{"id":102897,"date":"2018-07-23T10:49:08","date_gmt":"2018-07-23T14:49:08","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=102897"},"modified":"2018-07-23T10:49:08","modified_gmt":"2018-07-23T14:49:08","slug":"targowica-czyli-jak-upadala-rzeczpospolita-czy-historia-wlasnie-sie-powtarza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=102897","title":{"rendered":"Targowica \u2013 czyli jak upada\u0142a Rzeczpospolita. Czy historia w\u0142a\u015bnie si\u0119 powtarza?"},"content":{"rendered":"

Na pocz\u0105tku by\u0142a zdrada i k\u0142amstwo. Rosyjskich jurgieltnik\u00f3w by\u0142o w Rzeczypospolitej od dawna wielu. To nie tylko specjalno\u015b\u0107 czas\u00f3w stanis\u0142awowskich. \u201ePartia rosyjska\u201d w Polsce ros\u0142a dzi\u0119ki rublom ju\u017c od czas\u00f3w saskich. Nowo\u015b\u0107 polega\u0142a na skali zjawiska.  Przecie\u017c na li\u015bcie p\u0142ac rosyjskiego ambasadora w Warszawie byli nie tylko rozmaici senatorowie i pos\u0142owie, ale sam kr\u00f3l – Stanis\u0142aw August Poniatowski, kt\u00f3ry do ko\u0144ca swojego panowania – o czym \u015bwiadczy jego korespondencja – dr\u017ca\u0142 o sta\u0142y dop\u0142yw \u201edotacji\u201d z Petersburga.<\/strong><\/p>\r\n

 \"Targowica<\/strong><\/p>\r\n

Targowica. Wieszanie zdrajc\u00f3w Polski<\/em><\/p>\r\n

Ikon\u0105 zdrady sta\u0142a si\u0119 jednak od czas\u00f3w Targowicy zdradziecka tr\u00f3jka: Szcz\u0119sny Potocki, Seweryn Rzewuski i Ksawery Branicki. K\u0142amstwo za\u015b dotyczy\u0142o ju\u017c samej nazwy konfederacji. Jej zawi\u0105zanie zosta\u0142o antydatowane na dzie\u0144 14 maja 1792 roku, a dla stworzenie wra\u017cenia, \u017ce tw\u00f3rcy konfederacji dzia\u0142ali na obszarze Rzeczypospolitej, na fikcyjne miejsce jej og\u0142oszenia wybrano Targowic\u0119 – pograniczne miasteczko w wojew\u00f3dztwie kijowskim. W rzeczywisto\u015bci tr\u00f3jka zdrajc\u00f3w zawi\u0105za\u0142a konfederacj\u0119 na  rzecz \u201eobrony zagro\u017conej wolno\u015bci\u201d w Petersburgu 17 kwietnia 1792 roku.<\/p>\r\n

Czytaj\u0105c korespondencj\u0119 targowiczan nie spos\u00f3b zadawa\u0107 sobie pytania – jak\u017ce cz\u0119sto stawianego w naszych dziejach w kolejnych latach – ile w tym wszystkim by\u0142o g\u0142upoty, a ile agentury, ile wys\u0142ugiwania si\u0119 obcym mocarstwom, a ile chorych, kr\u00f3tkowzrocznych konsyderacji politycznych. Chocia\u017cby w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce zapraszaj\u0105c obce mocarstwo do agresji przeciw w\u0142asnej ojczy\u017anie, i to w dodatku agresora rz\u0105dz\u0105cego si\u0119 czystym absolutyzmem, umacniamy nasz\u0105 rodzim\u0105, polsk\u0105 wolno\u015b\u0107. Szcz\u0119sny Potocki wyja\u015bnia\u0142 przecie\u017c faworytowi Katarzyny II Potiomkinowi swoje intencje w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u201eStracili\u015bmy wolno\u015b\u0107. Nasi s\u0105siedzi wkr\u00f3tce utrac\u0105 spok\u00f3j. Jest wi\u0119c w interesie ich i naszym z\u0142ama\u0107 fataln\u0105 Konstytucj\u0119 narzucon\u0105 przez kr\u00f3la, przywr\u00f3ci\u0107 republik\u0119 i nada\u0107 jej form\u0119 trwa\u0142\u0105\u201d. Tak wi\u0119c dla tych \u201epatriot\u00f3w wolno\u015bci\u201d spod targowickiego znaku gwarantem swob\u00f3d by\u0142 bagnet rosyjskiego so\u0142data.<\/p>\r\n

Pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy przy tym, \u017ce owa mieszanka g\u0142upoty, zdrady i zak\u0142amania, kt\u00f3ra z tak\u0105 moc\u0105 ujawni\u0142a si\u0119 w Targowicy, nie ogranicza\u0142a si\u0119 bynajmniej do ich inicjator\u00f3w, kt\u00f3rzy pojechali szuka\u0107 nad New\u0105 krynicy polskich wolno\u015bci. A c\u00f3\u017c powiedzie\u0107 o Szymonie Kossakowskim, przyw\u00f3dcy Targowicy na Litwie, samozwa\u0144czym hetmanie \u201ez woli narodu\u201d, a przed laty aktywnym uczestniku konfederacji barskiej? Tak\u0105 drog\u0119 – od Baru do Targowicy – przeszed\u0142 nie on jedyny.<\/p>\r\n

Obok zdrady, k\u0142amstwa i g\u0142upoty ci\u0105gnie si\u0119 za Targowic\u0105 r\u00f3wnie ob\u0142\u0119dny \u201erealizm mniejszego z\u0142a\u201d. Tym wzgl\u0119dem kieruj\u0105c si\u0119, w dniu 23 lipca 1792 roku Stra\u017c Praw (czyli rz\u0105d polski ustanowiony na mocy Konstytucji 3 Maja) rekomendowa\u0142a kr\u00f3lowi Stanis\u0142awowi Augustowi Poniatowskiemu akces do Targowicy, z nadziej\u0105, \u017ce w ten spos\u00f3b wybieraj\u0105c \u201emniejsze z\u0142o\u201d – czyli z\u0142amanie uroczystej przysi\u0119gi \u201ew imi\u0119 Tr\u00f3jcy Przenaj\u015bwi\u0119tszej\u201d na wierno\u015b\u0107 Ustawie Rz\u0105dowej, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3l z\u0142o\u017cy\u0142 w archikatedrze rok wcze\u015bniej – uda si\u0119 unikn\u0105\u0107 z\u0142a wi\u0119kszego czyli ca\u0142kowitego obalenia dzie\u0142a Sejmu Czteroletniego. W\u015br\u00f3d doradzaj\u0105cych kr\u00f3lowi takie zachowanie nale\u017ca\u0142 m. in. Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj, jeden z przyw\u00f3dc\u00f3w \u201estronnictwa patriot\u00f3w\u201d podczas Sejmu Wielkiego, a w 1792 roku pe\u0142ni\u0105cy urz\u0105d podkanclerzego.<\/p>\r\n

Krzywoprzysi\u0119stwo mia\u0142o nie tylko umo\u017cliwi\u0107 uratowanie przynajmniej cz\u0119\u015bci reformatorskiego ustawodawstwa z lat 1788 – 1792, ale poprzez szybkie poddanie si\u0119 Rosji \u201ereali\u015bci mniejszego z\u0142a\u201d liczyli, \u017ce w ten spos\u00f3b zapobiegn\u0105 wkroczeniu na terytorium Polski wojsk pruskich. Nie zapobiegli ani jednemu ani drugiemu. Kr\u00f3tko po swoim przyst\u0105pieniu do Targowicy (co sta\u0142o si\u0119 24 lipca 1792) i og\u0142oszeniu wstrzymania walk z wojskami rosyjskimi, kr\u00f3l Stanis\u0142aw August Poniatowski nie mia\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce \u201eg\u0142\u0119boko przemy\u015blanym zamiarem imperatorowej jest nas upodli\u0107, os\u0142abi\u0107 i og\u0142upi\u0107 oraz odizolowa\u0107 od wszystkich innych narod\u00f3w, popsu\u0107 armi\u0119, monet\u0119 i edukacj\u0119, przywr\u00f3ci\u0107 dawne przes\u0105dy sarmackie, jak liberum veto i absurdalny rozdzia\u0142 Litwy od Korony, a nawet wprowadzi\u0107 nowy rozdzia\u0142 mi\u0119dzy Wielkopolsk\u0105 a Ma\u0142opolsk\u0105\u201d.<\/p>\r\n

Je\u015bli za upatrywaniem przez targowiczan w despotycznie rz\u0105dzonej Rosji gwarancji szlacheckich wolno\u015bci sta\u0142a g\u0142upota przemieszana w nier\u00f3wnych proporcjach z agentur\u0105 i zak\u0142amaniem, to w\u0142a\u015bciwie podobne zjawisko dostrzec mo\u017cna w stanowisku \u201epatriot\u00f3w-reformator\u00f3w\u201d wobec Prus. Wyrazem skrajnej naiwno\u015bci, dobrze utrwalonej otrzymywanym z Berlina jurgieltem (vide: Ignacy Potocki), by\u0142o przeforsowanie przez nich w 1790 roku zawarcie sojuszu obronnego z Prusami. Przy tej okazji czo\u0142owe postaci stronnictwa reformatorskiego prze\u015bciga\u0142y si\u0119 w sk\u0142adaniu coraz bardziej czo\u0142obitnych \u201eberli\u0144skich ho\u0142d\u00f3w\u201d. Nie kto inny jak Hugo Ko\u0142\u0142\u0105taj pisa\u0142 z okazji zawarcia \u201eprzymierza pruskiego\u201d o nie\u017cyj\u0105cym ju\u017c kr\u00f3lu Prus Fryderyku II – inicjatorze I rozbioru Polski i zadeklarowanym wrogu wszystkiego, co polskie – jako o \u201edziedzicu krwi jagiello\u0144skiej\u201d, niemal pobratymcy Polak\u00f3w.<\/p>\r\n

Poszukiwanie gwarancji dla polskich wolno\u015bci w Berlinie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 podobnie jak ich szukanie w Petersburgu. Kr\u00f3tko po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja pruski minister spraw zagranicznych F. Hertzberg pisa\u0142: \u201ePolacy zadali \u015bmiertelny cios monarchii pruskiej, wprowadzaj\u0105c dziedziczno\u015b\u0107 tronu i konstytucj\u0119 lepsz\u0105 od angielskiej. S\u0105dz\u0119, \u017ce Polska pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej odbierze nam Prusy Zachodnie [Pomorze Gda\u0144skie], a by\u0107 mo\u017ce i Wschodnie. W jaki spos\u00f3b broni\u0107 naszego pa\u0144stwa, otwartego od K\u0142ajpedy po Cieszyn, przeciw narodowi licznemu i dobrze rz\u0105dzonemu?\u201d.<\/p>\r\n

W tej sytuacji \u201erealizm mniejszego z\u0142a\u201d ze swoimi instrumentami w postaci krzywoprzysi\u0119stwa i kapitulanctwa wobec Rosji nie mia\u0142 \u017cadnych szans na powstrzymanie berli\u0144skich polityk\u00f3w od pochwycenia okazji do zlikwidowania raz na zawsze koszmaru Polski dobrze rz\u0105dzonej. W sierpniu 1792 roku po wcze\u015bniejszym porozumieniu z Rosj\u0105 wojska naszych pruskich \u201esojusznik\u00f3w\u201d zaj\u0119\u0142y Wielkopolsk\u0119, kt\u00f3ra przypad\u0142a im w II rozbiorze, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 faktem w 1793 roku.<\/p>\r\n

Targowica to tak\u017ce bierno\u015b\u0107 zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci \u201enarodu szlacheckiego\u201d. Chocia\u017c nie spe\u0142ni\u0142y si\u0119 nadzieje tw\u00f3rc\u00f3w zdradzieckiej konfederacji na pozyskanie masowego poparcia, a je\u017celi pojawia\u0142o si\u0119, to ogranicza\u0142o si\u0119 b\u0105d\u017a do politycznej klienteli czo\u0142owych targowiczan, b\u0105d\u017a by\u0142o wynikiem perswazyjnej si\u0142y wkraczaj\u0105cych \u201esojuszniczych\u201d wojsk rosyjskich. Z drugiej jednak strony te same masy szlacheckie, kt\u00f3re na prze\u0142omie 1791\/ 1792 w zdecydowanej wi\u0119kszo\u015bci ratyfikowa\u0142y na swoich sejmikach Ustaw\u0119 Rz\u0105dow\u0105, latem 1792 roku wobec jej obalania zachowa\u0142y si\u0119 ca\u0142kowicie biernie. Charakter chowania g\u0142owy w piasek mia\u0142a r\u00f3wnie\u017c decyzja Sejmu Wielkiego z 29 maja 1792 roku o zawieszeniu swoich obrad.<\/p>\r\n

Targowica to wreszcie moralne upodlenie, przede wszystkim ich tw\u00f3rc\u00f3w i zwolennik\u00f3w. Jak pisa\u0142 W\u0142adys\u0142aw Konopczy\u0144ski: \u201emagnaci wnie\u015bli tu: Branicki – warcholstwo i zaprza\u0144stwo, Potocki – pych\u0119 i prywat\u0119, Rzewuski – zgubne instynkty i przes\u0105dy polityczno-spo\u0142eczne\u201d. Byli te\u017c \u201ezwykli szulerzy\u201d w rodzaju Antoniego Pu\u0142askiego czy Stanis\u0142awa Bieli\u0144skiego. Nie wystarczy\u0142o zaprosi\u0107 Rosj\u0119 do zlikwidowania \u201ezuchwa\u0142ej zbrodni\u201d 3 Maja. Caryca wymaga\u0142a opr\u00f3cz zak\u0142amanie szczeg\u00f3lniejszego upodlenia si\u0119 zdrajc\u00f3w. 14 listopada 1792 roku przyw\u00f3dcy Targowicy dzi\u0119kowali carycy – \u201ewybawicielce\u201d w Petersburgu za wybawienie Polski od \u201ewieczystych kajdan\u201d.<\/p>\r\n

Jedynie realistyczn\u0105 okaza\u0142a si\u0119 w tej sytuacji droga honoru i przyzwoito\u015bci. Droga, kt\u00f3r\u0105 wybra\u0142 ksi\u0105\u017c\u0119 J\u00f3zef Poniatowski wraz z innymi oficerami sk\u0142adaj\u0105cy dymisj\u0119 na wie\u015b\u0107 o akcesie kr\u00f3la do konfederacji zdrajc\u00f3w. Albo jak post\u0119powanie tych zapomnianych Rejtan\u00f3w, pos\u0142\u00f3w sejmu grodzie\u0144skiego z 1793 roku, kt\u00f3rzy mimo rosyjskich armat wycelowanych w miejsce obrad sejmu, gwa\u0142townie protestowali (jeden z nich wypi\u0142 nawet inkaust, kt\u00f3rym miano podpisywa\u0107 ratyfikacj\u0119 II rozbioru) przeciw kolejnemu podzia\u0142owi Ojczyzny.<\/p>\r\n

Jak ju\u017c na wst\u0119pie tego tekstu zaznaczono, Targowica to w dziejach zdrady w Polsce przyk\u0142ad najbardziej znany, ale bynajmniej nie jedyny. Sprzedawczyk\u00f3w nie brakowa\u0142o wcze\u015bniej, pojawiali si\u0119 tak\u017ce w kolejnych wiekach. Przy czym mechanizm zdrady by\u0142 analogiczny do tego z 1792 roku czyli zaprza\u0144stwa wspartego na k\u0142amstwie. Jak w przypadku powo\u0142anego przez Stalina w Moskwie w 1944 roku PKWN, kt\u00f3ry w oficjalnej wersji powsta\u0142 w Che\u0142mie – \u201epierwszym wyzwolonym polskim mie\u015bcie\u201d. S\u0142ynny manifest PKWN, wg oficjalnej wersji opublikowany po raz pierwszy w tym mie\u015bcie, zosta\u0142 dowieziony tam sowieckimi samolotami, bo zosta\u0142 wydrukowany w Moskwie. Nawet miesi\u0105c zdrady by\u0142 ten sam – lipiec. W lipcu 1792 kr\u00f3l przyst\u0105pi\u0142 do Targowicy i nakaza\u0142 kapitulacj\u0119 polskiemu wojsku, w lipcu 1944 roku Stalin instalowa\u0142 w Che\u0142mie a potem w Lublinie w\u0142odarzy \u201ePolski Ludowej\u201d.<\/p>\r\n

Grzegorz Kucharczyk<\/strong><\/em><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Na pocz\u0105tku by\u0142a zdrada i k\u0142amstwo. Rosyjskich jurgieltnik\u00f3w by\u0142o w Rzeczypospolitej od dawna wielu. To nie tylko specjalno\u015b\u0107 czas\u00f3w stanis\u0142awowskich. \u201ePartia rosyjska\u201d w Polsce ros\u0142a dzi\u0119ki rublom ju\u017c od czas\u00f3w saskich. Nowo\u015b\u0107 polega\u0142a na skali zjawiska.  Przecie\u017c na li\u015bcie p\u0142ac rosyjskiego ambasadora w Warszawie byli nie tylko rozmaici senatorowie i pos\u0142owie, ale sam kr\u00f3l – […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[9],"tags":[65,195,98],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/102897"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=102897"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/102897\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=102897"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=102897"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=102897"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}