{"id":10305,"date":"2009-06-13T12:23:46","date_gmt":"2009-06-13T17:23:46","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=10305"},"modified":"2009-06-13T12:23:46","modified_gmt":"2009-06-13T17:23:46","slug":"socjalistyczne-projekty-architektoniczne-iii-rzeszy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=10305","title":{"rendered":"Socjalistyczne projekty architektoniczne III Rzeszy"},"content":{"rendered":"

Jak wygl\u0105da\u0142yby polskie miasta, gdyby Hitler wygra\u0142 wojn\u0119? Jako pierwsi informujemy o odnalezionym w\u0142a\u015bnie faszystowskim planie budowy nowych Tych\u00f3w.<\/span><\/strong><\/p>\r\n\r\n

Jest rok 1940. Trzecia Rzesza mo\u017ce jeszcze upaja\u0107 si\u0119 swymi militarnymi sukcesami. Hitlerowscy plani\u015bci my\u015bl\u0105 ju\u017c, jak zagospodarowa\u0107 zdobyte tereny. Ich oczy kieruj\u0105 si\u0119 na G\u00f3rny \u015al\u0105sk. Chc\u0105 na nim zbudowa\u0107 co\u015b w rodzaju drugiego Zag\u0142\u0119bia Ruhry. By tego dokona\u0107, trzeba jednak rozwi\u0105za\u0107 powa\u017cny problem. Ot\u00f3\u017c gwa\u0142towny rozw\u00f3j \u015bl\u0105skiego przemys\u0142u w XIX w. sprawi\u0142, \u017ce wok\u00f3\u0142 zak\u0142ad\u00f3w do\u015b\u0107 chaotycznie powstawa\u0142y osiedla robotnicze. Z czasem musia\u0142o to spowodowa\u0107 konflikt, polegaj\u0105cy na tym, \u017ce z jednej strony ludziom \u017ale mieszka\u0142o si\u0119 w cieniu komin\u00f3w, z drugiej za\u015b hutom i kopalniom brakowa\u0142o miejsca do rozwoju.<\/p>\r\n\r\n

Lekiem na ten stan mia\u0142a by\u0107 deglomeracja, czyli budowa nowych miast-sypialni na obrze\u017cach przemys\u0142owego tr\u00f3jk\u0105ta Gliwice-Bytom-Mys\u0142owice. Nazi\u015bci postanowili zbudowa\u0107 cztery takie miasta: Tychy na po\u0142udniu, Pyskowice na zachodzie, Tarnowskie G\u00f3ry na p\u00f3\u0142nocy i – od strony wschodniej – miasto b\u0119d\u0105ce po\u0142\u0105czeniem B\u0119dzina i Sosnowca. – O tych planach wiedzia\u0142em ju\u017c 20 lat temu – m\u00f3wi prof. Ryszard Kaczmarek z Uniwersytetu \u015al\u0105skiego. Dodaje jednak, \u017ce dopiero niedawno w Archiwum Pa\u0144stwowym w Katowicach odnalaz\u0142 datowany na 1941 rok niemiecki plan urbanistyczny budowy nowych Tych\u00f3w. W tym samym archiwum znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce trzystronicowy opis tego planu, podpisany nazwiskiem: Froese.<\/p>\r\n\r\n

Por\u00f3wnajmy te plany<\/strong>
\r\n Siadamy przy jednym stole z prof. Kaczmarkiem i ze Stanis\u0142awem Niemczykiem – znakomitym architektem, a zarazem wieloletnim mieszka\u0144cem Tych\u00f3w. Odnalezion\u0105 przez profesora niemieck\u0105 map\u0119 planistyczn\u0105, skopiowan\u0105 na przezroczyst\u0105 kalk\u0119, nak\u0142adamy na sporz\u0105dzon\u0105 w tej samej skali wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 map\u0119 Tych\u00f3w – miasta zbudowanego po wojnie jako wzorcowe miasto socjalizmu. Podobie\u0144stwo jest do\u015b\u0107 wyra\u017ane: dzisiejsze osiedla zajmuj\u0105 mniej wi\u0119cej te same tereny, kt\u00f3re przeznaczy\u0142 pod zabudow\u0119 niemiecki planista. Bardzo wi\u0119c mo\u017cliwe, \u017ce Hanna i Kazimierz Wejchertowie, polscy urbani\u015bci, kt\u00f3rzy stworzyli koncepcj\u0119 dzisiejszych Tych\u00f3w, znali prac\u0119 Froesego. Tym bardziej \u017ce na odnalezionej przez prof. Kaczmarka mapie wida\u0107 piecz\u0105tki Miastoprojektu Po\u0142udnie i Wojew\u00f3dzkiej Komisji Planowania Gospodarczego Prezydium Wojew\u00f3dzkiej Rady Narodowej w Katowicach, czyli instytucji, kt\u00f3re mog\u0142y mie\u0107 wp\u0142yw na dzisiejszy kszta\u0142t Tych\u00f3w. A mo\u017ce po prostu sam uk\u0142ad terenu sugerowa\u0142 takie, a nie inne w\u0142a\u015bnie rozwi\u0105zania.<\/p>\r\n\r\n

\u201ePrawie\u201d robi r\u00f3\u017cnic\u0119<\/strong>
\r\n – Prosz\u0119 jednak spojrze\u0107 na tory kolejowe – zwraca uwag\u0119 in\u017c. Niemczyk. Linia, kt\u00f3ra dzi\u015b przecina sam \u015brodek miasta i biegnie w szerokim na 100 metr\u00f3w sztucznym w\u0105wozie, na niemieckich planach by\u0142a poprowadzona inaczej. Przebiega\u0142a poza \u015br\u00f3dmie\u015bciem, obejmowa\u0142a nowe Tychy od zachodu i po\u0142udnia. Tam te\u017c, na po\u0142udniu, wyznaczone by\u0142o miejsce na dworzec kolejowy. Ta drobna z pozoru korekta mia\u0142a kolosalne znaczenie. – Tory, kt\u00f3re zosta\u0142y zbudowane po wojnie, odci\u0119\u0142y po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 miasta i sprawi\u0142y, \u017ce nie mog\u0142o si\u0119 ono swobodnie rozwija\u0107 w tym kierunku. W dodatku nowa cz\u0119\u015b\u0107 powsta\u0142a w zupe\u0142nym oderwaniu od starych Tych\u00f3w. W efekcie miasto do dzi\u015b nie ma prawdziwego centrum, czyli przestrzeni publicznej, w kt\u00f3rej ludzie z ca\u0142ego miasta chcieliby si\u0119 spotyka\u0107 – m\u00f3wi in\u017c. Niemczyk. Nie ma on w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce faszystowskie Tychy by\u0142yby tworem nieprzyjaznym cz\u0142owiekowi, bo naznaczonym totalitarn\u0105 ideologi\u0105. A jednak niemiecki projekt uwa\u017ca za bardziej naturalny, lepszy ni\u017c ten, kt\u00f3ry po wojnie zrealizowali Polacy. – Te plany powinno si\u0119 dzi\u015b pokazywa\u0107 studentom urbanistyki, \u017ceby wiedzieli, jak pozornie niewielka zmiana mo\u017ce mie\u0107 pot\u0119\u017cne konsekwencje – dodaje tyski architekt.<\/p>\r\n\r\n

Winni s\u0105 Wejchertowie?<\/strong>
\r\n Niekoniecznie. In\u017c. Niemczyk przypomina, \u017ce gdy przed laty uczestniczy\u0142 w opracowaniu historii budowy Tych\u00f3w, w jego r\u0119ce wpad\u0142 urywek prasowy z lat 50. Wynika\u0142o z niego, \u017ce \u00f3wczesny komunistyczny przyw\u00f3dca Boles\u0142aw Bierut podczas posiedzenia Komitetu Centralnego PZPR wprowadzi\u0142 do projektu Tych\u00f3w istotne zmiany. Jakie? Tego nie wiadomo. Ale – jak m\u00f3wi prof. Kaczmarek – w\u015br\u00f3d tyszan kr\u0105\u017cy\u0142a pog\u0142o-, \u017ce to Bierut kaza\u0142 przeci\u0105\u0107 miasto torami i zbudowa\u0107 przy nich stacje, by tyscy robotnicy mieli bli\u017cej do poci\u0105g\u00f3w wo\u017c\u0105cych ich do pracy. Plotka ta mo\u017ce by\u0107 prawdziwa, bo b\u0142\u0105d wydaje si\u0119 dzi\u015b zbyt oczywisty, by przypisywa\u0107 go wykszta\u0142conym urbanistom. A ponadto kto\u015b, kto zdecydowa\u0142 o takim, a nie innym przebiegu torowiska, przyj\u0105\u0142 rozwi\u0105zanie najdro\u017csze i niezwykle pracoch\u0142onne,
\r\n wymagaj\u0105ce wykopania pot\u0119\u017cnego jaru, a miejscami nawet wyrycia go w litej skale!<\/p>\r\n\r\n

Lotnisko i autostrada<\/strong>
\r\n Niemieckie projekty zak\u0142ada\u0142y te\u017c budow\u0119 mi\u0119dzynarodowego lotniska w Bojszowach Nowych. Dla ta\u0144szego transportu \u015bl\u0105skiego w\u0119gla planowano przekopa\u0107 kana\u0142 Odra-Wis\u0142a, kt\u00f3ry mi\u0119dzy Katowicami i Tychami mia\u0142 przebiega\u0107 w dolinie rzeczki Mlecznej. Wzd\u0142u\u017c tego kana\u0142u poprowadzono tak\u017ce linie autostrady wsch\u00f3d-zach\u00f3d, odpowiedniczki dzisiejszej autostrady A4. Inne dokumenty wskazuj\u0105, \u017ce Niemcy szukali lokalizacji pod budow\u0119 nowej stolicy prowincji \u015bl\u0105skiej. W\u015br\u00f3d mo\u017cliwych rozwi\u0105za\u0144 proponowano G\u00f3r\u0119 \u015awi\u0119tej Anny, Rudy Raciborskie, Racib\u00f3rz, Bohumin i Gliwice, cho\u0107 niewykluczone, \u017ce tak\u0105 funkcj\u0119 mog\u0142yby tak\u017ce spe\u0142nia\u0107 Tychy. Ostatecznie jednak, pod wp\u0142ywem problem\u00f3w militarnych, Hitler nakaza\u0142 wstrzymanie wszelkich prac planistycznych na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. Ostatnie wzmianki na ten temat pochodz\u0105 z 1942 r.<\/p>\r\n\r\n

Deutsche Stadt Warschau<\/strong>
\r\n Nazistowskie projekty, dotycz\u0105ce Tych\u00f3w, nie s\u0105 jedynymi znanymi planami Niemc\u00f3w wzgl\u0119dem polskich miast. Znany jest te\u017c niemiecki plan przebudowy Warszawy. Nazywa si\u0119 go planem Pabsta – od nazwiska hitlerowskiego naczelnego architekta Warszawy, a wcze\u015bniej kierownika Urz\u0119du Budownictwa Rzeszy Friedricha Pabsta. Pierwsza wersja planu, kt\u00f3rego rzeczywistymi autorami byli niemieccy architekci Hubert Gross i Otto Nurnberger, powsta\u0142a ju\u017c w 1940 roku. Projekt ten zak\u0142ada\u0142 zburzenie zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci zabudowy Warszawy.<\/p>\r\n\r\n

W miejscu Zamku Kr\u00f3lewskiego mia\u0142a powsta\u0107 Hala Ludowa (Parteivolkshalle), w miejscu kolumny Zygmunta mia\u0142a stan\u0105\u0107 statua Germanii. Wszystko to w monumentalnym stylu nazistowskiej architektury, stworzonej przez Alberta Speera. Krakowskie Przedmie\u015bcie mia\u0142o si\u0119 nazywa\u0107 Siegestrasse, a Aleje Jerozolimskie – Bahnhofstrasse. Plac Pi\u0142sudskiego przy Pa\u0142acu Saskim zosta\u0142by zamieniony na Adolf Hitler Platz, a Belweder by\u0142by rezydencj\u0105 wodza tysi\u0105cletniej Rzeszy. Miasto, kt\u00f3re przed wojn\u0105 liczy\u0142o 1,3 mln obywateli, mia\u0142o, wed\u0142ug nazist\u00f3w, liczy\u0107 oko\u0142o 130 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Mia\u0142 to by\u0107 ogromny w\u0119ze\u0142 komunikacyjny, o\u015brodek przemys\u0142u zbrojeniowego oraz miejsce zamieszkania 40-tysi\u0119cznej niemieckiej elity i grupy politycznej, zarz\u0105dzaj\u0105cej terenami wschodnimi, podbitymi przez III Rzesz\u0119. Na Pradze mia\u0142 si\u0119 znajdowa\u0107 ob\u00f3z dla polskich niewolnik\u00f3w, kt\u00f3rych – wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych informacji – mia\u0142o by\u0107 30 albo 80 tys.<\/p>\r\n\r\n

Tr\u00f3jmiasto na \u015al\u0105sku<\/strong>
\r\n Faszystowskie zmiany urbanistyczne w Krakowie by\u0142y nieznaczne. Hitlerowcy zbudowali nowe osiedla mieszkaniowe w dzielnicach przeznaczonych dla Niemc\u00f3w w rejonie ul. Kr\u00f3lewskiej. Wyburzono budynki pod Wawelem, pomniki, przebudowano cz\u0119\u015b\u0107 budynk\u00f3w w \u015br\u00f3dmie\u015bciu. Eksterminacja \u017byd\u00f3w oznacza\u0142a te\u017c zniszczenie Kazimierza. Warto te\u017c wspomnie\u0107 o wcze\u015bniejszym pomy\u015ble po\u0142\u0105czenia trzech miast, le\u017c\u0105cych w\u00f3wczas w granicach Niemiec: Gliwic, Zabrza i Bytomia. Mia\u0142o to by\u0107 jedno wielkie miasto, zbudowane wed\u0142ug koncepcji miasta idealnego, sformu\u0142owanej przez niemieckiego architekta Brunona Tauta. \u201eU\u017cyteczno\u015b\u0107 jest podstawowym prawem estetyki\u201d – twierdzi\u0142 Taut, nale\u017c\u0105cy do g\u0142\u00f3wnych przedstawicieli funkcjonalizmu w architekturze. Wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144, \u015bcis\u0142e centrum nowego tr\u00f3jmiasta – tak zwana korona – mia\u0142o si\u0119 znajdowa\u0107 na terenie obecnego \u015br\u00f3dmie\u015bcia Zabrza, naprzeciwko dworca kolejowego. Do administracyjnego po\u0142\u0105czenia trzech \u015bl\u0105skich miast nigdy jednak nie dosz\u0142o. Nie zbudowano ani jednego budynku, kt\u00f3ry mie\u015bci\u0142by si\u0119 w koncepcji opublikowanej po raz pierwszy w 1926 roku. Na przeszkodzie stan\u0119\u0142y lokalne ambicje i spory o pieni\u0105dze. Koncepcja ostatecznie upad\u0142a po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy.<\/p>\r\n\r\n

Jaros\u0142aw Duda\u0142a<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Jak wygl\u0105da\u0142yby polskie miasta, gdyby Hitler wygra\u0142 wojn\u0119? Jako pierwsi informujemy o odnalezionym w\u0142a\u015bnie faszystowskim planie budowy nowych Tych\u00f3w. Jest rok 1940. Trzecia Rzesza mo\u017ce jeszcze upaja\u0107 si\u0119 swymi militarnymi sukcesami. Hitlerowscy plani\u015bci my\u015bl\u0105 ju\u017c, jak zagospodarowa\u0107 zdobyte tereny. Ich oczy kieruj\u0105 si\u0119 na G\u00f3rny \u015al\u0105sk. Chc\u0105 na nim zbudowa\u0107 co\u015b w rodzaju drugiego Zag\u0142\u0119bia […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[65,102,59],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10305"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10305"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10305\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10305"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10305"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10305"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}