{"id":107473,"date":"2019-04-08T17:18:05","date_gmt":"2019-04-08T21:18:05","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=107473"},"modified":"2019-04-12T21:12:31","modified_gmt":"2019-04-13T01:12:31","slug":"watykan-w-ramach-walki-z-antysemityzmem-zrehabilituje-faryzeuszy-wiele-na-to-wskazuje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=107473","title":{"rendered":"Watykan w ramach walki z antysemityzmem zrehabilituje\u2026 faryzeuszy? Wiele na to wskazuje!"},"content":{"rendered":"

W dniach od 7 do 9 maja Papieski Instytut Biblijny wraz z Uniwersytetem Gregoria\u0144skim przy wsparciu Global Jewish Advocacy, episkopatu w\u0142oskiego oraz portalu VERBUM organizuje drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Mi\u0119dzynarodowej Konferencji \u201eJezus i faryzeusze: ponowna ocena interdyscyplinarna\u201d. Kilka dni temu odby\u0142a si\u0119 pierwsza jej cz\u0119\u015b\u0107, po\u015bwi\u0119cona om\u00f3wieniu ksi\u0105\u017cki \u017cydowskich redaktor\u00f3w, kt\u00f3rzy napisali \u201eAdnotowany Nowy Testament \u017bydowski\u201d. Autorzy zabiegaj\u0105 o\u2026 rehabilitacj\u0119 faryzeuszy.<\/strong><\/p>\r\n

Konferencja ma skupi\u0107 m.in. \u017cydowskich, protestanckich i katolickich uczonych z Argentyny, Austrii, Kanady, Kolumbii, Niemiec, Indii, Izraela, W\u0142och, Holandii i Stan\u00f3w Zjednoczonych. Po\u015bwi\u0119cona b\u0119dzie – jak czytamy na stronie gregorianfoundation.org – \u017ar\u00f3d\u0142om i znaczeniom okre\u015blenia  \u201efaryzeusz\u201d w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach. Nast\u0119pnie uczestnicy maj\u0105 zbada\u0107 r\u00f3\u017cne staro\u017cytne \u017ar\u00f3d\u0142a dotycz\u0105ce faryzeuszy (od J\u00f3zefa Flawiusza poprzez dane archeologiczne po \u201eNowy Testament\u201d i literatur\u0119 rabiniczn\u0105).<\/p>\r\n

Po dyskusji okr\u0105g\u0142ego sto\u0142u na temat wynik\u00f3w dotycz\u0105cych oceny faryzeuszy, druga cz\u0119\u015b\u0107 konferencji po\u015bwi\u0119cona b\u0119dzie Wirkungsgeschichte<\/em> (historycznej interpretacji i jej skutkom), od literatury patrystycznej przez \u015bredniowieczne interpretacje \u017cydowskie, po sztuki pasyjne, filmy, ksi\u0105\u017cki religijne i homiletyk\u0119. W ko\u0144cu uczestnicy maj\u0105 przyjrze\u0107 si\u0119 \u201emo\u017cliwym sposobom prezentowania faryzeuszy w mniej nieadekwatny spos\u00f3b w przysz\u0142o\u015bci\u201d (less inadequately<\/em>).<\/p>\r\n

Cruxnow.com pisze, \u017ce za\u0142o\u017cony przez Piusa X w 1909 r. Papieski Instytut Biblijny podczas majowej konferencji b\u0119dzie d\u0105\u017cy\u0142 do \u201ezniesienia uprzedze\u0144 otaczaj\u0105cych faryzeuszy, staro\u017cytnych prekursor\u00f3w rabin\u00f3w z Nowego Testamentu\u201d.<\/p>\r\n

O planowanej konferencji poinformowano w ubieg\u0142\u0105 \u015brod\u0119. Spotkanie zako\u0144czy si\u0119 9 maja prywatn\u0105 audiencj\u0105 uczestnik\u00f3w u Franciszka.<\/p>\r\n

Przedstawiaj\u0105c ide\u0119 majowej konferencji, ojciec Etienne Vet\u00f6, dyrektor Centrum Studi\u00f3w Judaistycznych Uniwersytetu Gregoria\u0144skiego, podkre\u015bli\u0142 zwi\u0105zek mi\u0119dzy \u201enegatywnymi stereotypami\u201d staro\u017cytnych faryzeuszy a wsp\u00f3\u0142czesnym antysemityzmem.<\/p>\r\n

– Powszechnie termin \u201efaryzeusz\u201d jest cz\u0119sto u\u017cywany w znaczeniu \u201eob\u0142udny, moralizatorski, moralnie rygorystyczny, przywi\u0105zany do pozor\u00f3w w religii, przywi\u0105zany do rytua\u0142u, nawet wr\u00f3g Jezusa, ale historia i badania biblijne pokazuj\u0105, \u017ce ten powszechny pogl\u0105d jest w rzeczywisto\u015bci b\u0142\u0119dny<\/em> – powiedzia\u0142 duchowny.<\/p>\r\n

– Stawka jest bardzo wysoka dla naszego zrozumienia chrze\u015bcija\u0144stwa i wsp\u00f3\u0142czesnego judaizmu, kt\u00f3ry ma swoje korzenie w ruchu faryzejskim<\/em> – przekonywa\u0142 ojciec dyrektor twierdz\u0105c, \u017ce \u201eantysemityzm jest zwi\u0105zany z historycznie niepoprawnym pogl\u0105dem na temat faryzeuszy\u201d.<\/p>\r\n

Na tropie \u201euprzedze\u0144\u201d<\/h4>\r\n

Profesor Amy-Jill Levine, ekspertka od \u201eNowego Testamentu \u017bydowskiego\u201d z Uniwersytetu Vanderbilt, cz\u0142onek Komitetu Organizacyjnego konferencji, podkre\u015bli\u0142a potrzeb\u0119 przet\u0142umaczenia odkry\u0107 naukowych dotycz\u0105cych sposobu prezentowania faryzeuszy przez chrze\u015bcija\u0144skich przyw\u00f3dc\u00f3w.<\/p>\r\n

– Zbyt wielu seminarzyst\u00f3w wydaje si\u0119 niewystarczaj\u0105co wyedukowanych, jak naucza\u0107 o faryzeuszach.<\/em> Zbyt ma\u0142o ksi\u0119\u017cy i \u201d\u2039\u201d\u2039kaznodziej\u00f3w ma zwi\u0105zki z \u017bydami<\/em>. Gdy s\u0142yszymy negatywne komentarze na temat faryzeuszy w ko\u015bciele, zwykle m\u00f3wimy po prostu: \u201eamen\u201d. Nasze uszy nie s\u0105 wyczulone na uprzedzenia<\/em> – ubolewa\u0142a.<\/p>\r\n

\u015amiej\u0105c si\u0119, Levine zasugerowa\u0142a, \u017ce dobrym pomys\u0142em by\u0142oby pilnowanie przez \u017byd\u00f3w duchownych wyg\u0142aszaj\u0105cych kazania, by wy\u0142apywa\u0107 \u201euprzedzenia\u201d. M\u00f3wi\u0142a, \u017ce dobrze by\u0142oby, gdyby \u015bwiadkiem ka\u017cdej Mszy katolickiej na \u015bwiecie m\u00f3g\u0142by by\u0107 przynajmniej jeden \u017byd, kt\u00f3ry sprawdza\u0142by te \u201etendencje\u201d. – Ale nas tam nie ma<\/em> – podkre\u015bli\u0142a.<\/p>\r\n

Zauwa\u017cy\u0142a, \u017ce \u201e\u201d\u2039\u201d\u2039z\u0142a fama\u201d otaczaj\u0105ca faryzeuszy jest szczeg\u00f3lnie ironiczna, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce by\u0107 mo\u017ce najbardziej znanym staro\u017cytnym faryzeuszem by\u0142 nie kto inny jak Szawe\u0142 z Tarsu, czyli \u015bw. Pawe\u0142. Gdyby\u015bmy znali tylko jego, stwierdzi\u0142a, \u201es\u0105dziliby\u015bmy, \u017ce faryzeusze s\u0105 fantastyczni\u201d.<\/p>\r\n

– Ale macie tak\u017ce Ewangelie<\/em> – doda\u0142a w \u015brod\u0119 na konferencji prasowej t\u0142umacz\u0105c, \u017ce faryzeusze s\u0105 tam cz\u0119sto przedstawiani jako rywale i wrogowie Jezusa.<\/p>\r\n

Ostatecznie profesor da\u0142a wyra\u017anie do zrozumienia, dlaczego jej zdaniem chrze\u015bcijanie powinni przemy\u015ble\u0107 swoje \u201euprzedzenia\u201d wobec tej staro\u017cytnej grupy \u017cydowskiej. – Po pierwsze, Jezus wygl\u0105da idealnie dobrze. Nie potrzebuje negatywnego obrazu. Po drugie: \u201eNie powinienem dawa\u0107 fa\u0142szywego \u015bwiadectwa przeciwko mojemu bli\u017aniemu\u201d<\/em> – stwierdzi\u0142a.<\/p>\r\n

\u017bydowska uczona wyrazi\u0142a nadziej\u0119, \u017ce zmiany odno\u015bnie postrzegania faryzeuszy nast\u0105pi\u0105 w ca\u0142ym chrze\u015bcija\u0144stwie.<\/p>\r\n

Joseph Sievers, kt\u00f3ry naucza w Papieskim Instytucie Biblijnym, podkre\u015bli\u0142, \u017ce wszystkie dowody sugeruj\u0105, i\u017c Franciszek pa\u0142a \u201eniekwestionowan\u0105 mi\u0142o\u015bci\u0105\u201d do \u017byd\u00f3w i judaizmu.<\/p>\r\n

– Od jego przyja\u017ani w Argentynie do tego, jak m\u00f3wi\u0142<\/em> [jako papie\u017c] i tak dalej, pozytywna strona jest oczywi\u015bcie znacznie silniejsza<\/em> – zauwa\u017cy\u0142. J\u0119zyk papieski o faryzeuszach [Franciszek cz\u0119sto tak nazywa tych, kt\u00f3rzy broni\u0105 nauczania Ko\u015bcio\u0142a w sprawie ma\u0142\u017ce\u0144stwa] jak powiedzia\u0142 Sievers, jest \u201eszczeg\u00f3\u0142em\u201d, podczas gdy jego mi\u0142o\u015b\u0107 jest \u201epodstawow\u0105 postaw\u0105\u201d.<\/p>\r\n

– Chcemy zaoferowa\u0107 wizj\u0119, kt\u00f3ra jest bardziej dopracowana, aby mie\u0107 wp\u0142yw na zmiany dla ludzi\u2026 mo\u017ce dla naszego dobrego przyjaciela Franciszka<\/em> – konstatowa\u0142.<\/p>\r\n

Levine da\u0142a dobr\u0105 rad\u0119 chrze\u015bcijanom, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 m\u00f3wi\u0107 o faryzeuszach, zw\u0142aszcza duchownym, by wyobrazili sobie, \u017ce s\u0142uchaj\u0105 ich ma\u0142e, cudne \u017cydowskie dzieci. – Wyobra\u017acie sobie te pi\u0119kne, drogie dzieci, kt\u00f3re tam siedz\u0105, s\u0142uchaj\u0105c was\u2026 Nie m\u00f3wcie nic, co by te cudne dzieci skrzywdzi\u0142o<\/em> – wskaza\u0142a.<\/p>\r\n

Je\u015bli to nie przynios\u0142oby rezultatu, poradzi\u0142a, by seminarzy\u015bci wyobrazili sobie j\u0105 siedz\u0105c\u0105 z ty\u0142u ko\u015bcio\u0142a, wra\u017cliw\u0105 na ka\u017cde ich s\u0142owo o faryzeuszach.<\/p>\r\n

27 marca w czasie audiencji og\u00f3lnej, Amy-Jill Levine oraz Marc Zvi Brettler, profesor studi\u00f3w judaistycznych na Uniwersytecie Duke, autorzy \u201eAdnotowanego Nowego Testamentu \u017bydowskiego\u201d wr\u0119czyli swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 papie\u017cowi Franciszkowi. Nast\u0119pnego dnia praca by\u0142a szczeg\u00f3\u0142owo omawiana na konferencji zorganizowanej w Aula Magna Uniwersytetu Gregoria\u0144skiego z udzia\u0142em profesora Pina di Luccio SJ i Biju Sebastiana SJ. Wydarzenie zosta\u0142o zorganizowane przez profesora Jean-Pierre Sonneta, SJ i profesora Luca Mazzinghiego, a wsp\u00f3\u0142finansowane przez Wydzia\u0142 Teologii Uniwersytetu Gregoria\u0144skiego oraz Centrum Studi\u00f3w Judaistycznych Kardyna\u0142a Bea.<\/p>\r\n

\u201eAdnotowany Nowy Testament \u017bydowski\u201d zawiera przypisy siedemdziesi\u0119ciu \u017cydowskich uczonych, wskazuj\u0105cych wszystkie te fragmenty Nowego Testamentu, kt\u00f3re autorzy uznali za niemo\u017cliwe do przyj\u0119cia.<\/p>\r\n

Ta praca ma by\u0107 uk\u0142onem w kierunku \u201epe\u0142nego szacunku i wzbogaconego dialogu, a tym samym stanowi wa\u017cny wk\u0142ad w stosunki \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144skie\u201d – czytamy na stronach gregorianfoundation.org.<\/p>\r\n

Opracowanie ukaza\u0142o si\u0119 nak\u0142adem Wydawnictwa Uniwersytetu Oksfordzkiego. Ponad 800-stronicow\u0105 prac\u0119 przygotowali tak naprawd\u0119 rabini z Australii, Izraela oraz z Ameryki P\u00f3\u0142nocnej i Po\u0142udniowej.<\/p>\r\n

Zar\u00f3wno inicjatorzy, jak i wydawcy ksi\u0105\u017cki pochodz\u0105 ze Stan\u00f3w Zjednoczonych: M. Z. Brettler jest profesorem studi\u00f3w judaistycznych na Uniwersytecie Duke w Durham na terenie P\u00f3\u0142nocnej Karolinye, a A.-J. Levine wyk\u0142ada Nowy Testament w Kolegium Sztuk i Nauki w Nashville (stan Tennessee), a tak\u017ce – jako pierwsza \u017byd\u00f3wka – go\u015bcinnie w Papieskim Instytucie Biblijnym w Rzymie.<\/p>\r\n

Zdaniem obojga profesor\u00f3w, opracowanie nie mog\u0142oby powsta\u0107, gdyby nie zmiana nauczania zapocz\u0105tkowana soborow\u0105 Deklaracj\u0105 o stosunku Ko\u015bcio\u0142a do religii niechrze\u015bcija\u0144skich \u201eNostra Aetate\u201d – i p\u00f3\u017aniejszymi dokumentami.<\/p>\r\n

Kim w\u0142a\u015bciwie byli faryzeusze?<\/h4>\r\n

Dobrze wyja\u015bnia to prof. Robert de Mattei: \u201eGdy Jezus zacz\u0105\u0142 naucza\u0107, \u015bwiat \u017cydowski by\u0142 podzielony na wiele r\u00f3\u017cnych nurt\u00f3w, o kt\u00f3rych wspomina Pismo \u015awi\u0119te jak i historycy, np. J\u00f3zef Flawiusz (37-100 p. Chr.) w \u201eStaro\u017cytno\u015bciach \u017cydowskich\u201d i \u201eWojnie \u017cydowskiej\u201d. G\u0142\u00f3wnymi grupami byli faryzeusze i saduceusze. Faryzeusze przestrzegali nakaz\u00f3w religijnych w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach, utracili jednak ducha Prawdy. Byli dumnymi lud\u017ami, fa\u0142szuj\u0105cymi proroctwa dotycz\u0105ce nadej\u015bcia Mesjasza i interpretowali prawo Bo\u017ce zgodnie ze swymi w\u0142asnymi opiniami\u201d.<\/p>\r\n

W Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. Mateusza istniej\u0105 trzy wzmianki o saduceuszach, Marek wspomina o nich tylko raz, cho\u0107 faryzeusze w tych Ewangeliach pojawiaj\u0105 si\u0119 wielokrotnie. W rozdziale 23 Ewangelii wed\u0142ug \u015bw. Mateusza znajduje si\u0119 otwarte oskar\u017cenie pod ich adresem: \u201eBiada wam, uczeni w Pi\u015bmie i faryzeusze, ob\u0142udnicy! Bo dajecie dziesi\u0119cin\u0119 z mi\u0119ty, kopru i kminku, lecz pomijacie to, co wa\u017cniejsze jest w Prawie: sprawiedliwo\u015b\u0107, mi\u0142osierdzie i wiar\u0119. To za\u015b nale\u017ca\u0142o czyni\u0107, a tamtego nie opuszcza\u0107\u201d.<\/p>\r\n

Komentuj\u0105c ten fragment \u015bw. Tomasz z Akwinu t\u0142umaczy, \u017ce faryzeusze nie zostali zganieni przez Pana za to, \u017ce sk\u0142adali dziesi\u0119cin\u0119, \u201eale za to, \u017ce lekcewa\u017cyli wa\u017cniejsze, a mianowicie duchowe przykazania. Dlatego wyra\u017anie powiedzia\u0142: I to nale\u017ca\u0142o czyni\u0107, i tamtego nie opuszcza\u0107. Jak zaznacza, \u015bw. Jan Chryzostom, chodzi tu raczej o stosowno\u015b\u0107 ani\u017celi o obowi\u0105zek\u201d (Summa Theologica<\/em>, II-IIae, q. 87 ad 3).<\/p>\r\n

\u015awi\u0119ty Augustyn, odnosz\u0105c si\u0119 do opisu faryzeusza przedstawianego przez \u015bw. \u0141ukasza (18,10-14), stwierdza\u0142, \u017ce nie zosta\u0142 on pot\u0119piony ze wzgl\u0119du na jego czyny, ale dlatego, \u017ce che\u0142pi\u0142 si\u0119 swoj\u0105 domnieman\u0105 \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 (List 121 1,3). \u015awi\u0119ty Augustyn t\u0142umaczy\u0142 tak\u017ce, \u017ce faryzeusz nie zosta\u0142 pot\u0119piony za post (\u0141k 18,11), ale \u201edlatego, \u017ce wyni\u00f3s\u0142 si\u0119, nad\u0105\u0142 pych\u0105 wobec celnika\u201d (List 36 3,7). W istocie, \u201eposzczenie dwukrotnie w ci\u0105gu tygodnia jest w przypadku osoby takiej, jak faryzeusz, pozbawione zas\u0142ugi, podczas gdy dla pokornego wiernego czy osoby skromnej jest to aktem religijnym. Nawet je\u015bli Ewangelia nie m\u00f3wi o pot\u0119pieniu faryzeusza, tylko o usprawiedliwieniu celnika\u201d (List 36 4,7).<\/p>\r\n

Najbardziej syntetyczn\u0105 definicj\u0119 faryzeusza otrzymali\u015bmy z r\u0105k \u015bw. Bonawentury: Pharisaeus significat illos qui propter opera exteriora se reputant bonos; et ideo non habent lacrymas compunctionis<\/em>\u201d (Kazanie De S. Maria Magdalena, Opera omnia<\/em>, Ad Claras Aquas<\/em>, t. IX). \u201eFaryzeuszami s\u0105 ci, kt\u00f3rzy uwa\u017caj\u0105 si\u0119 za dobrych przez wzgl\u0105d na swe zewn\u0119trzne dzie\u0142a, a tym samym nie posiadaj\u0105 \u0142ez skruchy\u201d.<\/p>\r\n

Jezus pot\u0119pi\u0142 faryzeuszy, poniewa\u017c zna\u0142 ich serca: byli grzesznikami uwa\u017caj\u0105cymi si\u0119 za \u015bwi\u0119tych. Pan chcia\u0142 nauczy\u0107 swoich uczni\u00f3w, \u017ce samo spe\u0142nianie dzie\u0142 zewn\u0119trznych nie wystarcza. To, co czyni akt dobrym, to nie tylko jego przedmiot, ale i intencja. Nie mniej prawd\u0105 jest, \u017ce dobry uczynek nie wystarcza je\u015bli brakuje mu dobrej intencji, prawd\u0105 jest te\u017c, \u017ce nie wystarcz\u0105 dobre intencje, je\u015bli nie towarzysz\u0105 im dobre dzie\u0142a. Stronnictwo faryzeuszy – do kt\u00f3rego nale\u017ca\u0142 Gamaliel, Nikodem i J\u00f3zef z Arymatei, jak i sam \u015bw. Pawe\u0142 – by\u0142o lepsze od stronnictwa saduceuszy, poniewa\u017c pomimo swej hipokryzji darzy\u0142o prawa szacunkiem. Natomiast saduceusze – do kt\u00f3rych zaliczali si\u0119 tak\u017ce arcykap\u0142ani Annasz i Kajfasz – nimi pogardzali. Faryzeusze byli dumnymi konserwatystami, saduceusze byli niewierz\u0105cymi progresistami, obydwa stronnictwa \u0142\u0105czy\u0142o odrzucenie boskiej misji Jezusa (Mt 3,7-10).<\/p>\r\n

Kim s\u0105 faryzeusze i saduceusze naszych czas\u00f3w? Mo\u017cemy odpowiedzie\u0107 z pewno\u015bci\u0105: to ci, kt\u00f3rzy przed, w trakcie i po synodzie pr\u00f3bowali (i dalej b\u0119d\u0105 pr\u00f3bowa\u0107) zmieni\u0107 praktyk\u0119 Ko\u015bcio\u0142a, a przez to jego doktryn\u0119 dotycz\u0105c\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa i rodziny.<\/p>\r\n

Jezus og\u0142osi\u0142 nierozerwalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, opieraj\u0105c je na przywr\u00f3ceniu prawa naturalnego, od kt\u00f3rego odeszli \u017bydzi. Wzmocni\u0142 je podnosz\u0105c wi\u0119\u017a ma\u0142\u017ce\u0144sk\u0105 do rangi sakramentu. Faryzeusze i saduceusze odrzucaj\u0105c nauczanie Jezusa, zaprzeczyli Jego boskim s\u0142owom – zast\u0105pili je w\u0142asnymi opiniami. Fa\u0142szywie odwo\u0142ywali si\u0119 do Moj\u017cesza, tak, jak innowatorzy naszych czas\u00f3w si\u0119gaj\u0105 do domniemywanej tradycji pierwszych wiek\u00f3w, fa\u0142szuj\u0105c w ten spos\u00f3b histori\u0119 i doktryn\u0119 Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\r\n

Dlatego m\u0119\u017cny biskup, obro\u0144ca ortodoksyjnej wiary – biskup Athanasius Schneider – pisa\u0142 o pojawieniu si\u0119 \u201epraktyki neomozaistycznej\u201d: nowi uczniowie Moj\u017cesza i faryzeuszy – pod pozorem takich okre\u015ble\u0144 jak: \u201edroga rozeznania\u201d, \u201etowarzyszenie\u201d, \u201ewytyczne biskupa\u201d, \u201edialog z kap\u0142anem\u201d, \u201eforum internum\u201d, \u201epe\u0142niejsza integracja w \u017cycie Ko\u015bcio\u0142a\u201d – faktycznie podwa\u017cyli nierozerwalno\u015b\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stwa i niejako zawiesili sz\u00f3ste przykazanie, zapowiadaj\u0105c mo\u017cliwo\u015b\u0107 zdj\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za grzeszne wsp\u00f3\u0142\u017cycie z os\u00f3b, \u017cyj\u0105cych w nieuregulowanych zwi\u0105zkach (zob. \u201eRaport ko\u0144cowy\u201d, 84-84)\u201d – komentowa\u0142 w\u0142oski uczony.<\/p>\r\n

W zwi\u0105zku z zachodz\u0105cymi zmianami i aspiracjami \u017cydowskich czy islamskich uczonych warto pami\u0119ta\u0107 o rewolucji, jak\u0105 zainicjowa\u0142 papie\u017c Franciszek, zmieniaj\u0105c wcze\u015bniejsze dokumenty poprzednik\u00f3w odno\u015bnie kszta\u0142cenia w seminariach, czyli o nowej Konstytucji Veritatis Gaudium<\/a>.<\/p>\r\n

\u0179r\u00f3d\u0142a: gregorianafoundation.org, cruxnow.com, KAI, PCh24.pl.<\/p>\r\n

Agnieszka Stelmach<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"W dniach od 7 do 9 maja Papieski Instytut Biblijny wraz z Uniwersytetem Gregoria\u0144skim przy wsparciu Global Jewish Advocacy, episkopatu w\u0142oskiego oraz portalu VERBUM organizuje drug\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Mi\u0119dzynarodowej Konferencji \u201eJezus i faryzeusze: ponowna ocena interdyscyplinarna\u201d. Kilka dni temu odby\u0142a si\u0119 pierwsza jej cz\u0119\u015b\u0107, po\u015bwi\u0119cona om\u00f3wieniu ksi\u0105\u017cki \u017cydowskich redaktor\u00f3w, kt\u00f3rzy napisali \u201eAdnotowany Nowy Testament \u017bydowski\u201d. Autorzy […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[3],"tags":[48,222,53,101,41,33],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107473"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=107473"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107473\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=107473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=107473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=107473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}