{"id":107546,"date":"2019-04-15T16:31:26","date_gmt":"2019-04-15T20:31:26","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=107546"},"modified":"2021-03-29T15:43:01","modified_gmt":"2021-03-29T19:43:01","slug":"katedra-jako-encyklopedia-chrzescijanstwa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=107546","title":{"rendered":"Katedra jako encyklopedia chrze\u015bcija\u0144stwa"},"content":{"rendered":"

Kobieta w d\u0142ugiej sukni, dzier\u017c\u0105ca w d\u0142oni otwart\u0105 ksi\u0119g\u0119; jej g\u0142owa tonie w chmurach, na jej piersi wspiera si\u0119 wielka drabina. Kt\u00f3\u017c to? A sk\u0105d \u00f3w rycerz w pe\u0142nej zbroi, kt\u00f3ry ucieka przed zaj\u0105cem? Obok za\u015b panna z rycersk\u0105 tarcz\u0105, na kt\u00f3rej widnieje baranek. Czy to wszystko bezmy\u015blne fantazje? Nie. To cz\u0119\u015b\u0107 najwi\u0119kszej w \u015bwiecie, kamiennej encyklopedii chrze\u015bcija\u0144skiej.<\/strong><\/p>\r\n

\"Katedra<\/p>\r\n

fot. Pufacz\/wikimedia.commons<\/em><\/p>\r\n

Parafrazuj\u0105c s\u0142owa zastosowane do pierwszej krucjaty, powiem, \u017ce katedra gotycka to gesta Dei per Francos<\/em> – dzie\u0142a Boga dokonane r\u0119kami Francuz\u00f3w. Ale ju\u017c nie mieczem i tarcz\u0105, tylko d\u0142utem i kielni\u0105. Sta\u0142o si\u0119 to w XIII stuleciu, czyli w wieku chrze\u015bcija\u0144skiej dojrza\u0142o\u015bci, kiedy ju\u017c nie grecki Konstantynopol, a jeszcze nie \u0142aci\u0144ski Rzym by\u0142 najwa\u017cniejszym o\u015brodkiem kultury chrze\u015bcija\u0144skiej, lecz Pary\u017c z jego uniwersytetem i kr\u00f3lem. Wszak \u015bwi\u0119ty Ludwik wyni\u00f3s\u0142 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 monarchi\u0119 do szczytu idea\u0142u, a \u015bwi\u0119ty Tomasz, autor Summy teologicznej<\/em> podobnie u\u015bwi\u0119ci\u0142 nauczanie uniwersyteckie.<\/p>\r\n

M\u00f3wi\u0105c za\u015b o summie i nauczaniu, rzec trzeba, \u017ce Tomasz nie by\u0142 sam. I nie chodzi mi tutaj o sam\u0105 \u015bwi\u0119to\u015b\u0107 – \u015bwi\u0119tych w \u017cadnej z epok nie brakowa\u0142o. Chodzi o ludzi, kt\u00f3rzy d\u0105\u017cyli do \u015bwi\u0119to\u015bci uczonej. To specyfika XIII wieku, kiedy kultura chrze\u015bcija\u0144ska dojrza\u0142a do naukowych syntez. Obok Tomaszowej Summy teologicznej<\/em> tak\u0105 syntez\u0105 by\u0142a Z\u0142ota legenda<\/em> Jakuba z Woraginy, czyli cykl \u017cywot\u00f3w, kt\u00f3ry na ca\u0142e stulecia ustali\u0142 kanon biografii \u015bwi\u0119tych chrze\u015bcija\u0144skich. Albo Zwierciad\u0142o prawa<\/em> czy summa liturgiczna Wilhelma Durandusa.<\/p>\r\n

Zarazem – jak pisze wielki badacz Emil M\u00c3\u00a2le – gdy uczeni doktorzy budowali ow\u0105 intelektualn\u0105 katedr\u0119 zawieraj\u0105c\u0105 ca\u0142y dorobek \u00f3wczesnej my\u015bli chrze\u015bcija\u0144skiej, jednocze\u015bnie ros\u0142a katedra kamienna, jako widzialny obraz tamtej. \u015aredniowiecze zamkn\u0119\u0142o w niej ca\u0142\u0105 swoj\u0105 wiedz\u0119 <\/em>(\u2026) wszelka doktryna znalaz\u0142a w niej swoje odbicie<\/em>.<\/p>\r\n

Czy rzeczywi\u015bcie? Ka\u017cda z klasycznych gotyckich katedr jest pokryta g\u0105szczem rze\u017abionych, wielkich, ma\u0142ych i mikroskopijnych figur. Ju\u017c Goethe m\u00f3wi\u0142 o gotyckiej katedrze jako o lesie<\/em>. Mia\u0142 na my\u015bli las filar\u00f3w i ga\u0142\u0119zie sklepie\u0144, ale jego s\u0142owa dadz\u0105 si\u0119 odnie\u015b\u0107 tak\u017ce do owego mn\u00f3stwa wyobra\u017ce\u0144, kt\u00f3rymi \u201eobros\u0142y\u201d klasyczne katedry w Chartres, Reims, Amiens i inne. Dla cz\u0142owieka niewierz\u0105cego s\u0105 one nieme – niczym krzewy i drzewa dla mieszczucha. Nawet i dla nas, wsp\u00f3\u0142czesnych wierz\u0105cych wydaj\u0105 si\u0119 dziwne. Nie tak, jak w \u015bredniowieczu – gdy przemawia\u0142y p\u0142ynnie i s\u0142odko. Tym bardziej, \u017ce w tamtych czasach by\u0142y kolorowe i opatrzone malowanymi, uczonymi opisami, kt\u00f3re niestety w ci\u0105gu wiek\u00f3w – znik\u0142y.<\/p>\r\n

O katedrach<\/strong><\/p>\r\n

Dlatego te\u017c dzieje \u201eodczytywania\u201d sensu katedr s\u0105 d\u0142ugie. Tradycja \u015bredniowieczna zosta\u0142a przecie\u017c przerwana. Dopiero jakie\u015b dwie\u015bcie lat temu zacz\u0119to si\u0119 nad nimi na nowo zastanawia\u0107. Wnioski z tych rozwa\u017ca\u0144 by\u0142y rozmaite. Antykleryka\u0142 Viollet\u201d\u2018le\u201d\u2018Duc s\u0105dzi\u0142, \u017ce katedralny gotyk ma niewiele wsp\u00f3lnego z religi\u0105 – jest \u015bci\u015ble racjonaln\u0105<\/em> emanacj\u0105 technicznego geniuszu. Inny uczony odpowiedzia\u0142 mu, \u017ce katedra gotycka jest w\u0142a\u015bnie antyracjonalna<\/em>, bo jej techniczna racjonalno\u015b\u0107 ma na celu iluzj\u0119 czego\u015b, co jest nieracjonalne\u2026 Patrz\u0105c na ni\u0105, ulegamy z\u0142udzeniu, \u017ce cieniutkie kolumienki (zwane s\u0142u\u017ckami) d\u017awigaj\u0105 ogromne sklepienia\u2026 Kto inny – sk\u0105din\u0105d s\u0142usznie – dowodzi\u0142, \u017ce wielkie znaczenie w przes\u0142aniu gotyckich katedr mia\u0142y ich \u201eboskie\u201d proporcje, dubluj\u0105ce doskona\u0142o\u015b\u0107 wszech\u015bwiata wedle biblijnych opis\u00f3w Stworzenia. I wreszcie historyk sztuki Erwin Panofsky zinterpretowa\u0142 katedr\u0119 gotyck\u0105 jako wynik, ba, wr\u0119cz obraz scholastycznej dysputy. Wszak dojrza\u0142a scholastyka XIII wieku wykszta\u0142ci\u0142a obowi\u0105zuj\u0105cy do dzi\u015b porz\u0105dek intelektualnego dowodzenia i rozstrzygania spor\u00f3w. W tym – merytoryczny podzia\u0142 prac naukowych na rozdzia\u0142y i podrozdzia\u0142y, z uporz\u0105dkowanym sposobem stawiania pyta\u0144 i udzielania na nie odpowiedzi. Panofsky widzia\u0142 w strukturze katedry – s\u0142u\u017cek, filar\u00f3w, sklepie\u0144 – odpowiednik scholastycznej summy.<\/p>\r\n

Ale po drodze by\u0142 jeszcze wspomniany tu ju\u017c Emile M\u00c3\u00a2le. Sto lat temu opisa\u0142 klasyczn\u0105 katedr\u0119 gotyck\u0105 jako dzie\u0142o, kt\u00f3re zawar\u0142o w sobie ca\u0142\u0105 wiedz\u0119 chrze\u015bcijan XIII wieku. Idealnym wyrazem tej\u017ce wiedzy by\u0142o Speculum Maius<\/em>, czyli Zwierciad\u0142o Wi\u0119ksze<\/em>, kompendium dominikanina Wincentego z Beauvais (+1264), na kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 Zwierciad\u0142o Natury<\/em>, Zwierciad\u0142o Wiedzy<\/em>, Zwierciad\u0142o Moralno\u015bci<\/em> (doko\u0144czone ju\u017c przez innego autora) i wreszcie Zwierciad\u0142o Historii<\/em>. M\u00c3\u00a2le dowodzi\u0142, \u017ce ka\u017cde z owych Zwierciade\u0142<\/em> odcisn\u0119\u0142o si\u0119 w katedralnej rze\u017abie. Id\u017amy wi\u0119c za nim i\u2026<\/p>\r\n

Zwierz\u0119ta i stwory, czyli Natura<\/strong><\/p>\r\n

\u2026sp\u00f3jrzmy z bliska na \u015bciany kt\u00f3rejkolwiek z katedr. Ujrzymy stworzenia zar\u00f3wno znane i zwyczajne, jak te\u017c przedziwne, przemieszane ze sob\u0105 na marginesach obramowa\u0144, na skrajach tympanon\u00f3w i kapiteli. Niekiedy s\u0105 to p\u0105czki i li\u015bcie konkretnych ro\u015blin, doskonale zaobserwowanych, jakby z zielnika wzi\u0119tych. Obok nich przysiad\u0142y na gzymsach popularne ptaki i zwierz\u0119ta, wyrze\u017abione z talentem nowego, gotyckiego realizmu. Ale b\u0119d\u0105 te\u017c ludzie o jednej stopie, fantastyczne smoki i potwory. Postaci te nie wysz\u0142y z fantazji. Mn\u00f3stwo rze\u017abionych dziwotwor\u00f3w podporz\u0105dkowano my\u015bli, \u017ce chrze\u015bcija\u0144ska katedra to obraz wszech\u015bwiata – kt\u00f3ry musi si\u0119 w niej pomie\u015bci\u0107. Udzia\u0142 we wszech\u015bwiecie maj\u0105 \u015bwiaty znane i te dalekie, kt\u00f3re opisano w staro\u017cytnych dzie\u0142ach o ludach antypod\u00f3w i zamorskich zwierzakach. Mo\u017cemy si\u0119 z nich na\u015bmiewa\u0107, owszem. Jednak nie by\u0142y to dzie\u0142a ignorant\u00f3w! Uczeni \u015bredniowiecza oczytali si\u0119 w antycznych traktatach i przyj\u0119li hipotez\u0119 o istnieniu dziwnych stworze\u0144. Tak samo my przyjmujemy kolejne hipotezy nowoczesnej fizyki, rych\u0142o przecie\u017c zbijane przez inne. Co nie dowodzi, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni fizycy s\u0105 nieukami, lecz tylko, \u017ce nauka si\u0119 zmienia.<\/p>\r\n

Dziwni ludzie, czyli Nauka i Moralno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\r\n

Obok powy\u017cszych stwor\u00f3w widzimy osoby trzymaj\u0105ce w r\u0119kach dziwne przedmioty i wykonuj\u0105ce dziwne czynno\u015bci. G\u0142owa jednej z niewiast tonie w chmurach; na jej piersi opiera si\u0119 drabina. Inna niewiasta, r\u00f3wnie pi\u0119kna, dzier\u017cy w d\u0142oni strasznego w\u0119\u017ca. \u0179eby si\u0119 dowiedzie\u0107, kim s\u0105, trzeba zna\u0107 staro\u017cytne pisma Boecjusza i Marcjana Capelli. Jeden z nich opisuje filozofi\u0119 jako pi\u0119kn\u0105 pani\u0105 w sukni, na kt\u00f3rej wyhaftowane s\u0105 szczeble symbolizuj\u0105ce przej\u015bcie od spraw niskich ku najwy\u017cszym<\/em>. Drugi m\u00f3wi o dialektyce, \u017ce trzyma w r\u0119ku w\u0119\u017ca – symbol sofistycznych podst\u0119p\u00f3w, kt\u00f3rymi zwodzi swoich dyskutant\u00f3w.<\/p>\r\n

No dobrze, a \u00f3w rycerz, kt\u00f3ry ucieka przed zaj\u0105cem? I kobieta z rycersk\u0105 tarcz\u0105, na kt\u00f3rej widnieje baranek? To symbole cn\u00f3t i przywar. \u0179eby je odgadn\u0105\u0107, musieliby\u015bmy przeczyta\u0107 Psychmachi\u0119<\/em> Prudencjusza, czyli antyczny poemat o cnotach i przywarach walcz\u0105cych ze sob\u0105 w ludzkiej duszy ogniem i mieczem – i dlatego nosz\u0105cych zbroje\u2026 Uciekaj\u0105cy rycerz uosabia tch\u00f3rzostwo, za\u015b kobieta z tarcz\u0105 to cnota \u0142agodno\u015bci. Obok stoi cz\u0142owieczek, kt\u00f3ry obrywa owoce z krzaka; drugi ubija wieprzka, trzeci grzeje stopy u kominka, czwarty wreszcie st\u0105pa po\u015br\u00f3d ukwieconego ogrodu. To prace ludzkiego \u017cywota rozpisane na miesi\u0105ce – wrzesie\u0144, grudzie\u0144, stycze\u0144, kwiecie\u0144. Towarzysz\u0105 im znaki Zodiaku – symbole up\u0142ywaj\u0105cego czasu.<\/p>\r\n

Dlaczego wszystko to razem tu ze sob\u0105 zestawiono i zmieszano? My\u015bliciele \u015bredniowiecza powiadali, \u017ce grzech pierworodny skaza\u0142 nas na prac\u0119 w pocie czo\u0142a. Zar\u00f3wno fizyczn\u0105, jak intelektualn\u0105. Obie dane zosta\u0142y z \u0142aski Boga, aby\u015bmy po naszym upadku mogli powsta\u0107 zar\u00f3wno z n\u0119dzy (dzi\u0119ki pracy fizycznej), jak i z mrok\u00f3w ignorancji (dzi\u0119ki pracy intelektualnej). St\u0105d w katedrach pojawiaj\u0105 si\u0119 obrazy wszelkich prac – wszelkich zawod\u00f3w – i wszelkich znanych dziedzin wiedzy. Tudzie\u017c figury uosabiaj\u0105ce cnoty i przywary, kt\u00f3re pomagaj\u0105 lub przeszkadzaj\u0105 w ludzkiej pracy i nauce. A \u017ce do nauki nale\u017ca\u0142 te\u017c pomiar czasu, st\u0105d dodatkowo \u00f3w kamienny kalendarz prac i znak\u00f3w niebieskich\u2026<\/p>\r\n

Zwierciad\u0142o Historii, zegar Liturgii<\/strong><\/p>\r\n

Przyznajmy, \u017ce Emil M\u00c3\u00a2le nieco przesadzi\u0142 ze swoj\u0105 interpretacj\u0105. Bo, owszem, wszystkie tematy i postaci ukazane w dziele Wincentego z Beauvais znajdziemy na \u015bcianach katedr. Tym niemniej Wincenty opisywa\u0142 wszystkie dziedziny wiedzy z podobn\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105, a tu znacznie silniej odcisn\u0119\u0142o si\u0119 Zwierciad\u0142o Historii<\/em>. Najwi\u0119cej miejsca w kamiennej encyklopedii katedr zajmuj\u0105 Dzieje \u015awi\u0119te, zyskuj\u0105c w niej wymiar zar\u00f3wno mikroskopijny, jak i gigantyczny.<\/p>\r\n

Pomy\u015blmy: zawsze na czele stoj\u0105 Chrystus i Maryja Panna. Najwi\u0119ksze witra\u017ce, rozety, rze\u017aby – nieodmiennie ukazuj\u0105 Ich postacie, tudzie\u017c Ich \u017cywoty. Czy to na trzech wielkich portalach zachodniej fasady, czy w g\u0142\u00f3wnej rozecie\u2026 Cz\u0119sto s\u0105 to na dodatek wizerunki o szczeg\u00f3lnej s\u0142awie, jak figura Pi\u0119knego Boga<\/em> – Jezusa i Pani pi\u0119knego witra\u017ca<\/em> z Chartres; Z\u0142otej Madonny<\/em> z bocznego portalu w Amiens; \u015bwi\u0119tej El\u017cbiety i m\u0142odej Maryi d\u0142uta \u201emistrza figur antycznych\u201d z Reims. Nic dziwnego, powiemy, to przecie\u017c najwa\u017cniejsze postaci naszej wiary.<\/p>\r\n

Ale wszystkie one bardzo mocno osadzone zosta\u0142y w historii – oto w tle l\u015bni\u0105 wykute w kamieniu wszystkie kolejne dni stworzenia \u015bwiata i ka\u017cde ze stworze\u0144 opisanych w Starym Zakonie. Przesun\u0105 si\u0119 przed naszymi oczyma w serii obraz\u00f3w: grzech pierworodny, tu\u0142actwo pierwszych rodzic\u00f3w, zbrodnia Kaina, potem przygody prorok\u00f3w rozpisane na malutkie sceny\u2026 Wreszcie uka\u017ce si\u0119 Nowy Czas: dzieje Ko\u015bcio\u0142a, w kt\u00f3rych b\u0119dzie miejsce i dla apokryf\u00f3w z fantastycznymi \u017cywotami Matki Bo\u017cej, i dla Karola Wielkiego, i dla Rolanda (wszak rycerza arcychrze\u015bcija\u0144skiego). A\u017c po scen\u0119 S\u0105du, w kt\u00f3rej wok\u00f3\u0142 Pana Zast\u0119p\u00f3w ustawi\u0105 si\u0119 gigantyczni Aposto\u0142owie, M\u0119czennicy, Wyznawcy i Dziewice.<\/p>\r\n

Czy jest to wp\u0142yw Zwierciad\u0142a Historii<\/em> Wilhelma z Beauvais? Oczywi\u015bcie, nie. Tu rz\u0105dzi niezmienny zegar liturgii, post\u0119puj\u0105cy nieuchronnie za kalendarzem Roku Ko\u015bcielnego. Im silniej wybija si\u0119 w tym kalendarzu posta\u0107 \u015bwi\u0119tego czy wydarzenie z jego \u017cywota – tym kamienna opowie\u015b\u0107 b\u0119dzie obszerniejsza i wyrazistsza. Poczynaj\u0105c od Zwiastowania, Nawiedzenia, poprzez Narodzenie Pana Jezusa, ho\u0142d Trzech Kr\u00f3li, wreszcie Odkupienie, ukazane w \u015amierci Krzy\u017cowej i Zmartwychwstaniu – ko\u0144cz\u0105c na Zmartwychwstaniu Umar\u0142ych, Wniebowzi\u0119ciu Maryi i ponownym przyj\u015bciu Chrystusa. Ta regu\u0142a nigdy nas nie zawiedzie. Te g\u0142\u00f3wne tematy na \u015bcianach katedr odnajdziemy zawsze.<\/p>\r\n

Symetria dziej\u00f3w<\/strong><\/p>\r\n

Ale pr\u00f3cz zegara liturgii jest jednak jeszcze jeden wa\u017cny porz\u0105dek, kt\u00f3ry w Zwierciadle<\/em> Wincentego te\u017c mia\u0142 swoje wa\u017cne miejsce. Wok\u00f3\u0142 Chrystusa, Maryi i \u015awi\u0119tych widzimy czasem na katedralnych fasadach dwie niezwyk\u0142e, kamienne panny. Jedna z przewi\u0105zanymi oczami, z\u0142amanym ber\u0142em i zsuwaj\u0105c\u0105 si\u0119 z g\u0142owy koron\u0105; druga przeciwnie – w koronie mocno osadzonej na g\u0142owie, patrz\u0105ca prosto przed siebie, z triumfalnym krzy\u017cem w d\u0142oni.<\/p>\r\n

Oto symetria dziej\u00f3w – dwie strony czasu i dwa objawienia historii. Dziewczyna z przewi\u0105zanymi oczami – to \u015blepa Synagoga, kt\u00f3ra prze\u017cy\u0142a ju\u017c czas swego kr\u00f3lowania i odesz\u0142a. Ta druga to Ko\u015bci\u00f3\u0142, czyli Ecclesia, kr\u00f3luj\u0105ca w naszej epoce – i a\u017c do sko\u0144czenia \u015bwiata. Obie panny s\u0105 niezwykle do siebie podobne.<\/p>\r\n

Zapami\u0119tajmy. Dla budowniczych katedr by\u0142o oczywiste, \u017ce Czas Odkupienia – \u015amierci i Zmartwychwstania naszego Pana – by\u0142 symetryczny wobec Starego Testamentu. Prorocy i wydarzenia sprzed Narodzenia Pana Jezusa – zapowiada\u0142y przecie\u017c Jego Narodzenie, \u015amier\u0107 i Zmartwychwstanie. St\u0105d w\u0142a\u015bnie obok Jezusa i Maryi stoj\u0105 na o\u015bcie\u017cach portali rz\u0119dy wielkich prorok\u00f3w i kr\u00f3l\u00f3w. Niemal ka\u017cda katedra nosi ich na sobie dziesi\u0105tki, cz\u0119sto nadnaturalnej wielko\u015bci. Witra\u017ce z\u0142o\u017cone bywaj\u0105 z medalion\u00f3w, w kt\u00f3rych, na przyk\u0142ad, po\u015brodku widnieje Chrystus d\u017awigaj\u0105cy Krzy\u017c, a woko\u0142o – liczne sceny ze Starego Testamentu, kt\u00f3re Chrystusowe Niesienie Krzy\u017ca zapowiadaj\u0105. Tak. Ka\u017cda katedra stawia nam przed oczami wielkie Wczoraj naszego Ko\u015bcio\u0142a – Stary Zakon, kt\u00f3ry czcimy, cho\u0107 nam nie panuje.<\/p>\r\n

Pi\u0119kno i prawda<\/strong><\/p>\r\n

\u015awi\u0119ty Bernard, \u017cyj\u0105cy tu\u017c przed budowlanym \u201eboomem\u201d wielkich katedr francuskich, pisa\u0142 o wsp\u00f3\u0142czesnej sobie rze\u017abie ko\u015bcielnej: Jaki\u017c sens ma ta \u015bmiechu godna potworno\u015b\u0107, owa przedziwna nieforemna kszta\u0142tno\u015b\u0107 i bezkszta\u0142tna foremno\u015b\u0107<\/em>? Gorszy\u0142a go brzydota i niepokoi\u0142o nieuporz\u0105dkowanie znacze\u0144, obficie wylewaj\u0105ce si\u0119 spod d\u0142ut roma\u0144skich rze\u017abiarzy. Nie zadawa\u0142by chyba podobnych pyta\u0144 po latach kilkudziesi\u0119ciu – w epoce gotyckich katedr, kiedy pi\u0119kno i prawda zawar\u0142y ze sob\u0105 \u015bcis\u0142e przymierze. Po dzi\u015b dzie\u0144 godne podziwu i warte odczytywania.<\/p>\r\n

Jacek Kowalski<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Tekst ukaza\u0142 si\u0119 w 35. numerze magazynu „Polonia Christiana”.<\/em><\/p>\r\n

 <\/h4>\r\n
\r\n

 <\/h4>\r\n
\r\n

CZYTAJ:<\/strong><\/p>\r\n