{"id":100938,"date":"2018-04-05T14:54:32","date_gmt":"2018-04-05T18:54:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.bibula.com\/?p=100938"},"modified":"2018-04-05T14:54:32","modified_gmt":"2018-04-05T18:54:32","slug":"religia-holocaustu-a-historia-tomasz-gabis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.bibula.com\/?p=100938","title":{"rendered":"Religia \u201eHolocaustu” a historia – Tomasz Gabi\u015b<\/em>"},"content":{"rendered":"

Poni\u017cszy tekst zosta\u0142 napisany w latach 1998-1999  i  rozwija w\u0105tki   zawarte  artyku\u0142ach:  Tomasz Gabi\u015b Religia \u201eHolocaustu\u201d (cz\u0119\u015b\u0107 I), \u201eSta\u0144czyk. Pismo konserwatyst\u00f3w i libera\u0142\u00f3w\u201d nr 29 (1996), ten\u017ce, Religia \u201eHolocaustu\u201d (cz\u0119\u015b\u0107 II), \u201eSta\u0144czyk. Pismo konserwatyst\u00f3w i libera\u0142\u00f3w\u201d nr 30 (1997).<\/em><\/strong><\/p>\r\n

K<\/strong>a\u017cde wydarzenie historyczne jest r\u00f3wnocze\u015bnie wyj\u0105tkowe, jednorazowe, unikalne, odmienne od wszystkich pozosta\u0142ych a jednocze\u015bnie jest podobne do innych, daje si\u0119 z nimi por\u00f3wnywa\u0107, jest zawsze powt\u00f3rzeniem czego\u015b co ju\u017c by\u0142o i co mo\u017ce si\u0119 zdarzy\u0107. Je\u015bli jakie\u015b wydarzenie historyczne uznane zostaje za absolutnie wyj\u0105tkowe, za co\u015b, co nie jest por\u00f3wnywalne z innymi wydarzeniami, w\u00f3wczas przestaje by\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 ludzkiej historii i przeniesione zostaje w sfer\u0119 \u201emityczn\u0105\u201d. Tak w\u0142a\u015bnie sta\u0142o si\u0119 z \u201eHolocaustem\u201d. Przytoczmy gar\u015b\u0107 cytat\u00f3w: \u201eZapewniam Ci\u0119, \u017ce trudno znale\u017a\u0107 w historii przyk\u0142ad mordu podobnego do Holocaustu. Nigdy dot\u0105d nie mordowano ca\u0142ego narodu (\u2026) Holocaust by\u0142 pierwszym tego typu do\u015bwiadczeniem w historii ludzko\u015bci\u201d (prof.Israel Gutman, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 22 IV 1993); \u201eShoah czyli z\u0142a absolutnego sfilmowa\u0107 si\u0119 nie da. Zag\u0142ady sfilmowa\u0107 nikt nie potrafi. Shoah zajmuje centralne miejsce w historii XX wieku\u201d (Leopold Unger, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 14 III 1994); \u201eShoah – Holocaust jest zjawiskiem, wydarzeniem sui generis. Nigdy w sferze ideowo-politycznej i moralno-religijnej Europy nie zrodzi\u0142a si\u0119 niesamowita my\u015bl, \u017ce usuni\u0119cie i zniszczenie okre\u015blonego narodu lub rasy toruje drog\u0119 do uzdrowienia i zbawienia \u015bwiata. W \u017cadnym z pa\u0144stw nigdy nie zapad\u0142a decyzja o totalnym u\u015bmierceniu narodu i nie zosta\u0142 stworzony aparat administracyjny i zbrojny, kt\u00f3ry \u015bciga\u0142 systematycznie miliony bezbronnych ludzi w krajach kontynentu i mordowa\u0142 ich w ustanowionych w tym celu zak\u0142adach \u015bmierci\u201d (prof. Israel Gutman, \u201ePolityka\u201d 1995 nr 52); \u201eTylko diabe\u0142 m\u00f3g\u0142 co\u015b takiego wymy\u015bli\u0107, technokratyczny diabe\u0142 w kulminacyjnym punkcie oszala\u0142ej nauki. Uj\u0119cie skazanych, transport, organizacja oboz\u00f3w, selekcja dla zniszczenia: nic nie zosta\u0142o oddane przypadkowi. Nie ma najmniejszego \u015bladu: piekielny proces perfekcyjnej zbrodni. Czym\u015b szczeg\u00f3lnym jest jej perfekcja, jej zakres, jej radykalizm, jej fascynacja okropie\u0144stwem, jej zdolno\u015b\u0107 do wywo\u0142ania nico\u015bci i tego, co niesko\u0144czone. Rasi\u015bci maj\u0105 wszelkie powody ba\u0107 si\u0119 oskar\u017cenia. Idzie o bezprzyk\u0142adny akt zrodzony z nico\u015bci i prowadz\u0105cy donik\u0105d\u201d (Jean Daniel, \u201eLe Nouvel Observateur\u201d, 6 XI 1978); \u201dz niczym niepor\u00f3wnywalna, nie mieszcz\u0105ca si\u0119 w \u017cadnym wymiarze \u015bwiata zbrodnia\u201d (Hilmar Hoffman, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 20 III 1995); \u201eBy\u0142o to przedsi\u0119wzi\u0119cie starannie przygotowane od strony technicznej i technologicznej, zakrojone na niewyobra\u017caln\u0105 skal\u0119 i z niczym niepor\u00f3wnywalne\u201d (ks. Waldemar Chrostowski Rozmowy o dialogu<\/em>, Warszawa 1996, str.60); \u201eHolocaust nie jest po prostu wydarzeniem historycznym\u201d (Byron L.Sherwin, Duchowe dziedzictwo \u017byd\u00f3w polskich<\/em>, Warszawa 1995, str.254); \u201eabsolutnie jednorazowe wydarzenie dotychczasowej historii \u015bwiata, kt\u00f3re nie dopuszcza \u017cadnego por\u00f3wnania z barbarzy\u0144skimi post\u0119pkami, kt\u00f3re w tym samym czasie wydarzy\u0142y si\u0119 nie po niemieckiej stronie\u201d (J\u00fcrgen Thorwaldsen, \u201eDer Spiegel\u201d, 5 II 1979); \u201eHolocaust zaprzecza wszelkim odniesieniom, analogiom\u201d; \u201eSamotno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w pochwyconych w szpony bestii nie ma precedens\u00f3w w historii. By\u0142a ca\u0142kowita. \u015amier\u0107 strzeg\u0142a wszystkich wyj\u015b\u0107\u201d (Elie Wiesel, Pie\u015b\u0144 umar\u0142ych. Opowiadania<\/em>, Wroc\u0142aw 1991, ss. 20, 165); \u201eBezprzyk\u0142adne ludob\u00f3jstwo narodu \u017cydowskiego okre\u015blane mianem Szoah\u201d (ks. bp. Henryk Muszy\u0144ski \u201eDialog chrze\u015bcija\u0144sko-\u017cydowski: perspektywy, propozycje, oczekiwania\u201d [w:] \u017bydzi i chrze\u015bcijanie w dialogu<\/em>, Warszawa 1992, str.76); \u201eBy\u0142 to punkt zwrotny w dziejach ludzko\u015bci, po kt\u00f3rym ju\u017c nic nie mog\u0142o by\u0107 takie, jak, przedtem\u201d; \u201eBy\u0142a to niemo\u017cliwa do por\u00f3wnania z czymkolwiek tragedia \u017cydowska; \u201eFilozoficznie rzecz bior\u0105c to by\u0142o z\u0142o absolutne\u201d (Elie Wiesel, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 27 I 1995);<\/p>\r\n

\u201eLasy Birkenau\u2026Kto wie, czy nie zostan\u0105 kiedy\u015b uznane za najstraszniejsze miejsce na mapie dziej\u00f3w. (\u2026) Mo\u017cna by rzec, \u017ce tu skoncentrowano z\u0142o ca\u0142ego \u015bwiata\u201d (ks. Stanis\u0142aw Ma\u0142kowski, Jerzy Sawicki, W\u0142adys\u0142aw A. Terlecki \u201eGwiazdy i Krzy\u017ce\u201d, \u201eNasza Polska\u201d, 1997 nr 51); \u201eHolocaust to by\u0142 pierwszy i jedyny raz w historii, gdy samo BYCIE sta\u0142o si\u0119 zbrodni\u0105. S\u0105dz\u0119 wi\u0119c, \u017ce by\u0142 unikalny\u201d (Arnold Mostowicz, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 27 I 1995) [1] ; \u201enajwi\u0119ksza zbrodnia pope\u0142niona w historii\u201d (Apel do Narod\u00f3w \u015awiata o Pok\u00f3j i Tolerancj\u0119 , \u201eGazeta Wyborcza\u201d 28 I 1995); \u201eWyb\u00f3r tematu wynika z mojego najg\u0142\u0119bszego prze\u015bwiadczenia, \u017ce w XX wieku, na naszych oczach, na naszej ziemi, sta\u0142o si\u0119 co\u015b unikalnego, wyj\u0105tkowego w historii \u015bwiata\u201d (Barbara Engelking Zag\u0142ada i pami\u0119\u0107. Do\u015bwiadczenie Holocaustu i jego konsekwencje opisane na podstawie relacji autobiograficznych<\/em>, Warszawa 1994, str.7) ; \u201eTak, zmierzch jest szczelin\u0105 mi\u0119dzy \u015bwiatami. A Holocaust – epoka zmierzchu – jest szczelin\u0105 w historii \u015bwiata. Nale\u017cy do innego porz\u0105dku rzeczy, do odmiennej rzeczywisto\u015bci\u201d (Barbara Engelking, Na \u0142\u0105ce z popio\u0142\u00f3w. Ocaleni z Holocaustu<\/em>, Warszawa 1993, str.5); \u201enajpotworniejsza zbrodnia w dziejach\u201d (Arye Carmon \u201eThe Annals\u201d, lipiec 1980 – cyt. za: Henryk Grynberg, Prawda nieartystyczna<\/em> , Katowice 1990, str.70); \u201eZbrodnia nie maj\u0105ca sobie r\u00f3wnych\u201d (Zygmunt Bauman \u201eHolocaust pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat p\u00f3\u017aniej\u201d [w:] Holocaust z perspektywy p\u00f3\u0142wiecza<\/em>, Warszawa 1993, str.36) ; \u201eHolocaust przewy\u017cszy\u0142 pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem wszystkie wcze\u015bniej przekazane i utrwalone w pami\u0119ci wyobra\u017cenia o z\u0142u; najstraszliwsze z\u0142o w historii ludzko\u015bci\u201d; \u201enajstraszniejsze w dziejach ludob\u00f3jstwo\u201d (Zygmunt Bauman Nowoczesno\u015b\u0107 i Zag\u0142ada<\/em>, Warszawa 1992, ss.213, 244); \u201eMasowa eksterminacja by\u0142a tak niewiarygodna, tak nadzwyczajna, \u017ce musi pozosta\u0107 jednorazowym wydarzeniem. Nie mo\u017ce zaistnie\u0107 por\u00f3wnywalne wydarzenie\u201d[2]; \u201eWydarzenie masowego mordu na narodzie \u017cydowskim ma centralne miejsce w naszym \u017cyciu i w historii \u015bwiata\u201d (Elie Wiesel, \u201eDie Massenvernichtung als literarische Inspiration\u201d [w:] Eugen Kogon und Johann Baptist Metz (Hrsg.), Gott nach Auschwitz. Dimension des Massenmords am j\u00fcdischen Volk<\/em>, Freiburg\/Bresigau 1979, str.23); \u201eTysi\u0105cletnia historia osi\u0105ga kulminacj\u0119 w rzezi 6 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w\u201d; \u201ePunkt centralny proces\u00f3w historycznych\u201d (Lucy S.Dawidowicz \u201eDie Massenvernichtung als historisches Dokument\u201d [w:] Gott nach Auschwitz\u2026, <\/em>.ss. 61,67): \u201eAuschwitz: najg\u0142\u0119bsze dno ludzkiej historii\u201d (\u201eS\u00fcddeutsche Zeitung\u201d, 27 I 1979); \u201eNajwi\u0119ksza moralna ohyda w historii ludzko\u015bci\u201d ; \u201ejednorazowe wydarzenie\u201d; \u201ewydarzenie, kt\u00f3re nigdzie nie znajduje sobie r\u00f3wnych\u201d ; \u201d niepor\u00f3wnywalne wydarzenie\u201d (Robert Mc Afee Brown \u201eDie Massenvernichtung als theologisches Problem\u201d [w:] Gott nach Auschwitz<\/em>\u2026str. 114); \u201eJednorazowo\u015b\u0107 (singularity) mordu 6 milion\u00f3w europejskich \u017byd\u00f3w\u201d; \u201eNigdy przedtem w historii ludzko\u015bci pa\u0144stwo i ruch polityczny nie zamierza\u0142y dokona\u0107 zniszczenia ca\u0142ego narodu\u201d (Lucy Dawidowicz, The Holocaust and the Historians<\/em>, Cambridge, Mass. 1981,ss.14,20); \u201eKa\u017cdy, kto na tej podstawie planuje zorganizowan\u0105 rze\u017a ludzi i uczestniczy w niej, czyni co\u015b, co jest zasadniczo odmienne od wszystkich zbrodni, kt\u00f3re wydarzy\u0142y si\u0119 w przesz\u0142o\u015bci\u201d (Karl Jaspers \u201eThe Criminal State and German Responsibility: A Dialogue\u201d, \u201eCommentary\u201d 1966 nr 41, cyt. za: Lucy Dawidowicz The<\/em> Holocaust and the Historians,<\/em> str.14); \u201eHolocaust by\u0142 natomiast wydarzeniem bez precedensu. We wszystkich aspektach by\u0142 zjawiskiem wyj\u0105tkowym, nie daj\u0105cym si\u0119 sensownie por\u00f3wna\u0107 z \u017cadn\u0105 inn\u0105 masakr\u0105, nawet krwaw\u0105, kt\u00f3rej dokonywano wobec grup uprzednio okre\u015blanych jako obce, wrogie czy niebezpieczne\u201d(Zygmunt Bauman Nowoczesno\u015b\u0107 i Zag\u0142ada<\/em>, Warszawa 1992, str.61) [3] ; \u201eSzoah, czyli zag\u0142ada \u017byd\u00f3w, odczuwana jest w \u015bwiadomo\u015bci moralnej jako bezpo\u015bredni wyraz absolutnego z\u0142a w historii\u201d; \u201eZ\u0142o ideologiczne i jego najwy\u017csza forma, jak\u0105 jest szoah, nale\u017c\u0105 do grzechu przeciw Duchowi \u015awi\u0119temu, kt\u00f3ry to grzech charakteryzuje w Biblii z\u0142o diaboliczne\u201d (Jean-Michel Garrigues OP \u201eNajwa\u017cniejszy przypadek z\u0142a XX wieku\u201d, \u201eRzeczpospolita\u201d 7-8 II 1998); \u201eMord na \u017bydach europejskich w czasie II wojny \u015bwiatowej by\u0142 jedyny w swoim rodzaju. Nigdy przedtem \u017cadne pa\u0144stwo nie podj\u0119\u0142o decyzji o mo\u017cliwie ca\u0142kowitym wymordowaniu okre\u015blonej przez nie grupy ludzi \u0142\u0105cznie ze starcami, kobietami, dzie\u0107mi i niemowl\u0119tami bez ka\u017cdorazowego zbadania poszczeg\u00f3lnych przypadk\u00f3w\u201d (Lea Rosh, Eberhard J\u00c3\u00a4ckel, Der Tod ist ein Meister aus Deutschland. <\/em>Deportation und Ermordung der Juden. <\/em>Kollaboration und Verweigerung in Europa<\/em>, Hamburg 1990, str. 11); \u201eNajbardziej monstrualna masakra w historii\u201d (Paul Lendvai Anti-Semitism without Jews: Communist Eastern Europe<\/em>, New York 1971 str.94);<\/p>\r\n

\u201eAuschwitz pozostanie najciemniejszym, najokrutniejszym i najbardziej niezrozumia\u0142ym – i tak\u017ce najlepiej udokumentowanym – wydarzeniem w historii\u201d; \u201eTragedia niepodobna do innych, pozbawiona sensu, kt\u00f3ra opiera si\u0119 odpowiedziom\u201d (Elie Wiesel, s\u0142owo wst\u0119pne do: Encyclopedia of the Holocaust<\/em>, New York-London-Jerusalem 1990, str.IX). \u201eHolocaust jest tematem niezwykle silnie na\u0142adowanym emocjonalnie. Nie tylko ocale\u0144cy i ci bezpo\u015brednio dotkni\u0119ci s\u0105 tak emocjonalnie zaanga\u017cowani, \u017ce nie s\u0105 w stanie zbli\u017cy\u0107 si\u0119 do przedmiotu obiektywnie i analitycznie.  Tak\u017ce intelektuali\u015bci jak George Steiner s\u0105 zdania, \u017ce okropie\u0144stwo wymyka si\u0119 normalnym i obrazowym \u015brodkom, kt\u00f3re stawia nam do dyspozycji nasza moralna i kulturalna tradycja. W obliczu Holocaustu i jego horroru jeste\u015bmy niemi i sparali\u017cowani; pozostaje nam bycie w \u0142\u0105czno\u015bci – zastyg\u0142e i nieme. Nelly Sachs zaproponowa\u0142a w jednym ze swoich list\u00f3w \u00abwzniesienie kamiennego o\u0142tarza milczenia\u00bb – z nieociosanych s\u0142\u00f3w\u201d;  \u201eKiedy definiujemy Holocaust jako spo\u0142eczne, polityczne i historyczne zjawisko, pojawia si\u0119 wyrazista i fundamentalna r\u00f3\u017cnica pomi\u0119dzy nim a innymi formami prze\u015bladowa\u0107 i masowych mord\u00f3w pope\u0142nionych przez nazist\u00f3w\u201d (Israel Gutman, wst\u0119p do: Encyclopedia of the Holocaust<\/em>, ss.XII, XIV); \u201eBez uznania wyj\u0105tkowo\u015bci i bezprecedensowo\u015bci holocaustu nigdy nie uniknie si\u0119 nieporozumie\u0144 i nie zamknie drogi do wypaczania i fa\u0142szowania historii\u201d; \u201eholocaust nie by\u0142 ludob\u00f3jstwem, jakie znamy z wielu innych przyk\u0142ad\u00f3w\u201d; \u201eBy\u0142o to wydarzenie wyj\u0105tkowe, bez precedensu w dziejach\u2026\u201d; \u201eZ odleg\u0142o\u015bci paru dziesi\u0105tk\u00f3w lat wida\u0107 wyra\u017aniej, \u017ce holocaust by\u0142 zjawiskiem wyj\u0105tkowym, bez precedensu\u2026\u201d(Henryk Grynberg, Prawda nieartystyczna<\/em>, ss.80, 81, 87, 103); \u201eZag\u0142ada europejskich \u017byd\u00f3w to wydarzenie niepor\u00f3wnywalne z niczym, najradykalniejsza z kiedykolwiek podj\u0119tych pr\u00f3b perfekcyjnego ludob\u00f3jstwa, mo\u017cliwie bez wyj\u0105tk\u00f3w i bez rozg\u0142osu. By\u0142o to ludob\u00f3jstwo ekstremalne, najwy\u017cszy stopie\u0144 dehumanizacji ludzkiej wsp\u00f3lnoty. Jako takie wry\u0142o si\u0119 raz na zawsze w pami\u0119\u0107 ludzko\u015bci\u201d (Gerd Koenen, \u201eGazeta Wyborcza\u201d 30-31 V 1998); \u201eMoja odpowied\u017a jest jednoznaczna. Holocaust by\u0142 unikalny. Nigdzie indziej nie powzi\u0119to pr\u00f3by dokonania systematycznej eksterminacji ca\u0142ego narodu przy u\u017cyciu najnowocze\u015bniejszej technologii masowego zabijania. Jakkolwiek straszliwy za rz\u0105d\u00f3w Stalina by\u0142 los Ukrai\u0144c\u00f3w, Stalin nie zak\u0142ada\u0142 planowej eksterminacji ca\u0142ego narodu\u201d (Timothy G. Ash \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 4-5 IV 1998); \u201eHolocaustu nie da si\u0119 z niczym por\u00f3wna\u0107, nawet je\u015bli z punktu widzenia pojedynczego istnienia ludzkiego prze\u015bladowania i mord s\u0105 zawsze identyczne\u201d (G\u00f6ran Perrson, premier Szwecji w wywiadzie dla \u201eGazety Wyborczej\u201d 12-13 VI 1999).<\/p>\r\n

Nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c my\u015bliciel \u017cydowski Emmanuel Levinas napisa\u0142, \u017ce pod rz\u0105dami Hitlera \u017bydzi przeszli pr\u00f3b\u0119 niemo\u017cliw\u0105 do nazwania, kt\u00f3rej nie mo\u017cna sprowadzi\u0107 do kategorii socjologicznych; \u017ce k\u0142amstwem jest, gdy sytuuje si\u0119 j\u0105 w ci\u0105gu naturalnych przyczyn i skutk\u00f3w. By\u0142o to \u201ecierpienie prze\u017cywane w opuszczeniu przez wszystkich i wszystko\u201d, \u201ecierpienie na granicy wszystkich cierpie\u0144 i mieszcz\u0105ce w sobie wszystkie cierpienia\u201d, \u201eM\u0119ka nad M\u0119kami\u201d (Emmanuel Levinas Trudna wolno\u015b\u0107. Eseje o judaizmie<\/em>, Gda\u0144sk 1991, ss.137, 151). Inny \u017cydowski filozof Emil Fackenheim twierdzi, \u017ce \u201eHolocaust\u201d nie mo\u017ce by\u0107 potraktowany jako fakt po\u015br\u00f3d fakt\u00f3w, nie mo\u017ce by\u0107 z niczym por\u00f3wnany ani zestawiony, nie mo\u017ce by\u0107 ani usensowiony ani zbyty jako bezsensowny, nie ma on – i nie wolno wr\u0119cz szuka\u0107 dla\u0144 – historycznych por\u00f3wna\u0144 (zob. Pawe\u0142 Maciejko \u201eHegel i \u017bydzi. Emil Fackenheim\u201d, \u201eZnak\u201d 1997 nr 8). Wed\u0142ug Micha\u0142a Horoszewicza Auschwitz jest wydarzeniem niepojmowalnym i \u201emoce j\u0119zyka zawodz\u0105 w oddaniu rzeczywisto\u015bci Auschwitz, kt\u00f3ra przekracza s\u0142owa i wymaga milczenia. Auschwitz okazuje si\u0119 zbrodni\u0105 spoza ludzkiej skali – a w obliczu niesko\u0144czono\u015bci zr\u00f3wnuj\u0105 si\u0119 wszelkie wielko\u015bci sko\u0144czone. Dla Auschwitz brakuje analogii historycznej oraz ram filozoficznych czy teologicznych, w jakich m\u00f3g\u0142by si\u0119 pomie\u015bci\u0107\u201d (\u201eSymbolika Auschwitz dla \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan\u201d, \u201eCollectanea Theologica\u201d, 1992, fasc.II, str.40). Horoszewicz przytacza opinie filozofa Vladimira Jankelevitcha, kt\u00f3ry pi\u0119tnuje poczynania tych, co chc\u0105 \u201ew historii odnale\u017a\u0107 inne Auschwitze, by w ten spos\u00f3b rozcie\u0144czy\u0107 groz\u0119 prawdziwego Auschwitz\u201d. Zdaniem Jankelevitcha \u201enic nie jest tym samym, co Auschwitz: to przera\u017caj\u0105ce arcydzie\u0142o nienawi\u015bci\u201d.<\/p>\r\n

Isreal Gutman utrzymuje, \u017ce nie mo\u017cna por\u00f3wnywa\u0107 Auschwitz z Gu\u0142agiem, bowiem Auschwitz to mord z przyczyn rasowych, bezlitosne poszukiwanie ka\u017cdego cz\u0142onka rasy skazanej na zag\u0142ad\u0119 – to unicestwienie totalne. W przem\u00f3wieniu wyg\u0142oszonym w Brzezince premier Jerzy Buzek powiedzia\u0142, \u017ce wydarzenia, kt\u00f3re tam mia\u0142y miejsce \u201eprzekraczaj\u0105 normaln\u0105 ludzk\u0105 miar\u0119 pojmowania i do\u015bwiadczania\u201d.  I doda\u0142: \u201eStoimy w miejscu, w kt\u00f3rym pr\u00f3bowano stworzy\u0107 anty\u015bwiat, czyli piek\u0142o. Nigdy nie zdo\u0142amy wypowiedzie\u0107 ani zrozumie\u0107 tego, co tu si\u0119 dzia\u0142o naprawd\u0119 i jak to by\u0142o mo\u017cliwe\u201d (cyt. za: \u201eGazeta Wyborcza\u201d 24 IV 1998). Micha\u0142 Horoszewicz pisze, \u017ce unikalno\u015b\u0107 Auschwitz czy \u201eHolocaustu\u201d podkre\u015blaj\u0105 z ca\u0142\u0105 moc\u0105 zar\u00f3wno my\u015bliciele \u017cydowscy, jak i chrze\u015bcija\u0144scy. Np. historyk Jacob Katz twierdzi, \u017ce \u201eHolocaust\u201d by\u0142 ca\u0142kowitym novum, nieprzyswajalnym przez jakiekolwiek s\u0142ownictwo, i taki pozostaje mimo ogromnego wysi\u0142ku rozwa\u017cenia jego wszelkich aspekt\u00f3w: historycznych, filozoficznych i teologicznych. Wed\u0142ug Horoszewicza judaistyczne uj\u0119cie \u201eHolocaustu-Szoah\u201d widzi w tym wydarzeniu \u201enieodgadniony, bosko-egzystencjalny sens sze\u015bciomilionowej zag\u0142ady, za\u0142o\u017conej totalnie w ramach ustalonej przynale\u017cno\u015bci religijno-etnicznej\u201d (zob.Horoszewicz \u201eSymbolika Auschwitz\u2026\u201d, str. 37).<\/p>\r\n

Michael Marrus w ksi\u0105\u017cce Holocaust<\/em> (Warszawa 1993) przytacza opinie m\u00f3wi\u0105ce o tym, \u017ce \u201eHolocaust znajduje si\u0119 gdzie\u015b poza histori\u0105 z racji swej najdonio\u015blejszej rangi\u201d, \u017ce nie nadaje si\u0119 dla zwyk\u0142ych badaczy dziej\u00f3w ludzkich i \u017ce istnieje op\u00f3r wobec \u201enormalizacji studi\u00f3w nad Holocaustem\u201d czyli wobec zastosowania analiz i wyja\u015bnie\u0144 nale\u017c\u0105cych powszechnie do rzemios\u0142a historycznego (Marrus, Holocaust<\/em>, Warszawa 1993, ss.8-11). Nora Levin pisze: \u201eHolocaust nie idzie t\u0105 sam\u0105 drog\u0105 nie tylko z powodu ogromu strat – zag\u0142ady sze\u015bciu milion\u00f3w \u017byd\u00f3w – ale te\u017c dlatego, \u017ce wydarzenia mu towarzysz\u0105ce s\u0105 w najg\u0142\u0119bszym sensie nie do poj\u0119cia. Nikt w\u0142a\u015bciwie nie rozumie, jak mog\u0142y si\u0119 wydarzy\u0107 tak masowe morderstwa, czy te\u017c, jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce do nich dopuszczono. Nagromadzenie fakt\u00f3w nie prowadzi do zrozumienia; w istocie ogarni\u0119cie tego, co si\u0119 sta\u0142o, mo\u017ce nigdy nie by\u0107 mo\u017cliwe (\u2026). Zwyczajne istoty ludzkie po prostu nie s\u0105 w stanie wyobrazi\u0107 siebie w takim \u015bwiecie i zwyk\u0142e sposoby odczuwania empatii zawodz\u0105, bo wszystkie znane nam w\u0142a\u015bciwo\u015bci reakcji ludzkich cofaj\u0105 si\u0119 przed hitleryzmem. Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c, \u015bwiat Auschwitz by\u0142 inn\u0105 planet\u0105 (\u2026). Auschwitz wymyka si\u0119 wyobra\u017ani i percepcji; poddaje si\u0119 jedynie pami\u0119ci. Mi\u0119dzy zmar\u0142ymi i reszt\u0105 nas istnieje przepa\u015b\u0107, kt\u00f3rej \u017caden talent ogarn\u0105\u0107 nie zdo\u0142a\u201d( The Holocaust: The Destruction of European Jewry 1933-1945<\/em>, <\/strong>New York 1973, cyt. za: Marrus str.12). Znany trockista Izaak Deutscher pisa\u0142 o \u201eabsolutnej wyj\u0105tkowo\u015bci\u201d tragedii \u017cydowskiej, kt\u00f3ra w przeciwie\u0144stwie do innych tragedii nie posiada\u0142a \u201eludzkiej logiki\u201d i mo\u017ce \u201ena zawsze wprawia\u0107 ludzko\u015b\u0107 w przera\u017cenie i os\u0142upienie ogromn\u0105 i z\u0142owieszcz\u0105 tajemnic\u0105 zwyrodnienia ducha ludzkiego\u201d(Isaac Deutscher , Non-Jewish Jew and other essays<\/em>, London 1968, cyt. za: Marrus op.cit. str.21). Stanis\u0142aw Krajewski napisa\u0142: \u201eZag\u0142ada, zwana te\u017c Holocaustem lub Szoah jest bowiem wydarzeniem przekraczaj\u0105cym normalne miary.(\u2026) Wpatrywanie si\u0119 w ni\u0105 grozi zamienieniem si\u0119 w s\u0142up soli\u201d. Krajewski uwa\u017ca te\u017c, \u017ce \u201ewyobra\u017cenie sobie \u015bmierci w komorze gazowej jest niemo\u017cliwe\u201d (Krajewski \u017bydzi, judaizm, Polska<\/em>, Warszawa 1997, ss.260,268).. Ojciec Jean Dujardin skonstatowa\u0142: \u201eTymczasem to wydarzenie posiada wymiar, kt\u00f3ry rozsadza wszystkie zwyczajne kategorie analizy\u201d. (\u201eRozwa\u017cania o Zag\u0142adzie\u201d, \u201eZnak\u201d 1990 nr 4-5, str.64). Lucy S.Dawidowicz pisze: \u201eWyj\u0105tkowy charakter Zag\u0142ady kryje si\u0119 w fakcie, \u017ce \u00abostateczne rozwi\u0105zanie\u00bb problemu \u017cydowskiego nie by\u0142o tylko dodatkowym przedsi\u0119wzi\u0119ciem antysemickim, ale programem metahistorycznym, pomy\u015blanym w perspektywie eschatologicznej\u201d (Dawidowicz, La Guerre contre les Juifs<\/em>, Paris 1977, cyt. za Dujardin op.cit. str.74). Podobnie jak Dawidowicz uwa\u017caj\u0105 Alice i Roy Eckardtowie, wed\u0142ug kt\u00f3rych decyzja Hitlera o wymordowaniu \u017byd\u00f3w by\u0142a \u201edecyzj\u0105 eschatologiczn\u0105\u201d (zob. Grynberg Prawda nieartystyczna<\/em>, str.69). George Steiner uwa\u017ca, \u017ce ontologiczn\u0105 form\u0105 \u015bwiata obozu jest Piek\u0142o Dantego i pisze, \u017ce \u201ewewn\u0105trz totalnej, koncentrycznej sfery ustalone by\u0142y stopnie horroru. L`univers concentrationair<\/em>e nie ma \u017cadnego odpowiednika w wymiarze \u015bwieckim. Jego analogi\u0105 jest piek\u0142o. Ob\u00f3z uciele\u015bnia, cz\u0119sto w najdrobniejszych szczeg\u00f3\u0142ach obrazy Piek\u0142a w sztuce i my\u015bli europejskiej od XII do XVIII wieku\u201d (Steiner, Zamek Sinobrodego. Kilka uwag w kwestii przedefiniowania kultury<\/em>, Gda\u0144sk 1993, str.64).<\/p>\r\n

\u201eHolocaust\u201d nie jest wi\u0119c, jak wida\u0107 z powy\u017cszych opinii, jednym z historycznych wydarze\u0144, kt\u00f3re mo\u017cna bada\u0107 i analizowa\u0107 por\u00f3wnuj\u0105c je z innymi podobnymi wydarzeniami, lecz czym\u015b wyj\u0105tkowym, niepor\u00f3wnywalnym z niczym innym, nale\u017c\u0105cym do innej rzeczywisto\u015bci. Z historii przeniesiony zostaje w sfer\u0119 \u201emetafizyczn\u0105\u201d, ulega \u201esakralizacji\u201d i tabuizacji. Nie jest to holocaust, ale \u201eHolocaust\u201d, nie zag\u0142ada, ale Zag\u0142ada, nie ostateczne rozwi\u0105zanie,  ale Ostateczne Rozwi\u0105zanie. I jako taki jest \u201etajemnic\u0105 niedost\u0119pn\u0105 dla rozumu\u201d (Elie Wiesel), wymyka si\u0119 ludzkiemu pojmowaniu: \u201eAlbowiem wyt\u0142umaczy si\u0119 mo\u017ce kiedy\u015b, w jaki spos\u00f3b O\u015bwi\u0119cim sta\u0142 si\u0119 mo\u017cliwy w wymiarze ludzkim, lecz w wymiarze Boskim pozostanie on na zawsze najbardziej niepokoj\u0105c\u0105 tajemnic\u0105\u201d; \u201ePrzedmiot rozwa\u017ca\u0144 to zlepek \u015bmierci i tajemnicy, wy\u015blizguje si\u0119 spomi\u0119dzy palc\u00f3w, wymyka si\u0119 naszej zdolno\u015bci postrzegania: r\u00f3wnocze\u015bnie jest i go nie ma. Odpowiedzi jedynie zaostrzaj\u0105 pytanie – my\u015bli i s\u0142owa musz\u0105 w ko\u0144cu obi\u0107 si\u0119 o mur wy\u017cszy od nieba, mur niesko\u0144czonej ilo\u015bci cia\u0142 ludzkich\u201d(Elie Wiesel Pie\u015b\u0144 umar\u0142ych<\/em>, ss.20, 159). \u201eHolocaust powinien pozosta\u0107 dla ludzko\u015bci wiecznym znakiem zapytania\u201d (Elie Wiesel \u201eGazeta Wyborcza\u201d,27 I 1995), poniewa\u017c \u201enigdy nie zrozumiemy, dlaczego by\u0142a mo\u017cliwa eksterminacja sze\u015bciu milion\u00f3w ludzkich istot\u201d (Elie Wiesel, s\u0142owo wst\u0119pne do: Encyclopedia of the Holocaust<\/em>, str.IX).<\/p>\r\n

Wed\u0142ug Wiesela Auschwitz zaprzecza ka\u017cdej literaturze, ka\u017cdej teorii i doktrynie. \u201eHolocaust\u201d przekracza ludzkie miary i poj\u0119cia: \u201eDo\u015bwiadczenie Holocaustu dotyka Niesko\u0144czono\u015bci\u201d (Barbara Engelking, Zag\u0142ada i pami\u0119\u0107<\/em> str.7) i uciele\u015bnia \u201ezrakowacenie rozumu\u201d oraz \u201eperwersj\u0119 wszelkiego sensu\u201d (George Steiner \u201eUporczywa metafora\u2026\u201d). Steiner pisze: \u201ePytanie, czy istnieje forma j\u0119zyka, w kt\u00f3rej mo\u017cliwa by\u0142aby konceptualizacja i zrozumienie O\u015bwi\u0119cimia, podobnie jak to, czy granice j\u0119zyka nie s\u0105 zbyt ciasne, by obj\u0105\u0107 do\u015bwiadczenie Szoa, sta\u0142o si\u0119 dzi\u015b nieod\u0142\u0105czn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 egzystencji \u017byda (\u2026) ka\u017cda pr\u00f3ba opowiedzenia czy napisania na ten temat czego\u015b sp\u00f3jnego, ka\u017cde usi\u0142owanie, by O\u015bwi\u0119cim interpretowa\u0107, oznacza ca\u0142kowite niezrozumienie zjawiska i zamach przeciw koniecznym w j\u0119zyku pow\u015bci\u0105gom cz\u0142owiecze\u0144stwa\u201d. A w innym miejscu: \u201ePytania, kt\u00f3re zada\u0142em, i spos\u00f3b, w jaki je zada\u0142em, zak\u0142adaj\u0105 wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 Szoa. Zak\u0142adaj\u0105 te\u017c, \u017ce masakra \u017byd\u00f3w europejskich i wschodnioeuropejskich za czas\u00f3w narodowego socjalizmu nie ma sobie r\u00f3wnych w d\u0142ugiej historii krwawych pogrom\u00f3w i masowych mord\u00f3w. Szoa jawi si\u0119 w postaci tego, co wsp\u00f3\u0142czesna fizyka nazywa \u00abkaprysem\u00bb, jako zjawisko spoza regu\u0142 i wzorc\u00f3w otaczaj\u0105cego \u015bwiata\u201d. Wed\u0142ug Steinera narz\u0119dzia badawcze i metody stosowane do apokaliptycznych rzezi, wyniszczenia milion\u00f3w ludzi, Gu\u0142agu, zbrodni Czerwonych Khmer\u00f3w s\u0105 jednocze\u015bnie odpowiednie i – w ostatecznym rozrachunku zupe\u0142nie nieodpowiednie tam, gdzie idzie o interpretacj\u0119 \u201eSzoa\u201d. \u201eNazwanie Holocaustem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w europejskich oznacza\u0142o wydarzenie o znaczeniu teologicznym a zarazem by\u0107 mo\u017ce wydarzenie, kt\u00f3rego tajemnica mia\u0142a pozosta\u0107 nieprzenikniona\u201d (Marrus, op.cit.str.14). \u201eO\u015bwi\u0119cim nie mo\u017ce by\u0107 wyja\u015bniony i nie podlega wizualizacji. Oboj\u0119tnie, czy jest punktem kulminacyjnym historii czy jej zb\u0142\u0105dzeniem, Holocaust jest transcendentny wobec historii. Wszystko w nim wzbudza l\u0119k i prowadzi ku rozpaczy. Umarli s\u0105 w posiadaniu tajemnicy, kt\u00f3rej my \u017cyj\u0105cy nie jeste\u015bmy warci i nie jeste\u015bmy zdolni odkry\u0107\u201d (Elie Wiesel, \u201eNew York Times\u201d, 16 IV 1978).<\/p>\r\n

Anthony Easthope twierdzi, \u017ce \u201e\u017cadna spo\u015br\u00f3d narracji, jakimi obecnie dysponujemy na Zachodzie, nie jest odpowiednia dla przedstawienia Holocaustu\u201d, i przywo\u0142uje opini\u0119 J.F.Lyotarda, kt\u00f3ry m\u00f3wi, \u017ce prawomocne jednostkowe \u015bwiadectwo \u201eHolocaustu\u201d mog\u0142oby pochodzi\u0107 jedynie z ust tego, kto w jego wyniku zgin\u0105\u0142,  i cytuje Jacques`a Derrid\u0119, kt\u00f3ry tak pisa\u0142 o \u201eHolocau\u015bcie\u201d: \u201eTo jest niepoj\u0119te (\u2026) wci\u0105\u017c brak nam odpowiedniego dla tej kwestii dyskursu\u201d (Anthony Easthope \u201eHolocaust i niemo\u017cno\u015b\u0107 przedstawienia\u201d, \u201eRes Publica Nowa\u201d, 1997 nr 11). Prof. Martin Broszat pisa\u0142 o \u201emetahistorycznym\u201d charakterze \u201eHolocaustu\u201d, o jego niepowtarzalno\u015bci w dziejach, o jego niepojmowalno\u015bci, o tym, \u017ce nie ma \u201ena tyle adekwatnej formy narracji, aby to, co si\u0119 wydarzy\u0142o w O\u015bwi\u0119cimiu, mo\u017cna by\u0142o ubra\u0107 w szat\u0119 s\u0142own\u0105\u201d (cyt.za: Wac\u0142aw D\u0142ugoborski \u201eOb\u00f3z koncentracyjny O\u015bwi\u0119cim-Brzezinka\u201d, \u201eCollectanea Theologica\u201d, 1992, fasc.II, str.11). Centralnym miejscem, w kt\u00f3rym dokona\u0142 si\u0119 \u201eHolocaust\u201d \u017byd\u00f3w, owo \u201enieprzedstawialne\u201d, \u201eniemo\u017cliwe do opisania\u201d, do \u201eopowiedzenia\u201d i \u201ewizualizacji\u201d Wydarzenie, jest O\u015bwi\u0119cim [4], \u201emiejsce ciemno\u015bci, miejsce wiecznej nocy\u201d (Elie Wiesel), \u201enajokropniejsze miejsce na ziemi\u201d(Szewach Weiss), gdzie \u201eobietnice cz\u0142owieka zetli\u0142y si\u0119 w popio\u0142ach\u201d i gdzie \u201ezamordowano nie tylko cz\u0142owieka, ale tak\u017ce ide\u0119 cz\u0142owieka. \u0179y\u0107 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym nie ma ju\u017c niczego, w kt\u00f3rym oprawca dzia\u0142a jak b\u00f3g, jak wymierzaj\u0105cy sprawiedliwo\u015b\u0107 – by\u0142o dla wielu nie do pomy\u015blenia. Bowiem \u015bwiat swoje serce spala\u0142 w O\u015bwi\u0119cimiu\u201d (Elie Wiesel, Pie\u015b\u0144 umar\u0142ych,<\/em> ss. 157,166).<\/p>\r\n

Micha\u0142 Horoszewicz napisa\u0142: \u201eAuschwitz to \u015bmier\u0107 – totalna i absolutna – cz\u0142owieka i rodzaju ludzkiego, rozumu i serca, j\u0119zyka i zmys\u0142\u00f3w; to \u015bmier\u0107 czasu i kres dzie\u0142a stworzenia\u201d (\u201eSymbolika Auschwitz\u2026\u201d, str.40).  O\u015bwi\u0119cim to \u201d czarna dziura cz\u0142owiecze\u0144stwa\u201d , \u201emiasto zag\u0142ady\u201d, kt\u00f3re jest \u201esymbolem absolutnym, symbolem dotycz\u0105cym \u017byd\u00f3w\u201d (\u201eAuschwitz Shalom\u201d 1986 nr 1, cyt.za: Bogus\u0142aw Jeznach \u201eUpadek Karmelu\u201d, \u201eOjczyzna\u201d 1993 nr 8-9). \u201eHolocaust jest rodzajem dziury w kosmosie, \u015bwiadectwem egzystencji z\u0142a \u201e(Jeffrey Hart, cyt. za: Ludwik Kope\u0107 \u201eW poszukiwaniu antysemityzmu\u201d, \u201eMy\u015bl Polska\u201d). Auschwitz to \u201eczarna dziura Historii, bezlito\u015bnie wch\u0142aniaj\u0105ca wszelkie nasze z\u0142udzenia\u201d (R.Redeker cyt. za: Horoszewicz \u201e\u015awiat, B\u00f3g i teologia po Holocau\u015bcie\u201d, \u201eRes Humana\u201d 1995 nr 5 str.28). Wed\u0142ug Andre Frossarda obozy, w kt\u00f3rych dokonywa\u0142a si\u0119 Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w \u201eby\u0142y na Ziemi tym, czym s\u0105 \u00abczarne dziury\u00bb w astrofizyce, swego rodzaju nieub\u0142aganymi lejami, kt\u00f3re poch\u0142aniaj\u0105 wszystko, co wok\u00f3\u0142 nich \u017cyje, w\u0142\u0105cznie z tym, co niematerialne, co jest Bo\u017cym \u015bwiat\u0142em\u201d ( S\u0142uchaj Izraelu<\/em>, Warszawa 1995, str.42). \u201eNazwy tych fabryk \u015bmierci, a szczeg\u00f3lnie nazwa O\u015bwi\u0119cimia zast\u0119puje Dziewi\u0105ty Kr\u0105g Piek\u0142a Dantego jako sprowadzony do kwintesencji skr\u00f3t z\u0142a\u201d (Lucy S. Dawidowicz, The Holocaust and the Historians<\/em> str.15). Auschwitz nie poddaje si\u0119 \u201ezwymiarowaniu\u201d (Broszat), ale r\u00f3wnocze\u015bnie \u201ewszystko winno si\u0119 mierzy\u0107 poprzez Auschwitz\u201d (J.B.Metz).<\/p>\r\n

Jest rzecz\u0105 oczywist\u0105, \u017ce takie podej\u015bcie do \u201eHolocaustu\u201d prowadzi do jego \u201edehistoryzacji\u201d i do przeniesienia go (a mo\u017ce Go?) na p\u0142aszczyzn\u0119 \u201emetafizyczn\u0105\u201d, gdzie niedost\u0119pny si\u0119 staje profa\u0144skim wyja\u015bnieniom i opisom. \u201eHolocaust\u201d jako wydarzenie nie podlegaj\u0105ce relatywizacji, absolutnie wyj\u0105tkowe, z niczym niepor\u00f3wnywalne, jednorazowe, dotykaj\u0105ce Niesko\u0144czono\u015bci, ca\u0142kowicie unikalne i bezprecedensowe nie nale\u017cy ju\u017c do historii, lecz do \u201emetahistorii\u201d, zamienia si\u0119 w \u201emit\u201d, obdarzony quasi-religijnymi sensami i znaczeniami, i widziany jest w perspektywie eschatologicznej, co czyni go fundamentem nowej religii: religii \u201eHolocaustu\u201d.  Wydarzenia sprzed ponad p\u00f3\u0142 wieku ulegaj\u0105 transformacji w swoist\u0105 quasi-religi\u0119 posiadaj\u0105c\u0105 w\u0142asn\u0105 teologi\u0119, w\u0142asn\u0105 historiozofi\u0119, swoich kap\u0142an\u00f3w i swoje \u015bwi\u0119te miejsca. To, co okre\u015bla si\u0119, zaczerpni\u0119tym z terminologii religijnej s\u0142owem \u201eHolocaust\u201d nie jest opisywaln\u0105, poddaj\u0105c\u0105 si\u0119 ch\u0142odnej racjonalnej i obiektywnej analizie sekwencj\u0105 wydarze\u0144 historycznych,  lecz zespo\u0142em obraz\u00f3w, symboli, ustalonych j\u0119zykowych formu\u0142 ci\u0105gle powtarzanych motyw\u00f3w, stereotyp\u00f3w i egzempl\u00f3w. Powstanie i ekspansja religii \u201eHolocaustu\u201d nieprzypadkowo zbiega si\u0119 z powstaniem \u201espo\u0142ecze\u0144stwa spektaklu\u201d i gwa\u0142townym rozwojem elektronicznych mass medi\u00f3w, kt\u00f3re daj\u0105 olbrzymie, nieznane dot\u0105d mo\u017cliwo\u015bci \u201ereligijnej\u201d indoktrynacji. Jest to religia p\u00f3\u017anej demokracji masowej z jej powszechn\u0105 \u201eedukacj\u0105\u201d, masow\u0105 kultur\u0105, masow\u0105 pras\u0105 ilustrowan\u0105, i dostosowana jest do mentalno\u015bci telewidza, kinomana czy czytelnika gazet, przyzwyczajonych do zmieszania prawdy i fikcji, do horroru i sentymentalnego kiczu, do wy\u0142\u0105cznie emocjonalnego odbioru odpowiednio zmontowanej, spreparowanej, zredukowanej do najprostszych element\u00f3w, komiksowej  wizji rzeczywisto\u015bci.  Nic dziwnego, \u017ce religia \u201eHolocaustu\u201d odnios\u0142a sukces i sta\u0142a si\u0119 religi\u0105 \u015bwiatow\u0105, a ju\u017c na pewno religi\u0105 Zachodu.<\/p>\r\n

Tomasz Gabi\u015b<\/em><\/strong><\/p>\r\n

Przypisy<\/strong><\/p>\r\n

[1] Ciekawe, \u017ce w innym miejscu Mostowicz wypowiada opini\u0119 wr\u0119cz przeciwn\u0105: \u201eHolocaust jest zjawiskiem, kt\u00f3re towarzyszy gatunkowi ludzkiemu od chwili jego pojawienia si\u0119\u201d (zob.Barbara Engelking, Na \u0142\u0105ce z popio\u0142\u00f3w. Ocaleni z Holocaustu<\/em> , Warszawa 1993, str.29).<\/p>\r\n

[2] Wida\u0107 tu pewn\u0105 dziwaczn\u0105 logik\u0119 obecn\u0105 powszechnie we wsp\u00f3\u0142czesnych debatach politycznych. Z jednej strony utrzymuje si\u0119, \u017ce \u201eHolocaust\u201d by\u0142 czym\u015b absolutnie wyj\u0105tkowym i niepor\u00f3wnywalnym z niczym innym, z drugiej za\u015b nawo\u0142uje, aby zrobi\u0107 wszystko, \u017ceby \u201eHolocaust\u201d si\u0119 nie powt\u00f3rzy\u0142. a przecie\u017c je\u015bli co\u015b jest z niczym niepor\u00f3wnywalne, to jest niepor\u00f3wnywalne tak\u017ce z czym\u015b, co mog\u0142oby si\u0119 wydarzy\u0107. \u201eHolocaust\u201d, twierdzi si\u0119, by\u0142 z\u0142em absolutnym. A przecie\u017c z\u0142o absolutne z definicji nie mo\u017ce si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107. Inaczej nie by\u0142oby absolutne, lecz wzgl\u0119dne. Barbara Su\u0142ek-Kowalska stwierdzi\u0142a: \u201eThe Holocaust could happen again at any given moment\u201d (<\/strong>„Jews and Christians after Holocaust\u201d [w:] Jews and Christians: who is your neighbour after the Holocaust?<\/em> Uppsala 1997, str. 126).  Jak co\u015b tak unikalnego i jednorazowego  jak \u201eHolocaust\u201d mo\u017ce si\u0119 wydarzy\u0107 znowu w ka\u017cdej chwili? Czy to nie jest banalizacja \u201eAbsolutnego Z\u0142a\u201d?<\/p>\r\n

[3] Redaktor \u201eGazety Wyborczej\u201d Adam Michnik napisa\u0142 : \u201e\u017bydzi zwykle protestuj\u0105, gdy ich tragedi\u0119 por\u00f3wnuje si\u0119 do nieszcz\u0119\u015b\u0107 innych narod\u00f3w. Maj\u0105 w\u0142a\u015bciwie racj\u0119: Zag\u0142ada by\u0142a czym\u015b wyj\u0105tkowym. Ale rze\u017a dokonana przez Turk\u00f3w by\u0142a dla Ormian te\u017c czym\u015b wyj\u0105tkowym. Dla Rosjan czy Ukrai\u0144c\u00f3w wyj\u0105tkowym by\u0142o do\u015bwiadczenie Gu\u0142agu. Dla Polak\u00f3w wyj\u0105tkowym by\u0142 pi\u0119cioletni hitlerowski terror, powstanie warszawskie, zdrada sojusznik\u00f3w w Ja\u0142cie \u201e(\u201eGazeta Wyborcza\u201d, 17 – 18 IV 1993). Ale i tutaj wykry\u0107 mo\u017cna pewien j\u0119zykowy niuans. Michnik pisze, \u017ce \u201eZag\u0142ada by\u0142a wyj\u0105tkowa\u201d, a nie \u201edla \u017byd\u00f3w Zag\u0142ada by\u0142a wyj\u0105tkowa\u201d. \u201eHolocaust\u201d by\u0142 wi\u0119c wyj\u0105tkowy \u201eobiektywnie\u201d, podczas gdy inne nieszcz\u0119\u015bcia i cierpienia  by\u0142y wyj\u0105tkowe w odczuciu  narod\u00f3w, kt\u00f3re ich zazna\u0142y, a wi\u0119c by\u0142y wyj\u0105tkowe \u201esubiektywnie\u201d. Tu zacytujmy G. Steinera: \u201eJakkolwiek nie przedstawia\u0142aby si\u0119 obiektywna rzeczywisto\u015b\u0107 (a obiektywno\u015b\u0107 zdaje si\u0119 nie do pomy\u015blenia w tym akurat przypadku), domniemana wyj\u0105tkowo\u015b\u0107 Szoa sta\u0142a si\u0119 istotnym elementem wsp\u00f3\u0142czesnego judaizmu\u201d (\u201eUporczywa metafora\u2026\u201d). Mieliby\u015bmy wi\u0119c w odniesieniu  do \u201eabsolutnej\u201d wyj\u0105tkowo\u015bci \u201eHolocaustu\u201d do czynienia ze \u201ezobiektywizowan\u0105 subiektywno\u015bci\u0105\u201d lub \u201ezsubiektywizowan\u0105 obiektywno\u015bci\u0105\u201d.<\/p>\r\n

[4] Kiedy m\u00f3wi si\u0119 o O\u015bwi\u0119cimiu (Auschwitz) ma si\u0119 na my\u015bli nie ob\u00f3z koncentracyjny, ale centralne miejsce \u201eHolocaustu\u201d, gdzie przy u\u017cyciu cyjanowodoru  otruto  wed\u0142ug Franciszka Pipera ok. 900 000 \u017byd\u00f3w (zob. Piper, Ilu ludzi zgin\u0119\u0142o w KL Auschwitz<\/em>, O\u015bwi\u0119cim 1992) ewentualnie ok.  631  000 -711 000 \u017byd\u00f3w, jak uwa\u017ca, sponsorowany przez fundacj\u0119 Klarsfeld\u00f3w francuski badacz  Jean-Claude Pressac  (zob. Pressac, Die Krematorien von Auschwitz. Die Technik des Massenmordes<\/em>, Piper Verlag, M\u00fcnchen 1994, s.202).<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"Poni\u017cszy tekst zosta\u0142 napisany w latach 1998-1999  i  rozwija w\u0105tki   zawarte  artyku\u0142ach:  Tomasz Gabi\u015b Religia \u201eHolocaustu\u201d (cz\u0119\u015b\u0107 I), \u201eSta\u0144czyk. Pismo konserwatyst\u00f3w i libera\u0142\u00f3w\u201d nr 29 (1996), ten\u017ce, Religia \u201eHolocaustu\u201d (cz\u0119\u015b\u0107 II), \u201eSta\u0144czyk. Pismo konserwatyst\u00f3w i libera\u0142\u00f3w\u201d nr 30 (1997). Ka\u017cde wydarzenie historyczne jest r\u00f3wnocze\u015bnie wyj\u0105tkowe, jednorazowe, unikalne, odmienne od wszystkich pozosta\u0142ych a jednocze\u015bnie jest podobne […]","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":"","_wp_rev_ctl_limit":""},"categories":[14,328],"tags":[22,53,20],"class_list":["post-100938","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-lead-news","category-polecane","tag-holocaust-industry","tag-jewish-control","tag-social-engineering"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100938","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=100938"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/100938\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=100938"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=100938"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.bibula.com\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=100938"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}