{"id":107138,"date":"2019-03-17T16:25:42","date_gmt":"2019-03-17T20:25:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=107138"},"modified":"2019-03-17T16:26:34","modified_gmt":"2019-03-17T20:26:34","slug":"biblia-pauperum-czyli-nie-takie-sredniowiecze-glupie-jak-je-maluja","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=107138","title":{"rendered":"Biblia pauperum, czyli nie takie \u015bredniowiecze g\u0142upie, jak je maluj\u0105"},"content":{"rendered":"

A ju\u017c my\u015bla\u0142em, \u017ce wieki \u015brednie przesta\u0142y by\u0107 ch\u0142opcem do bicia. Przecie\u017c panuje moda na rycerzy, na Grunwald, nawet na Koron\u0119 kr\u00f3l\u00f3w<\/em>\u2026 Ale stereotyp wygrywa. Wci\u0105\u017c s\u0142ycha\u0107, na przyk\u0142ad, o rzekomo g\u0142oszonej w\u00f3wczas przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 p\u0142asko\u015bci ziemi. T\u0119 bzdur\u0119 powtarza nawet profesor filozofii, kt\u00f3ra – kto jak kto! – powinna wiedze\u0107, \u017ce w \u015bredniowieczu nauczano, i\u017c ziemia jest kulista.<\/strong><\/p>\r\n

 <\/div>\r\n

\"Biblia<\/p>\r\n

Inna pani, na stronie www.sciaga.pl, t\u0142umaczy biednym uczniom, \u017ce has\u0142em Biblia pauperum<\/em> w \u015bredniowieczu okre\u015blano Bibli\u0119 ubogich tj. ludzi niedokszta\u0142conych – analfabet\u00f3w, by\u0142 to zbi\u00f3r rycin przedstawiaj\u0105cych sceny biblijne<\/em>. W przegl\u0105darce netu wyskakuj\u0105 notki, kt\u00f3re podobnie g\u0142osz\u0105 o \u015bredniowiecznych malowid\u0142ach, rze\u017abach i witra\u017cach. O zgrozo, ich pochodne s\u0142ysz\u0119 wci\u0105\u017c od student\u00f3w zdaj\u0105cych egzamin z historii sztuki \u015bredniowecznej.<\/p>\r\n

Propozycja<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Mam wi\u0119c pewn\u0105 propozycj\u0119. Niech\u017ce kto\u015b z wyznaj\u0105cych powy\u017cszy pogl\u0105d popatrzy na te ryciny, malowid\u0142a, rze\u017aby i witra\u017ce, po czym \u201ez marszu\u201d wyt\u0142umaczy, co w\u0142a\u015bciwie przedstawiaj\u0105. Id\u0119 o zak\u0142ad, \u017ce p\u00f3jdzie mu trudno – i \u017ce b\u0119dzie musia\u0142 si\u0119gn\u0105\u0107 po niejedn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119. W \u015bredniowieczu nie bywa\u0142o inaczej, ale po odpowiedni\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 nie m\u00f3g\u0142 si\u0119gn\u0105\u0107 analfabeta, nie m\u00f3wi\u0105c ju\u017c o samej dost\u0119pno\u015bci ksi\u0105g, wielokrotnie dro\u017cszych i rzadszych ni\u017c ksi\u0105\u017cki nam wsp\u00f3\u0142czesne.<\/p>\r\n

No, ale mo\u017ce troch\u0119 si\u0119 zap\u0119dzi\u0142em. Wina przytoczonych autor\u00f3w nie jest a\u017c tak wielka – m\u00f3wmy raczej o sporej nie\u015bcis\u0142o\u015bci, ni\u017celi wprost o fa\u0142szu. Tym bardziej warto si\u0119 – jak to m\u0105drzy powiadaj\u0105 – \u201epochyli\u0107\u201d nad w\u0142a\u015bciwym znaczeniem s\u0142\u00f3w Biblia pauperum<\/em>. <\/strong><\/p>\r\n

Grzegorz Wielki<\/strong><\/em><\/p>\r\n

W\u0119dr\u00f3wki lud\u00f3w przynios\u0142y upadek rzymskiego Zachodu, a z nim upadek miast i szk\u00f3\u0142 miejskich. Cywilizacja schroni\u0142a si\u0119 w klasztorach, sk\u0105d dopiero po paru wiekach na powr\u00f3t ruszy\u0107 mia\u0142a w szeroki \u015bwiat. Tymczasem wi\u0119kszo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144skiej spo\u0142eczno\u015bci pogr\u0105\u017cy\u0142a si\u0119 w mrokach ignorancji. Tak\u017ce religijnej. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce w\u0142a\u015bnie na Zachodzie, w wieku VII, \u015bwi\u0119ty Grzegorz Wielki sformu\u0142owa\u0142 znan\u0105 zasad\u0119, wedle kt\u00f3rej kaznodzieje winni dostosowa\u0107 poziom kazania do poziomu s\u0142uchaczy, za\u015b o malarstwie i rze\u017abie mia\u0142 do powiedzienia tyle, \u017ce:<\/p>\r\n

Obraz jest w tym celu wystawiony w ko\u015bciele, aby ci, co nie umiej\u0105 czyta\u0107, przynajmniej patrz\u0105c na \u015bciany, czytali na nich to, czego nie mog\u0105 czyta\u0107 w ksi\u0105\u017ckach <\/em>(przek\u0142ad W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza).<\/p>\r\n

Ot\u00f3\u017c ta w\u0142a\u015bnie opinia przedzierzgn\u0119\u0142a si\u0119 z czasem w myln\u0105 opini\u0119 o ca\u0142ej \u015bredniowiecznej sztuce. \u015awi\u0119ty papie\u017c niejako usprawiedliwia\u0142 jej u\u017cyteczno\u015b\u0107, ale nie dotyka\u0142 sedna problemu – roli, do jakiej sztuka w \u015bredniowieczu naprawd\u0119 aspirowa\u0142a. I to aspirowa\u0142a skutecznie. Po prostu sztuka Zachodu, mimo d\u0142ugiego i swobodnego rozwoju (podkre\u015blmy: swobodnego!), niemal nie budzi\u0142a tak gor\u0105cych kontrowersji, jak na przyk\u0142ad w Bizancjum, gdzie w pewnym momencie zagrozi\u0142 jej ikonoklazm. Dlatego te\u017c \u015bwi\u0119ty papie\u017c poprzesta\u0142 na tym, na czym poprzesta\u0142.<\/p>\r\n

Cugle \u015bwi\u0119tego Bernarda<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Ale przyszed\u0142 wiek dwunasty. Rozkwit\u0142 romanizm, nastawa\u0142 \u015bwit gotyku. W \u015bwi\u0105tyniach, tak\u017ce klasztornych, pe\u0142no rze\u017ab i malowide\u0142. Nieokie\u0142znane bogactwo obraz\u00f3w coraz bardziej bi\u0142o w oczy, ra\u017c\u0105c wyznawc\u00f3w \u015bwi\u0119tego ub\u00f3stwa. Rodzi\u0142 si\u0119 sprzeciw. \u015awi\u0119ty Bernard, surowy cysters, zarazem najbardziej wp\u0142ywowy (jak powiadaj\u0105) cz\u0142owiek stulecia, w dziele Apologia do Wilhelma, opata Saint\u201d\u2018Thierry<\/em>, zapisa\u0142 znamienne s\u0142owa o bezsensie sztuki swojego czasu:<\/p>\r\n

(\u2026) w klasztorach, w obliczu braci czytaj\u0105cych, jaki\u017c sens ma ta \u015bmiechu godna potworno\u015b\u0107, owa przedziwna nieforemna kszta\u0142tno\u015b\u0107 i bezkszta\u0142tna foremno\u015b\u0107? C\u00f3\u017c robi\u0105 tam nieczyste ma\u0142py, dzikie lwy i potworne centaury, p\u00f3\u0142ludzie, pr\u0119gowane tygrysy, co robi\u0105 walcz\u0105cy \u017co\u0142nierze i dm\u0105cy w rogi my\u015bliwi? Pod jedn\u0105 g\u0142ow\u0105 kilka cia\u0142 si\u0119 tam widzi, lub przeciwnie, jedno cia\u0142o o wielu g\u0142owach. Tu dostrzec mo\u017cna czworonoga z w\u0119\u017cowym ogonem, tam zn\u00f3w ryb\u0119 z czworonoga g\u0142ow\u0105 <\/em>(przek\u0142ad W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza).<\/p>\r\n

Jest to pierwsza znana nam – acz z pewno\u015bci\u0105 niejedyna i nie najstarsza – krytyka sztuki chrze\u015bcija\u0144skiej wyzbytej chrze\u015bcija\u0144skiego przes\u0142ania. Jednakowo\u017c Bernard, cho\u0107 mia\u0142 podstawy do krytyki, mocno przesadza\u0142. Przede wszystkim jednak gromi\u0142 bogactwo \u015bwi\u0105ty\u0144 mniszych, przeznaczonych nie dla prostaczk\u00f3w, lecz dla intelektualist\u00f3w. Na co bowiem intelektualistom obrazy? Wystarcz\u0105 ksi\u0119gi – tam jest wszystko. W katedrach przeznaczonych dla ludu – i owszem – \u015bcierpi\u0119<\/em> – pisa\u0142 – bo cho\u0107 mo\u017ce to by\u0107 szkodliwe dla ludzi pr\u00f3\u017cnych i sk\u0105pych, nie zaszkodzi tak bardzo prostym i pobo\u017cnym<\/em>.<\/p>\r\n

Wydawa\u0142oby si\u0119 wi\u0119c, \u017ce Bernard potwierdza znan\u0105 nam definicj\u0119 Biblii pauperum<\/em> jako sztuki dla ubogich. Nic bardziej mylnego. Ale nie uprzedzajmy wypadk\u00f3w.<\/p>\r\n

Lekcja Villona<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Pozw\u00f3lmy sobie teraz na skok trzystuletni. Po po\u0142owie XV wieku Franciszek Villon, uczony Francuz\u201d\u2018\u0142ajdaczyna pisze Ballad\u0119 <\/em>(\u2026) na pro\u015bb\u0119 swey matki, aby ub\u0142aga\u0107 \u0142aski Naj\u015bwi\u0119tszey Panny<\/em>. Czytamy tu s\u0142awn\u0105 strof\u0119 w\u0142o\u017con\u0105 w usta s\u0119dziwej kobiety:<\/p>\r\n

Prostaczka iestem stara \u00d1\u0192 uboga,
\r\nNic nie znam – liter czyta\u0107 nie znam zgo\u0142a –
\r\nOpr\u00f3cz parafii mey nizkiego proga,
\r\nGdzie ray ogl\u0105dam \u00d1\u0192 harfy doko\u0142a,
\r\nY piek\u0142o, w kt\u00f3rem pot\u0119pie\u0144c\u00f3w pra\u017c\u0105.
\r\nIedno mnie trwo\u017cy, drugie za\u015b raduie:
\r\nO day, Bogini, niech wci\u0105\u017c rado\u015b\u0107 czui\u0119!
\r\nKu Tobie duszy daj grzeszney poziera\u0107
\r\nZ ufno\u015bci\u0105 w sercu y rzeteln\u0105 twarz\u0105.
\r\nW tej wierze pragn\u0119 \u017cy\u0107, jak i umiera\u0107.
\r\n(przek\u0142ad Tadeusza \u0179ele\u0144skiego\u201d\u2018Boya<\/em>)<\/p>\r\n

Wbrew pozorom, strofa ta najdobitniej przeczy pojmowaniu sztuki \u015bredniowiecznej jako \u201eBiblii dla ubogich\u201d. Biedna matka Villona, wchodz\u0105c do fary dostrzega w zdobi\u0105cych j\u0105 obrazach jedynie rzeczy podstawowe: piek\u0142o i niebo. Mo\u017cna by jeszcze dorzuci\u0107, \u017ce skoro zwraca si\u0119 do Matki Bo\u017cej, rodzicielki Pana Jezusa, to musi chyba rozpoznawa\u0107 postacie Ukrzy\u017cowanego i Naj\u015bwi\u0119tszej Panny. Poza tym wyznaje: liter czyta\u0107 nie znam zgo\u0142a<\/em>. A przecie\u017c nawet wyposa\u017cenie takiej zwyk\u0142ej, parafialnej \u015bwi\u0105tyni bywa\u0142o w \u015bredniowieczu znacznie bogatsze! C\u00f3\u017c dopiero sztuka wielkich katedr\u2026 I tego w\u0142a\u015bnie matka Villona nie rozumia\u0142a! Bo ta sztuka by\u0142a a\u017c tak bogata w g\u0119bokie sensy (znane uczonemu Villonowi), \u017ce po Soborze Trydenckim wprost zakazano powtarzania niekt\u00f3rych wyobra\u017ce\u0144 i kompozycji zakorzenionych w kulturze \u015bredniowiecza, w obawie przed ich b\u0142\u0119dnym pojmowaniem przez og\u00f3\u0142 prostych wiernych. A zatem \u017cadna Biblia pauperum<\/em>, lecz jej przeciwie\u0144stwo!<\/p>\r\n

Wielo\u015b\u0107 znacze\u0144<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Wr\u00f3\u0107my jeszcze w wiek XII, do \u015bwi\u0119tego Bernarda, bo nie przytoczy\u0142em niekt\u00f3rych fragment\u00f3w jego Apologii<\/em>. \u00d3w krytyk sztuki wybuja\u0142ej napisa\u0142 tam jeszcze:<\/p>\r\n

(\u2026) znawcy <\/em>[ogl\u0105daj\u0105cy obrazy i rze\u017aby w \u015bwi\u0105tyniach] znajduj\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142o satysfakcji <\/em>(\u2026) tak obfita i tak zadziwiaj\u0105ca wielu form r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 jawi si\u0119 wsz\u0119dzie, \u017ce \u0142acniej w marmurze czyta\u0107 si\u0119 pragnie ni\u017ali w ksi\u0119gach i ch\u0119tniej sp\u0119dza si\u0119 dzie\u0144, wpatruj\u0105c si\u0119 w te rzeczy ni\u017c o Boskich rozmy\u015bla prawach<\/em> (przek\u0142ad W\u0142adys\u0142awa Tatarkiewicza).<\/p>\r\n

S\u0142owo czyta\u0107<\/em> jest wieloznaczne, ale zosta\u0142o tutaj u\u017cyte nieprzypadkowo. Ot\u00f3\u017c w te \u015bredniowieczne dzie\u0142a sztuki, zapewne i w te, kt\u00f3re Bernard m\u00f3g\u0142 tutaj mie\u0107 na my\u015bli, zakl\u0119to wiele wy\u017cszych sens\u00f3w domagaj\u0105cych si\u0119 uwa\u017cnej lektury. \u0179eby by\u0142o jasne, chodzi o \u015bwiat sens\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich, acz niewy\u0142\u0105cznie biblijnych. Takich, kt\u00f3re rozszyfrowa\u0107 potrafili jedynie intelektuali\u015bci wtajemniczeni w \u015bwiat wy\u017cszych nauk. Dlatego, \u017ce o wielu rze\u017abach i malowid\u0142ach mo\u017cna powiedzie\u0107 s\u0142owami dwunastowiecznego, francuskiego poety: <\/strong><\/p>\r\n

Niech si\u0119 z dzie\u0142em tym nie mierzy
\r\nKto nie z klerk\u00f3w lub rycerzy;
\r\nBo inaczej wnet si\u0119 zda
\r\nOs\u0142em, co na harfie gra.<\/p>\r\n

(przek\u0142ad JK) <\/strong><\/p>\r\n

Katedra, czyli otwarta ksi\u0119ga<\/strong><\/em><\/p>\r\n

Kiedy znamienity badacz \u00c3\u2030mile M\u00c3\u00a2le rozwa\u017ca\u0142, jak zakomponowa\u0107 swoje, dzi\u015b ju\u017c klasyczne, studium o sztuce gotyckich katedr, odwo\u0142a\u0142 si\u0119 do Speculum maius<\/em> dominikanina Wincentego z Beauvais. \u00d3w wsp\u00f3\u0142brat i wsp\u00f3\u0142czesny \u015bwi\u0119tego Tomasza z Akwinu stworzy\u0142 encyklopedyczny odpowiednik Summy teologicznej<\/em> – kompendium wszelkich dokona\u0144 ludzkich. M\u00c3\u00a2le rozpoznawa\u0142 w rze\u017abach, malowid\u0142ach i witra\u017cach Chartres, Reims, Amiens, Soissons\u2026 tre\u015bci kolejnych rozdzia\u0142\u00f3w Speculum<\/em>, m\u00f3wi\u0105cych o historii ludzkiej, miarach czasu, sztuce i naukach, geografii\u2026<\/p>\r\n

Ale inaczej uporz\u0105dkowane ni\u017c w owym intelektualnym dziele. Najwa\u017cniejsze przedstawienia dotyczy\u0142y bowiem rzeczy zrozumia\u0142ych i dost\u0119pnych dla ka\u017cdego chrze\u015bcijanina: Adama i Ewy, Bo\u017cego Narodzenia, Ostatniej Wieczerzy, M\u0119ki i Ukrzy\u017cowania Pa\u0144skiego, Zmartwychwstania, Wniebowzi\u0119cia Maryi, S\u0105du Ostatecznego. To musieli kojarzy\u0107 niemal wszyscy. Ale siedem dni stworzenia? Wieledziesi\u0105t alegorii cn\u00f3t i przywar? Obliczenia kalendarza i znaki Zodiaku? Prorocy i Apokalipsa? Dziewi\u0119\u0107 ch\u00f3r\u00f3w anielskich? I wreszcie: skomplikowane zestawienia scen Starego i Nowego Testamentu, tycz\u0105ce r\u00f3\u017cnych dawnych proroctw i ich spe\u0142nie\u0144?<\/p>\r\n

Tego ju\u017c na pewno \u017cadnen niezorientowany laik, \u017caden pauper<\/em> bez znajomo\u015bci podstaw sztuk wyzwolonych ogarn\u0105\u0107 nie m\u00f3g\u0142. I tu dochodzimy do clou<\/em> problemu. Bo ot\u00f3\u017c nazw\u0119 Biblia pauperum<\/em> odnoszono pierwotnie w\u0142a\u015bnie do r\u0119kopis\u00f3w zawieraj\u0105cych \u201eobrazkowy\u201d skr\u00f3t wyk\u0142adu scen ze Starego i Nowego Testamentu. By\u0142 to swego rodzaju \u201ekr\u00f3tki kurs\u201d teologii, jednak\u017ce z pewno\u015bci\u0105 niedost\u0119pny dla – jak usi\u0142uje nam wm\u00f3wi\u0107 www.sciaga.pl – ubogich tj. ludzi niedokszta\u0142conych – analfabet\u00f3w.<\/em><\/p>\r\n

Jacek Kowalski<\/strong><\/em> – historyk sztuki, poeta i pie\u015bniarz, profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mi\u0142o\u015bnik kultury staropolskiej.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"A ju\u017c my\u015bla\u0142em, \u017ce wieki \u015brednie przesta\u0142y by\u0107 ch\u0142opcem do bicia. Przecie\u017c panuje moda na rycerzy, na Grunwald, nawet na Koron\u0119 kr\u00f3l\u00f3w\u2026 Ale stereotyp wygrywa. Wci\u0105\u017c s\u0142ycha\u0107, na przyk\u0142ad, o rzekomo g\u0142oszonej w\u00f3wczas przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 p\u0142asko\u015bci ziemi. T\u0119 bzdur\u0119 powtarza nawet profesor filozofii, kt\u00f3ra – kto jak kto! – powinna wiedze\u0107, \u017ce w \u015bredniowieczu nauczano, […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[196],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107138"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=107138"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/107138\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=107138"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=107138"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=107138"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}