r\n

Pierwodruk w: \u201ePrzegl\u0105d Filozoficzny – Nowa Seria\u201d, r. 27, nr 3(107), ss. 267-301.<\/p>\r\n

\r\n

1<\/a><\/sup> L. Strauss, Czym jest filozofia polityki?<\/em>, [w:] Ten\u017ce, Sokratejskie pytania. Eseje wybrane<\/em>, prze\u0142. P. Maciejko, ALETHEIA, Warszawa 1998, ss. 64-66.<\/p>\r\n

2<\/a><\/sup> F.D. Wilhelmsen, Los saberes pol<\/em>\u00c3\u00ad<\/em>ticos (Ciencia, Filosof<\/em>\u00c3\u00ad<\/em>a y Teolog<\/em>\u00c3\u00ad<\/em>a Pol<\/em>\u00c3\u00ad<\/em>ticas)<\/em>, Scire, Barcelona 2006, ss. 59-64.<\/p>\r\n

3<\/a><\/sup> M. Oakeshott, Filozofia polityki<\/em>, prze\u0142. A. Lipszyc, [w:] ten\u017ce, Wie<\/em>\u017c<\/em>a Babel i inne eseje<\/em>, wybra\u0142 i wst\u0119pem poprzedzi\u0142 P. \u015apiewak, prze\u0142. A. Lipszyc, \u0141. Sommer i M. Szczubia\u0142ka, Fundacja ALETHEIA, Warszawa 1999, ss. 118-138.<\/p>\r\n

4<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em> rozumu<\/em>, WEMA, Warszawa 2015, ss. 9-10.<\/p>\r\n

5<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 10-11.<\/p>\r\n

6<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 13.<\/p>\r\n

7<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 151.<\/p>\r\n

8<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 13.<\/p>\r\n

9<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 15.<\/p>\r\n

10<\/a><\/sup> T. Sommer, Wolniewicz. Zdanie w<\/em>\u0142<\/em>asne. Ze wspomnieniem Tadeusza Tomaszewskiego z 1920 r.<\/em>, 3S MEDIA, Warszawa 2011, s. 119.<\/p>\r\n

11<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz. Rozmowy z profesorem<\/em>, b.d.m.w., s. 63.<\/p>\r\n

12<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 63.<\/p>\r\n

13<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 64.<\/p>\r\n

14<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 72.<\/p>\r\n

15<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

16<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 16.<\/p>\r\n

17<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., s. 119.<\/p>\r\n

18<\/a><\/sup> Zob. B. Wolniewicz, Ontologia sytuacji. Podstawy i zastosowania<\/em>, PWN, Warszawa 1985.<\/p>\r\n

19<\/a><\/sup> St. Thomas Aquinas, Summa theologiae<\/em>, II-II, q. 5, a. 3.<\/p>\r\n

20<\/a><\/sup> R. Amerio, Stat Veritas. Seguito a <\/em>\u201e<\/em>Iota Unum<\/em>\u201d<\/em>, Lindau, Torino 2009, cyt. za: P. Lisicki, Luter.<\/em> Ciemna strona rewolucji<\/em>, Fronda, Warszawa 2017, s. 308.<\/p>\r\n

21<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 27.<\/p>\r\n

22<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 13-14.<\/p>\r\n

23<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 43.<\/p>\r\n

24<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 69.<\/p>\r\n

25<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 70.<\/p>\r\n

26<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, Ksenofobia i wsp<\/em>\u00f3<\/em>lnota<\/em>, ARCANA, Krak\u00f3w 2003, s. 188.<\/p>\r\n

27<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 191.<\/p>\r\n

28<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

29<\/a><\/sup> Sk\u0105din\u0105d ciekawe, cho\u0107 niekoniecznie przekonuj\u0105ce i politycznie naiwne, jest wyja\u015bnienie tej dwudziestopi\u0119cioletniej (od 1956 do 1981) w\u0142asnej przynale\u017cno\u015bci do Partii. T\u0142umacz\u0105c si\u0119 z tego, prof. Wolniewicz zauwa\u017ca\u0142, \u017ce \u201egdy si\u0119 m\u00f3wi o przynale\u017cno\u015bci do partii, to trzeba zawsze bra\u0107 pod uwag\u0119, dwie okoliczno\u015bci: kiedy kto\u015b w tej partii by\u0142, w jakim okresie; oraz co w niej robi\u0142\u201d i dodawa\u0142: \u201eTo by\u0142o w latach W\u0142adys\u0142awa Gomu\u0142ki, a zacz\u0119\u0142o si\u0119 wcze\u015bniej, od Nikity Chruszczowa i jego wiekopomnego wyst\u0105pienia w 1956 roku na XX Zje\u017adzie Komunistycznej Partii Zwi\u0105zku Radzieckiego. Pot\u0119piono tam kult Stalina i sz\u0142a wielka odnowa. Ludzie jak ja wst\u0119powali do partii, \u017ceby w tej odnowie bra\u0107 udzia\u0142: nie siedzie\u0107 za piecem, tylko bra\u0107 si\u0119 do jakiej\u015b roboty, \u017ceby t\u0119 odnow\u0119 wspom\u00f3c. Ona obejmowa\u0142a tak\u017ce usamodzielnienie si\u0119 Polski, czego pierwszym objawem by\u0142a likwidacja ko\u0142choz\u00f3w\u201d – B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 106; zob. tak\u017ce: T. Sommer, dz. cyt., s. 52. Nale\u017cy nadmieni\u0107, \u017ce Gomu\u0142k\u0119 Wolniewicz postrzega\u0142 zdecydowanie jako polskiego patriot\u0119, a nawet uwa\u017ca\u0142 go za jednego z trzech najwybitniejszych m\u0119\u017c\u00f3w stanu, jakich wyda\u0142a Polska w XX wieku, obok J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego i Stefana Wyszy\u0144skiego – T. Sommer, dz. cyt., ss. 41-42.<\/p>\r\n

30<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 14.<\/p>\r\n

31<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 35.<\/p>\r\n

32<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 36.<\/p>\r\n

33<\/a><\/sup> Ten zwrot frazeologiczny (o czym Wolniewicz nie wspomina, ale by\u0107 mo\u017ce zdawa\u0142 sobie z tego spraw\u0119) dotar\u0142 do Polski wraz z recepcj\u0105 tzw. neokonserwatyzmu ameryka\u0144skiego, b\u0119d\u0105cego przecie\u017c wytworem nowojorskich intelektualist\u00f3w \u017cydowskich, ale zbuntowanych przeciwko prosowieckiemu nastawieniu wi\u0119kszo\u015bci ameryka\u0144skich \u017byd\u00f3w; ma on wi\u0119c by\u0107 mo\u017ce pewne uzasadnienie w ponadkonfesyjnej i pluralistycznej religijnie kulturze Ameryki, ale w Polsce i w og\u00f3le w Europie brzmi sztucznie, a nawet dziwacznie.<\/p>\r\n

34<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 43.<\/p>\r\n

35<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 11.<\/p>\r\n

36<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 25.<\/p>\r\n

37<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

38<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 19.<\/p>\r\n

39<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 25.<\/p>\r\n

40<\/a><\/sup> Nale\u017cy zak\u0142ada\u0107, \u017ce Wolniewicz historycznie uto\u017csamia\u0142 cywilizacj\u0119 zachodni\u0105 tak\u017ce z jej poprzedniczkami, czyli staro\u017cytn\u0105 cywilizacj\u0105 helle\u0144sk\u0105 oraz rzymsk\u0105.<\/p>\r\n

41<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 25.<\/p>\r\n

42<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

43<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 19.<\/p>\r\n

44<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

45<\/a><\/sup> W tym kontek\u015bcie Wolniewicz wspomina – i w\u0142a\u015bciwie uto\u017csamia – wolno\u015b\u0107 z Bo\u017c\u0105 Opatrzno\u015bci\u0105, czyli niejako zapomina o swojej niewierze w bosk\u0105 prowidencj\u0119.<\/p>\r\n

46<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

47<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 41.<\/p>\r\n

48<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

49<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

50<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 118.<\/p>\r\n

51<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 91.<\/p>\r\n

52<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 92.<\/p>\r\n

53<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 95.<\/p>\r\n

54<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 94.<\/p>\r\n

55<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 10.<\/p>\r\n

56<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 117.<\/p>\r\n

57<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 91.<\/p>\r\n

58<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 101.<\/p>\r\n

59<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 96.<\/p>\r\n

60<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 97.<\/p>\r\n

61<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 100.<\/p>\r\n

62<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 99.<\/p>\r\n

63<\/a><\/sup> Aczkolwiek mo\u017cna tu dostrzec pewne podobie\u0144stwo do stanowiska Benedetta Crocego, kt\u00f3ry odr\u00f3\u017cnia\u0142 liberalizm jako filozofi\u0119 wolno\u015bci, b\u0119d\u0105c\u0105 koncepcj\u0105 metapolityczn\u0105, zbie\u017cn\u0105 z \u201etotalnym pojmowaniem \u015bwiata i rzeczywisto\u015bci\u201d, od leseferyzmu, nazywanego przeze\u0144 \u201eliberyzmem\u201d (liberismo<\/em>), jako jedynie empirycznej dewizy, kt\u00f3rej \u201enie nale\u017cy bra\u0107 w absolutnym sensie\u201d – zob. B. Croce, Moralne aspekty <\/em>\u017c<\/em>ycia politycznego <\/em>[1927], prze\u0142. A. Adeo, [w:] B. Sobolewska, M. Sobolewski, My<\/em>\u015b<\/em>l polityczna XIX i XX w. Liberalizm<\/em>, PWN, Warszawa 1978, s. 569.<\/p>\r\n

64<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 44.<\/p>\r\n

65<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

66<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 71.<\/p>\r\n

67<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., ss. 191-193.<\/p>\r\n

68<\/a><\/sup> Przywo\u0142ajmy tu cho\u0107by opini\u0119 jednego z g\u0142\u00f3wnych w XX wieku epigon\u00f3w klasycznego, niedemokratycznego liberalizmu, Guida De Ruggiera: \u201ePa\u0144stwo demokratyczne powstaje zatem z faktycznego pozbawienia praw poszczeg\u00f3lnych obywateli i przypisania ich woli og\u00f3\u0142u; jedynej i niepodzielnej suwerenno\u015bci ludowej. A wola og\u00f3\u0142u jest tylko wol\u0105 liczebnej wi\u0119kszo\u015bci. Wszechmoc wi\u0119kszo\u015bci jest praktycznym skutkiem demokracji; formalne poszanowanie praw mniejszo\u015bci traci jak\u0105kolwiek efektywn\u0105 szans\u0119. Takie skoncentrowanie w\u0142adzy w r\u0119kach wi\u0119kszo\u015bci jest czym\u015b tyra\u0144skim; st\u0105d nie bez racji demokracja i despotyzm stawiane s\u0105 w tym samym rz\u0119dzie. Co wi\u0119cej, nawet najbardziej gro\u017an\u0105 i niebezpieczn\u0105 form\u0105 despotyzmu jest w\u0142a\u015bnie ta, kt\u00f3ra wywodzi si\u0119 z demokracji, a to dlatego, \u017ce wyrusza z najni\u017cszej warstwy spo\u0142ecze\u0144stwa i post\u0119puje naprz\u00f3d, niweluj\u0105c teren, to znaczy n\u0119ka si\u0142y, kt\u00f3re mog\u0142yby go utemperowa\u0107 i ograniczy\u0107\u201d – G. De Ruggiero, Historia liberalizmu europejskiego<\/em>, prze\u0142. A. Adeo, [w:] B. Sobolewska, M. Sobolewski, dz. cyt.<\/em>, ss. 534-535.<\/p>\r\n

69<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 75.<\/p>\r\n

70<\/a><\/sup> Okre\u015blenie to – wyra\u017anie przeze\u0144 ulubione – Wolniewicz powtarza za Aleksandrem So\u0142\u017cenicynem; zob. tam\u017ce, s. 71.<\/p>\r\n

71<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 44.<\/p>\r\n

72<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 71.<\/p>\r\n

73<\/a><\/sup> Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, Wolniewicz pomyli\u0142 imi\u0119 swojego adwersarza, nazywaj\u0105c go Piotrem, najwyra\u017aniej znaj\u0105c go te\u017c jedynie z publicystyki na \u0142amach tygodnika \u201eNajwy\u017cszy Czas!\u201d.<\/p>\r\n

74<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 72.<\/p>\r\n

75<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 71.<\/p>\r\n

76<\/a><\/sup> Zob. F. Znaniecki, \u00abWzrost ochlokracji\u00bb, [w:] Upadek cywilizacji zachodniej. Szkice z pogranicza filozofii kultury i socjologii<\/em> [1921], WUW, Warszawa 2013.<\/p>\r\n

77<\/a><\/sup> Zob. J.H. Hallowell, Moralne podstawy demokracji<\/em>, prze\u0142. J. Marcinkowski, PWN, Warszawa 1993.<\/p>\r\n

78<\/a><\/sup> Zob. Y.R. Simon, Filozofia rz<\/em>\u0105<\/em>du demokratycznego<\/em>, prze\u0142. R. Legutko, Arka, Krak\u00f3w 1993.<\/p>\r\n

79<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 78.<\/p>\r\n

80<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\r\n

81<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 24.<\/p>\r\n

82<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 44.<\/p>\r\n

83<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 77.<\/p>\r\n

84<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

85<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 79.<\/p>\r\n

86<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 58, 94.<\/p>\r\n

87<\/a><\/sup> Drug\u0105 s\u0105 nauki \u015bcis\u0142e: fizyka, chemia, biologia i matka ich wszystkich – matematyka. Nauk spo\u0142ecznych Wolniewicz nie uwa\u017ca\u0142 w og\u00f3le za prawdziwe nauki.<\/p>\r\n

88<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 69.<\/p>\r\n

89<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 72-73.<\/p>\r\n

90<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 24.<\/p>\r\n

91<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 22, 24.<\/p>\r\n

92<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 21. Kwintesencj\u0105 \u201eprawoskr\u0119tno\u015bci\u201d jest te\u017c cywilizacja chrze\u015bcija\u0144ska, tote\u017c dla Wolniewicza demokracja jest z ni\u0105 kompatybilna, co oczywi\u015bcie jest tez\u0105 mocno dyskusyjn\u0105 – zob. tam\u017ce, s. 24.<\/p>\r\n

93<\/a><\/sup> Odzywa si\u0119 tu jakby echem prze\u015bwiadczenie Monteskiusza, i\u017c to w\u0142a\u015bnie republika (kt\u00f3rej jedn\u0105 z dwu odmian jest demokracja), kt\u00f3rej zasad\u0105 rz\u0105du jest cnota, potrzebuje najsurowszych praw i cenzor\u00f3w, kt\u00f3rzy maj\u0105 naprawia\u0107 wszystko, nawet \u201ezaniedbania, b\u0142\u0119dy, letnio\u015b\u0107 w mi\u0142owaniu ojczyzny, niebezpieczne przyk\u0142ady, zarodki zepsucia\u201d – Monteskiusz, O duchu praw<\/em>, prze\u0142. T. Boy-\u0179ele\u0144ski, Antyk, K\u0119ty 1997, s. 68.<\/p>\r\n

94<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 104.<\/p>\r\n

95<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 21.<\/p>\r\n

96<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 34-35; \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 24. Sk\u0105din\u0105d jednak zanik instynktu pa\u0144stwowego wygl\u0105da na pewien og\u00f3lny proces cywilizacyjny, a przyk\u0142adem jest tu wybranie sobie na prezydenta przez Amerykan\u00f3w – co do kt\u00f3rych panuje przekonanie o ich niezwykle silnym instynkcie pa\u0144stwowym – \u201eczarnego hochsztaplera\u201d Baracka Obamy; zob. \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 24.<\/p>\r\n

97<\/a><\/sup> \u201eNar\u00f3d jest wytworem \u017cycia pa\u0144stwowego. Wszystkie istniej\u0105ce narody maj\u0105 swoje w\u0142asne pa\u0144stwa albo je niegdy\u015b mia\u0142y i bez pa\u0144stwa \u017caden nar\u00f3d nie powsta\u0142. Fakt istnienia pa\u0144stwa daje pocz\u0105tek idei pa\u0144stwowej, kt\u00f3ra jest jednoznaczna z ide\u0105 narodow\u0105. Podstawy instynkt\u00f3w i uczu\u0107 narodowych maj\u0105 sw\u00f3j pocz\u0105tek w czasach bytu bezpa\u0144stwowego, plemiennego, tam ju\u017c istniej\u0105 przymioty decyduj\u0105ce o zdolno\u015bciach pa\u0144stwowotw\u00f3rczych szczepu, ale dopiero byt pa\u0144stwowy buduje na nich w\u0142a\u015bciw\u0105 psychik\u0119 narodow\u0105\u201d – R. Dmowski, Podstawy polityki polskiej<\/em>, [w:] Narodowa Demokracja. Antologia my<\/em>\u015b<\/em>li politycznej <\/em>\u201e<\/em>Przegl<\/em>\u0105<\/em>du Wszechpolskiego<\/em>\u201d<\/em> (1895-1905)<\/em>, wyb\u00f3r, wst\u0119p i oprac. B. Toru\u0144czyk, Aneks, Londyn 1983, s. 228.<\/p>\r\n

98<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 83.<\/p>\r\n

99<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 31.<\/p>\r\n

100<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

101<\/a><\/sup> M. Barr\u00c3\u00a8s, Sc<\/em>\u00c3\u00a8<\/em>nes et doctrines du nationalisme<\/em>, F\u00c3\u00a9lix Juven, Paris 1925, s. 8.<\/p>\r\n

102<\/a><\/sup> P. Hertz, Gra tego <\/em>\u015b<\/em>wiata<\/em>, Wi\u0119\u017a, Warszawa 1997, s. 32.<\/p>\r\n

103<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 32.<\/p>\r\n

104<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 51-52.<\/p>\r\n

105<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 54.<\/p>\r\n

106<\/a><\/sup> Neologizm ten, u\u017cyty zapewne po raz pierwszy w 1808 roku przez romantycznego poet\u0119 Roberta Southeya, w znaczeniu t\u0119sknoty za opuszczeniem domu rodzinnego, w sensie tu omawianym rozpowszechni\u0142 konserwatywny filozof Roger Scruton – zob. Ojkofobia i ksenofilia<\/em>, prze\u0142. A. Nowak, \u201eArka\u201d 1993, nr 46 (4).<\/p>\r\n

107<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 26.<\/p>\r\n

108<\/a><\/sup> Wolniewicz przyjmowa\u0142 za punkt wyj\u015bcia rozr\u00f3\u017cnienie dwu typ\u00f3w gromad ludzkich dokonane przez Ferdinanda T\u00f6nniesa w jego klasycznej pracy z 1887 roku Gemeinschaft und Gesellchaft<\/em>, czyli \u201enaturalnej\u201d wsp\u00f3lnoty i \u201esztucznego\u201d stowarzyszenia, zajmuj\u0105c si\u0119 badawczo jedynie tym pierwszym typem – zob. F. T\u00f6nnies, Wsp<\/em>\u00f3<\/em>lnota i stowarzyszenie<\/em>, prze\u0142. M. \u0141ukasiewicz, PWN, Warszawa 1988.<\/p>\r\n

109<\/a><\/sup> Z. Musia\u0142, B. Wolniewicz, dz. cyt., s. 31.<\/p>\r\n

110<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 38.<\/p>\r\n

111<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 39.<\/p>\r\n

112<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\r\n

113<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n

114<\/a><\/sup> Zdystansowane zosta\u0142y tu jednocze\u015bnie dwie teorie: delineacyjna<\/em>, kt\u00f3ra wsp\u00f3lnot\u0119 wyr\u00f3\u017cnia na podstawie pewnej wsp\u00f3lnej cechy (np. wsp\u00f3lnego w\u0142adania tym samym j\u0119zykiem) albo wsp\u00f3lnego typu antropologicznego (w sensie antropologii fizycznej), albo wreszcie wsp\u00f3lnego sposobu zachowa\u0144 (nazywanego niekiedy \u201echarakterem narodowym\u201d), oraz deklaracyjna<\/em>, dla kt\u00f3rej czynnikiem wyodr\u0119bniaj\u0105cym z t\u0142a jest w\u0142asne prze\u015bwiadczenie jej cz\u0142onk\u00f3w – tam\u017ce, s. 29.<\/p>\r\n

115<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 29-30.<\/p>\r\n

116<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 44.<\/p>\r\n

117<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 45.<\/p>\r\n

118<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 45-46.<\/p>\r\n

119<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 89.<\/p>\r\n

120<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 47.<\/p>\r\n

121<\/a><\/sup> \u015aci\u015blej m\u00f3wi\u0105c, wiara w post\u0119p narodzi\u0142a si\u0119 ju\u017c w poprzednim stuleciu, pocz\u0105wszy od Pierre\u2019a Bayle\u2019a, maj\u0105c za swoich sztandarowych i od razu kra\u0144cowych w tej wierze reprezentant\u00f3w, Volneya i Condorceta, ale rozpowszechni\u0142a si\u0119 rzeczywi\u015bcie dopiero w wieku XIX.<\/p>\r\n

122<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 49.<\/p>\r\n

123<\/a><\/sup> Tytu\u0142 s\u0142ynnej ongi\u015b powie\u015bci pacyfistycznej Arnolda Zweiga.<\/p>\r\n

124<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 49.<\/p>\r\n

125<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 53.<\/p>\r\n

126<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 59.<\/p>\r\n

127<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 52.<\/p>\r\n

128<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., s. 121.<\/p>\r\n

129<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 120.<\/p>\r\n

130<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 165.<\/p>\r\n

131<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 53.<\/p>\r\n

132<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 54.<\/p>\r\n

133<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 103.<\/p>\r\n

134<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 66.<\/p>\r\n

135<\/a><\/sup> Tam\u017ce, ss. 63-65.<\/p>\r\n

136<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., s. 59.<\/p>\r\n

137<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 47.<\/p>\r\n

138<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 49.<\/p>\r\n

139<\/a><\/sup> Wida\u0107 tu wyra\u017anie, \u017ce Wolniewicz zapomina albo nie zna reakcji na kapitalizm w nauczaniu spo\u0142ecznym Ko\u015bcio\u0142a katolickiego, pocz\u0105wszy od encykliki Leona XIII Rerum novarum<\/em> z 1891 roku.<\/p>\r\n

140<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 52.<\/p>\r\n

141<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., s. 121.<\/p>\r\n

142<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 22.<\/p>\r\n

143<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 23.<\/p>\r\n

144<\/a><\/sup> Zob. E. von Kuehnelt-Leddihn, Leftism. <\/em>From de Sade and Marx to Hitler and Marcuse<\/em>, Arlington House Publishers, New Rochelle 1974; Ten\u017ce, \u015a<\/em>lepy tor. <\/em>Ideologia i polityka lewicy 1789-1984<\/em>, prze\u0142. M. Gawlik, Wektory, Wroc\u0142aw 2007.<\/p>\r\n

145<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 36.<\/p>\r\n

146<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 23.<\/p>\r\n

147<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 35.<\/p>\r\n

148<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 83.<\/p>\r\n

149<\/a><\/sup> Co si\u0119 zreszt\u0105 tyczy samej reformacji jako zjawiska historycznego, Wolniewicz sk\u0142onny by\u0142 przyzna\u0107, i\u017c by\u0142a ona wstrz\u0105sem o efektach ozdrowie\u0144czych dla chrze\u015bcija\u0144stwa, ale w tym znaczeniu, \u017ce pewne niezdrowe praktyki, przeciwko kt\u00f3rym wyst\u0105pi\u0142 Marcin Luter, jak handel odpustami, zosta\u0142y ukr\u00f3cone czy nawet zlikwidowane; tym samym, ozdrowie\u0144czo\u015b\u0107 tego wstrz\u0105su \u0142\u0105czy\u0142 raczej z reform\u0105 wewn\u0105trzkatolick\u0105, a nie z zewn\u0119trznym buntem wobec w\u0142adzy ko\u015bcielnej. Ca\u0142a jednak dalsza historia protestantyzmu pokazuje, \u017ce by\u0142 on form\u0105 chrze\u015bcija\u0144stwa ju\u017c w punkcie wyj\u015bcia mniej odporn\u0105 na jady nowoczesno\u015bci, kt\u00f3ra (ju\u017c jako protestantyzm liberalny) przez \u015bwiat zosta\u0142a po prostu wch\u0142oni\u0119ta i sprowadzona do roli stowarzysze\u0144 charytatywnych czy filantropijnych. \u0179yczliwie natomiast Wolniewicz spogl\u0105da\u0142 na pr\u00f3by zbli\u017cenia Ko\u015bcio\u0142a katolickiego z rosyjsk\u0105 Cerkwi\u0105 prawos\u0142awn\u0105 – zob. tam\u017ce, ss. 95-96.<\/p>\r\n

150<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 95.<\/p>\r\n

151<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 96.<\/p>\r\n

152<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 98.<\/p>\r\n

153<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 97.<\/p>\r\n

154<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 162.<\/p>\r\n

155<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 160.<\/p>\r\n

156<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 99.<\/p>\r\n

157<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., s. 127.<\/p>\r\n

158<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 68.<\/p>\r\n

159<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 146.<\/p>\r\n

160<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 73. R\u00f3wnie\u017c i w tym wypadku ultima ratio<\/em> kary g\u0142\u00f3wnej jest dla Wolniewicza prze\u015bwiadczenie o istnieniu i zamieszkiwaniu w cz\u0142owieku diab\u0142a.<\/p>\r\n

161<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 87.<\/p>\r\n

162<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 91.<\/p>\r\n

163<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, s. 96.<\/p>\r\n

164<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 169.<\/p>\r\n

165<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 178.<\/p>\r\n

166<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 180.<\/p>\r\n

167<\/a><\/sup> T. Sommer, dz. cyt., ss. 113, 115.<\/p>\r\n

168<\/a><\/sup> \u0141.M. Kramek, Prof. Bogus<\/em>\u0142<\/em>aw Wolniewicz\u2026<\/em>, ss. 93-95, T. Sommer, dz. cyt., s. 130.<\/p>\r\n

169<\/a><\/sup> \u201eBy\u0142em i jestem zwolennikiem naszej obecno\u015bci w Unii, ale teraz Uni\u0119 opanowa\u0142y lewackie kliki – z tym eks-maoist\u0105 Barroso na czele – i demokracja w niej idzie za burt\u0119. Doprowadzi to do tego – jak przypuszczam – \u017ce najdalej w ci\u0105gu kilkunastu lat Unia si\u0119 rozleci\u201d – T. Sommer, dz. cyt., s. 151.<\/p>\r\n

170<\/a><\/sup> Tam\u017ce, s. 121.<\/p>\r\n

171<\/a><\/sup> B. Wolniewicz, W stron<\/em>\u0119<\/em>\u2026<\/em>, s. 43.<\/p>\r\n

172<\/a><\/sup> Tam\u017ce.<\/p>\r\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Kwesti\u0105, kt\u00f3r\u0105 musimy rozwa\u017cy\u0107 na samym pocz\u0105tku, jest to, czy tytu\u0142 naszego artyku\u0142u nie obiecuje zbyt wiele; innymi s\u0142owy – czy Profesor Bogus\u0142aw Wolniewicz by\u0142 rzeczywi\u015bcie filozofem polityki? Prima facie wydaje si\u0119, \u017ce nie, bo nie napisa\u0142 \u017cadnego traktatu filozoficzno-politycznego, kt\u00f3ry by zagadnienia b\u0119d\u0105ce przedmiotem rozwa\u017ca\u0144 og\u00f3lnej teorii polityki ujmowa\u0142 w spos\u00f3b systemowy i mo\u017cliwie […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[328,9],"tags":[35],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107628"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=107628"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107628\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=107628"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=107628"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=107628"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}